Ho hloleha ha matamo le ho ntšoa ha maqhubu a likhohola¶
Linomoro tsa maemo a tšohanyetso li fapana ho ea ka linaha. Leqephe lena le sebelisa 911, nomoro ea United States le Canada. Linaha tse ling tse ngata li sebelisa 112, 999, kapa nomoro e ’ngoe. Fumana nomoro ea naha ea heno.
Ho hloleha ho hoholo ha letamo, ho phunyeha ha letamo, kapa Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) ho lokolla limilione ho isa ho limilione tse makholo tsa li-cubic metres tsa metsi a koetsoeng ka metsotso e seng mekae, e leng se bakang leqhubu le kang la tsunami ** lekhubu la likhohola** le phunyang liphula tsohle tsa linōka ho fihlela mafika a se nang letho. Ho fapana le likhohola tse tloaelehileng tsa nako ea selemo tse nyolohang ka lisenthimithara ka centimeter ka lihora kapa matsatsi, letamo le senyehileng, ho thijoa ha mehatla ea merafo, kapa glacial moraine e oeleng e lokolla lerako la metsi, seretse, mafika, lifate tse robehileng, le meaho e pshatlehileng 3 ho 30 metres (10 ho 10 ho 100 maoto ho ea ho 100 metres ho ea ho 100 metres ho ea ho 100 metres) 40 limaele ka hora). Hobane leqhubu lena la lithōle le nang le metsi a batang ka makhetlo a mabeli 'me le pshatla foreimi e tloaelehileng ea lepolanka le matlo a litene ka lebaka la ts'usumetso, ho itšireletsa ka hare ho ntlo kapa ho hloella marulelong a bolulo ka har'a sebaka sa metsi hangata ho kotsi: **ho phela ho itšetlehile ka ho falla hang-hang ho nyolohelang maboteng a phuleng ho ea sebakeng se phahameng ka holim'a letamo le phahameng.*-
U SE KE UA hloa marulelong a ntlo kapa kamoreng e tlas'a marulelo nakong ea letamo kapa GLOF
Har'a moroallo oa lipula tse ntseng li nyoloha butle, mekhatlo ea pholoso ka linako tse ling e eletsa baahi ba qabeletsoeng hore ba fallele mokatong o ka holimo (le ka mohla e se ke ea e-ba kamoreng e tlas'a marulelo e koetsoeng e se nang marulelo). Sebakeng se senyehileng sa letamo, ho putlama ha letamo, kapa Glacial Lake Outburst Flood, marulelo a ntlo ea bolulo HA A TLA u pholosa. Moeli o ka pele oa leqhubu la ho pshatla letamo ke lerako le phahameng la konkreite ea metsi, likutu tsa lifate kaofela, likoloi le mafika a kutang matlo ho tloha metheong ea ona ka metsotsoana. Haeba ho fanoe ka Temoso ea ho Hlōleha ha Letamo kapa u utloa molumo oa enjene ea jet-enjene ea leqhubu le atamelang la likhohola, **tloha mohaho hang-hang 'me u mathe ka ho toba leralleng kapa lebota la phula le haufinyane.
Etsa sena hona joale¶
- Tloha hang-hang ho ea ka tsela ea noka (ho otloloha letsoapong, le ka mohla u se ke ua nyolohela holimo kapa tlaase ho noka). U se ke ua senya metsotso e 5 ka ho paka mekotla, ho notlela mamati, kapa ho leka ho tsoa leqhubu la likhohola tseleng e eang tlaase-tlase e latelang noka. Sheba sebaka ka mahlakoreng a mabeli a phula 'me ** u hloelle ka ho otloloha leralleng le moepa ka ho fetisisa le fihlellehang, bluff, kapa letsoapo ka lehlakoreng la likhato tse 90 ho tloha nokeng ea noka** ho fihlela bonyane u le 15 ho 30 metres (maoto a 50 ho isa ho a 100) ka holim'a phula ea phula (kapa ka holim'a sebaka sa heno se behiloeng ** Dam Inundation Zone*).
- Tsamaea ka maoto hang-hang haeba litsela tsa liphula li koaletsoe, li thibiloe ke ho ritsa ha mobu, kapa marokho a tšelang. Leqhubu la likhohola kapa GLOF le tsamaea ka 20 ho isa ho 65 kilometers ka hora (12 to 40 miles per hour) le ho senya marokho a linōka tse tlaase pele. Haeba sephethephethe se emisa ho tsamaea kapa u le ka har'a 5 kilometers (3 miles) ho tloha letamo le senyehileng, levee, kapa glacial valley channel, tloha koloi ea hau hang-hang 'me u tsokoe ka ho toba leralleng ka maoto. Metsotso e leshome ea ho hloa thaba ka potlako e u beha 60 ho isa ho 100 limithara tse otlolohileng (maoto a 200 ho isa ho a 330) ka holim'a lebōpo la noka, moo u ke keng ua fihleloa ke maqhubu a likhohola.
- **Ela hloko matšoao a 4 a tlhaho ha litemoso kapa melumo e sa sebetseng hantle. Suthela sebakeng se phahameng hang-hang ha u hlokomela: (a) ho thothomela ho sa khaotseng, maqhubu a tlaase fatše le lerata le thibang litsebe hoo ho utloahala eka ke terene ea thepa e fofang tlaase kapa sehlopha sa lifofane tsa jete se theohang khohlong; (b) lerotholi la tšohanyetso, le seng la tlhaho KAPA seretse se phallang ka tšohanyetso boemong ba metsi a noka; © monko o matla oa mobu o sa tsoa pshatloa, sebabole, le lifate tsa phaene/kedare tse rentsoeng ke moea o batang oa tšohanyetso ho theosa le phula; kapa **(d) tšisinyeho e matla ea lefatše kapa lefika le ka holimo ho noka ** ha u lula ka tlas'a letamo kapa letša la leqhoa.
- Le ka mohla u se ke ua khanna kapa ua tsamaea har'a metsi a likhohola kapa ho tšela borokho holim'a nōka e phallang.***15 centimeters (6 inches) tsa metsi a phallang ka potlako a liha motho e moholo, le 30 to 60 centimeters (maoto a 1 ho isa ho a 2) metsi a phallang a phaphamala le ho hohola literaka tse boima tsa SUV. Ho feta moo, le ka mohla u se ke ua tšela borokho ha metsi a likhohola a atamela mokatong oa borokho kapa a loebehlana ka matla ho pota-pota litšiea: lithōle tse teteaneng haholo lia phalla 'me mafika a otla borokho bo tsoang ka tlas'a asphalt metsotsoana pele tsela e putlama.
- Haeba u lula ka mor'a letamo la letsopa le qalang "ho bela lehlabathe," metsi a seretse a phallang, kapa a thellang, tloha pele a robeha. Pele letamo la letsopa kapa letamo le phatloha, metsi a nang le khatello e matla ea metsi a phallang ka tlas'a mobu kapa mobung a hlahisa liliba tse bilohang tsa metsi a seretse le lehlabathe le lehlabathe le phuleng *** le lehlabathe le omileng (** kapa lehlabathe le omileng). Le hoja metsi a hlakileng a phallang butle-butle a tloaelehile, **metsi a tletseng seretse, a tletseng lehlabathe a phallang ho tsoa lehlabatheng kapa ho phunyeha ho bonahalang / sinkhole holim'a moqhaka oa levee ho bolela hore khoholeho ea ka hare e rusolla leqhubu ho tloha ka hare ** mme kotsi e tebileng e tebileng e ka etsahala ka metsotso e seng mekae. Letsetsa nomorong ea hau ea tšohanyetso ea lehae (911 United States le Canada, 112 ho pholletsa le European Union, 999 United Kingdom, kapa u shebelle kaofela dinomoro tsa tshohanyetso) 'me u tsamaee hang-hang.
- Lula sebakeng se phahameng ka mor'a hore leqhubu la pele le fete: maqhubu a bobeli, ho putlama ha libanka, le seretse se chefo lia latela. Ho senyeha ha matamo le GLOF hangata ho etsahala makhophong a mangata ha khoholeho ea mobu e ntse e atolosa lekhalo kapa matša a leqhoa le matamo a seretse a phatloha holimo. Leha metsi a se a theohile, lula kantle ho phula e sa tsoa chesoa: marako a likhohlopo a lula a putlama karolong e kholo ea bobeli. ho ritsa ha mobu, le seretse sa morafo kapa seretse sa moroallo sa indasteri hangata se sebetsa joalo ka quicksand se kentsoeng ka litšepe tse boima, cyanide, likhoerekhoere, le lithapo tsa phepelo ea motlakase o phahameng.
Ho hloleha ha letamo, ho robeha ha levee, le sefate sa qeto ea ho pholoha sa GLOF¶
Sebelisa chate ena e potlakileng ea ho etsa liqeto hang ha u fumana Tebelo/Temoso ea Letamo, u bona lehlabathe le ruruhile, kapa u utloa ho puruma ha khohlo e holimo.
flowchart TD
Start["Tlhokomeliso ka ho Hloka Letamo, Tlhokomeliso ea ho Senyeha ha Letamo,<br/>Glacial Lake Outburst (GLOF) Siren, KAPA Ho Rora ha Canyon Holimo"] --> TimeCheck{"U na le nako e kae pele ho ho fihla<br/>maqhubu a likhohola?"}
TimeCheck -->|"IMMINENT BREACH (Metsotsoana ho isa ho <15 Mins)<br/>Siren a lla, Emergency Alert, kapa Roar e utloiloe"| RunUpSlope["ABANDON BUILMENTS & VHICLES HAEBA E THIBELITSOE:<br/>Matha ka maoto ka 90 degrees PERPENDICULAR ho ea kanaleng ea noka<br/>E nyolohela ka ho otloloha ka holim'a leralla le haufi, bluff, kapa phula ea lebota<br/>Lekisetsa >= 15 ho isa ho 30 dimitara tse otlolohileng (maoto a 50 ho isa ho a 10)"]
RunUpSlope --> TrappedCheck{"A na u pota-potiloe ke metsi<br/>ka har'a thota ea likhohola e nang le maralla a lefela?"}
TrappedCheck -->|"Che: E fihlile sebakeng se phahameng"| StayHigh["Lula sebakeng se phahameng bakeng sa maqhubu a mangata<br/>O SE KE oa theohela ho pholosa thepa kapa ho thetsa seretse"]
TrappedCheck -->|"E: Sebaka se bataletseng, maqhubu a fihla joale"| VerticalLastResort["PHETOHO EA HO QETELA PHETOHO EA MOSEBETSI:<br/>Naha ka foreimi ea tšepe e telele ka ho fetisisa kapa moaho o matlafalitsoeng oa konkreite (lipale tse 3+)<br/>Qoba matlo a foreimi ea lepolanka, matlo a tsamaeang, le marokho<br/>Tlisa sesebediswa sa flotation; le ka mohla u se ke ua ikoalla ka kamoreng e tlas'a marulelo e koetsoeng"]
TimeCheck -->|"TEMOSO EA PELE (Metsotso e 30 ho isa Lihorang tse 'maloa)<br/>FEMA / Tšebeletso ea Boemo ba Leholimo 'Letamo la Letamo' kapa Levee Overtopping Forecast"| VehicleEvac["1. Tšoara Go-Bag, meriana, liphoofolo tsa lapeng, le lelapa hang-hang<br/>2. Khanna LE HO TSOA ho Letamo la Inundation Zone e entsoeng ka 'mapa<br/> u sebelisa litsela tsa lihlabeng (O SE KE UA khanna litseleng tse tlase ho noka kapa holim'a marokho a tlaase)<br/>3. Haeba ho na le tšubuhlellano ea sephethephethe ka har'a phula, emisa koloi tseleng 'me u nyolohe ka maoto"]
VehicleEvac --> LeveeInspect{"A na u kile oa bona 'Lehlabathe le Bela' kapa seretse se nang le seretse<br/>motlase oa letamo le haufi le letamo?"}
LeveeInspect -->|"E: Metsi a seretse a phallang"| ReportPiping["HO HLOLEHWA HO HLOKO HA HAHOLO HO TSOELA PELE:<br/>U SE KE UA leka ho phunya lesoba ka bouena.<br/>Tloha sebakeng sa likhohola hang-hang 'me u letsetse 911 / 112 / 999<br/>ho tlaleha hantle sebaka sa GPS sa lethopa le seretse."]
LeveeInspect -->|"Che"| StayOutZone["Kena le ba lelapa ka ntle ho sebaka sa likhohola<br/>Hlokomela seea-le-moea sa Boemo ba Leholimo sa NOAA / Khaso ea Naha ea Tšohanyetso"]
Ho bapisa mefuta e 4 ea ho hloleha ho koalloa ha koluoa¶
Ha se mathata ohle a matamo le mekoallo a sebetsang ka tsela e tšoanang. Matamo a konkreite a senyeha hang-hang joaloka tanka ea metsi e phatlohang, matamo a mobu a hoholeha butle-butle ka mor'a metsotso e 20 ho isa ho e 90, matša a leqhoa a ntša litšila tse tletseng majoe a phallang ho theosa le matsoapo a lithaba, 'me matamo a merafo a ntša linōka tsa litšila tse chefo tse bipetsang.
| Sehlopha sa ho hloleha | Kamoo Tšitiso e Hlōlang Kateng | Lebelo la Sebopeho sa Senyeletso | Sebopeho sa Leqhubu la Moroallo | Matšoao a Tlhokomeliso a khale pele a oa |
|---|---|---|---|---|
| 1. Konkreite Arch, Gravity, kapa Buttress Dam Failure (kapa Landslide Impulse Wave Overtopping) | Sebopeho sa motheo se thella, ho robeha ha tšisinyeho ea lefatše, ho hloleha ha mafika, kapa seretse se seholo sa thaba se oelang ka letamong ebe se hasanya leqhubu le leholo holim'a letamo. | ** Hanghang ho <metsotso e 10** (lebota lohle la konkreite kapa monolith le fana ka tsela hang-hang). | Lebota la metsi le haufi le tsepameng (limithara tse 10 ho isa ho tse 50+ [maoto a 30 ho isa ho a 165+] ka har'a likhohlo tse moqotetsane) li tsamaea ka 40 ho isa ho 80 km/h (25 ho isa ho 50 mph). | Tšisinyeho e matla ea lefatše; mapetsong a macha kapa manonyeletso a konkreite a sa nepahalang sefahlehong sa letamo; lifofane tsa metsi tse nang le khatello e matla tse thunyang lefikeng moo letamo le kopanang le lebota la khohlo. |
| 2. Letamo la Letsopa kapa la Rockfill Embankment & Levee Failure (Overtopping kapa Internal Piping) | (a) Ho fetana: Metsi a likhohola a tšollela holim'a sekoti se ka holimo sa mobu ebe a betla foro e bōpehileng joaloka V ho theosa le letsoapo le ka morao. (b) Khoholeho ea Lipeipi/Ka hare: Lithanele tsa metsi pel'a phaephe e epetsoeng, mokoti oa liphoofolo, kapa lera la mobu ho fihlela marulelo a putlama. |
Metsotso e 15 ho isa ho lihora tse 3 hang ha peipi e ntseng e phahama kapa e seretse e qala (e potlakisa haholo ha V-notch e ntse e hola). | Noka e phallang ka potlako, e sootho ea chokolete ea metsi le lefats'e le hoholehileng, e fihlang tlhōrōng ka mor'a metsotso e 15 ho isa ho e 60 'me e lula e le holimo lihora kapa matsatsi ha letamo le ntse le phalla. | Lehlabathe le nang le seretse le bela le bilohang haufi le monoana o tlase oa noka; masoba kapa mapetsong a longitudinal tseleng e ka holimo ea letamo/levee; lifate tse sekameng letsoapong le tlaase; metsi a tsholohang hodima seretse. |
| 3. Sekhohola sa Glacial Lake Outburst (GLOF) / Jökulhlaup | Maqhoe a leqhoa a qhibilihang ka potlako a etsa matša a maholo ka mor'a liqubu tse sa tsitsang tsa mafika le leqhoa (terminal moraine matamo) kapa tlas'a leqhoa la leqhoa. E bakiloe ke ** leqhoa la leqhoa/lefika le phatlohang letšeng**, pula ea litloebelele, mocheso o mongata kapa mocheso oa seretse se chesang. | Metsotso (letamo la moraine le aparela le ho hoholeha hang-hang; kotopo ea leqhoa ea buleha). | Malakala a mangata haholo a phalla (ho fihla ho 60% mafika, mafika, maqhoa a leqhoa, le mapolanka ho ea ka bophahamo; boima ba \(1.8\text{ho ea ho }2.2\text{g/cm}^3\)) e tsamaea ka 20 ho isa ho 60 km/h (12 ho isa ho 37 mph) sebaka sa lik'hilomithara tse mashome ho theosa le lithaba. | Ho phatloha ho hoholo ho matla kapa sealuma se phahameng lithabeng (ho phatloha ho hoholo ha mafika / leqhoa); ho phalla ha seretse / seretse ka tšohanyetso nokeng ea thaba eo hangata e hlakileng; tšisinyeho ea lefatše e bonoang ke lisensara tsa phula ea ho sisinyeha ha lefatše. |
| 4. Letamo la Mine Tailings Collapse (Liquefaction Failure) | Matamo a hahiloeng ka holim'a metsi a hahiloeng ka majoe a litšila a moepo a mongobo (tailings) a kena static kapa seismic liquefaction: seretse se shebahalang se tiile ka tšohanyetso se fetoha mokelikeli o boima tlas'a khatello kapa pula e matla. | Hang-hang (< 1 motsotso) ntle le ho fetelletsa pele. | Leqhubu la seretse se chefo se matla haholo (matlapa a silika e thunngoeng, tšepe/ koporo/litšila tsa khauta, arsenic, mercury, lead, kapa cyanide) a epelang likhohlo ka limithara tse kang seretse se kang konkreite se thatafatsang kapa se lulang lehlabatheng le lengata. | Matheba a metsi a mongobo ("ho lla"), li-bulges, kapa mapetsong a moriri holim'a letsoapo la tailings terraced; metsi a litšila ka har'a liforo tsa metsi; lialamo tsa inclinometer/radar tse ikemetseng. |
Ho utloisisa maemo a tlhokomeliso ea tšohanyetso ea letamo le levee¶
United States (National Weather Service / FEMA / US Army Corps of Engineers), Canada, United Kingdom (Environment Agency), European Union, le marang-rang a ho lekola a Himalayan/Andean GLOF, ba boholong ba sebelisa mekhahlelo e tloaelehileng ea ho nyoloha. Ho tseba phapang pakeng tsa Sheba le Temoso ea Tšohanyetso ho u bolella hore na u na le lihora kapa metsotsoana:
- Letamo / Levee Watch (Keletso kapa Maemo a B: Ho ka 'na ha E-ba le ho Hloka Ho Hlaha):
- Se boleloang ke eng: Metsi a likhohola ka mor'a letamo kapa letamo a ntse a atamela matla a kotsi, litsela tse thusang tsa ho qhala li phalla ka bongata, kapa lienjineri li sibolotse bothata bo itseng ba sebopeho (joalo ka ho putlama ha metsi kapa ho thella ho fokolang) hoo ** ho ka lebisang ho hloleheng ha maemo a mpefala.
- Seo o tlamehang ho se etsa HONA JOALE: Pakela Mokotla oa hao oa tšohanyetso, litho tsa lelapa tse sa khoneng ho tsamaea, masea le liphoofolo tse ruuoang lapeng ka koloing ea hau, isa mehlape lekhulong le phahameng, 'me **u tsoe sebakeng sa metsi pele ho nako ha litsela le marokho a ntse a omme ka ho feletseng **.
- Tlhokomeliso ea Moroallo oa Phatlalatso bakeng sa ho Hlōleha ha Letamo / Ho Senyeha ha Letamo (Boemo ba A: Ho Hloleha ho Haufi kapa ho Etsahalang):
- Se boleloang ke eng: Letamo kapa letamo **e ntse e hloleha hona joale kapa e tiisitsoe hore e tla robeha ka mor'a metsotso e seng mekae **. Tlhokomeliso ea Ts'ohanyetso ea Wireless (WEA) mehalang ea cellular e tla lla molumo o phahameng oa alamo o nang le sehlooho se reng "TEMOSO EA FLOD EA FLASH: TLHOKOMELISO EA LETAMO" kapa " TŠIRELETSO E FELENG: FUMBILENG LEFATŠENG LE PHAHAMENG."
- Seo o tlamehang ho se etsa HONA JWALE: Lahla ntho e nngwe le e nngwe mme o fallele sebakeng se phahameng hanghang. O se ke wa phutha thepa; tšoara feela batho ba haufi le uena 'me u hloelle ho tsoa mokatong oa phula.
- Tlhokomeliso ka Phallo ea Molumo o Phahameng oa Spillway (Sekhohola se Laoloang ho se Senyehe):
- Se boleloang ke eng: Ho thibela letamo la letsopa hore le se ke la qhoma le ho putlama ka ho feletseng nakong ea lipula tsa khale (joaloka nakong ea leholiotsoana kapa nōka ea sepakapaka), basebetsi ba matamo ba qobelloa ho bula likhoele tsa likhohola kapa tsela e thusang ea ho qhalana ho ntša metsi a mangata ho theosa le kanale ea noka.
- Seo o tlamehang ho se etsa HONA JWALE: Tlosa matlo ohle a mabalane a noka a fatshe, mabala a kampo, le diphula tsa dikgohola hanghang, kaha metsi a noka a ka phahama 3 ho 10 metres (10 to 33 feet) ka hora e le nngwe le hoja letamo ka bolona le eso robehe.
Nako ea ho Fihla ha Leqhubu la Moroallo, Lebelo, le Matla a Tšusumetso ka Bohole bo Tlase¶
Ho utloisisa hore na leqhubu la letamo kapa GLOF e fetoha joang ha e ntse e theosa le khohlo ho u thusa ho hakanya hore na u tlameha ho nyolohela sebakeng se sireletsehileng ka metsotso e mekae:
| Sebaka se setle ho tloha Letamong / Letša la Glacial | Nako e Tloaelehileng ea ho Fihla ha Leqhubu | Typical Wave Front Height (Narrow Canyon vs. Wide Valley) | Peak Flow Velocity | Matla a Tšenyo ea Sebopeho |
|---|---|---|---|---|
| ** 0 ho 5 kilometers (0 ho 3 miles) ** (Immediate Gorge / Tailrace Zone) | metsotso e 1 ho isa ho e 8 (Nako ea temoso ea tekhenoloji e batla e le sieo) | ** 10 ho isa ho 30+ limithara (33 ho 100+ maoto) ** ka likhohlong; 4 ho isa ho limithara tse 10 (maoto a 13 ho isa ho a 33) lifoleteng. | 35 ho isa ho 65+ km/h (22 ho isa ho 40+ mph) | Ho senyeha ka botlalo: Ho hohola mobu ho fihlela mafika a se nang letho; e hohola marokho a konkreite a matlafalitsoeng, litsi tsa motlakase, le moaho o mong le o mong oa kanale. |
| ** Lik'hilomithara tse 5 ho isa ho tse 20 (3 ho isa ho 12 miles) ** (Middle Valley Reach) | metsotso e 10 ho isa ho e 35 | 5 ho isa ho limithara tse 15 (maoto a 16 ho isa ho a 50) likhohlong; 2 ho 6 limithara (6.5 ho 20 maoto) holim'a likhohola. | 20 ho isa ho 40 km/h (12 ho isa ho 25 mph) | Koluoa: E jara likete tsa lifate tse robehileng, majoe le likoloi e le lithako tse otlang; e heletsa matlo a mapolanka le a litene le ho feta holim'a marokho a litsela tse kholo. |
| ** lik'hilomithara tse 20 ho isa ho tse 50+ (lik'hilomithara tse 12 ho isa ho tse 31+)** (Fan ea Khohola e Tlaase le Alluvial Fan) | *metsotso e 40 ho isa ho lihora tse 3+ | 1.5 ho isa ho 4 metres (maoto a 5 ho isa ho a 13) e hasana ka bophara ba lik'hilomithara ho pholletsa le naha e bataletseng. | 8 ho isa ho 20 km/h (5 ho isa ho 12 mph) | Sekhohola se matla: Likhohola tsa pele le tsa bobeli tsa meaho, li epela litoropo ka har'a seretse sa limithara tse 1 ho isa ho tse 3, 'me li khaola matsoapo a litsela ka matsatsi. |
Mokhoa oa ho bona letamo kapa letamo la letsopa le sa sebetseng: Molao oa "Clear vs. Muddy Seepage"¶
Batho ba limilione ba phela ka ho toba ka mor'a mekhoa ea ho laola likhohola, likotopo tsa likanale, matamo a mapolasi, kapa matamo a fehlang motlakase ka metsi. Haeba u ntse u hlahloba letamo kapa letamo la letsopa nakong ea metsi a phahameng, lienjiniere tsa sechaba li sebelisa tlhahlobo e le 'ngoe e bonolo ea pono ho khetholla metsi a se nang kotsi ho tsoa ho sekheo se bolaeang se tlang:
- Metsi a Hloekileng a Kenang Butle = Shebella Haufi, Kotsi e Tlaseha ea Tlokotsi hang-hang: Ha metsi a eme hodimo kgahlanong le mobu wa letsopa ka matsatsi a mangata, mobu o tlala metsi mme metsi a hlakileng a fufuleloa hangata kapa a rotholla butle haufi le monoana o tlase oa leoto. Haeba metsi a le ** a hlakileng ka kristale ** 'me sekhahla sa phallo se tsitsitse, skeleton ea mobu ka har'a levee e tsitsitse (baenjiniere ba atisa ho letsa sekoti se hlakileng ka molala oa lipere tsa mekotla ea lehlabathe feela ho phahamisa hlooho ea mokokotlo).
- Metsi a Seretse, a Litshila, a Laelang Letlapa = TLOHA HAANGANG (Active Piping): Haeba metsi a phallang ho tsoa fatše kapa a phallang ho tsoa letsoapong le ka morao la letamo ** a koahetsoe ke maru, a sootho, a le seretse, kapa a bokella lehlabathe le lehlohlojane joalo ka seretse se chesang, seretse se chesang se foqoha seretse se chesang"). litšila tse tsoang ka hare ho letamo **. E patiloe ka tlas'a maoto a hau, kotopo e ka tlas'a lefatše (pipe) e ntse e ja tsela e khutlelang morao ho letamo. Hang ha kotopo eo e phunyeletsa lehlakoreng la nōka, metsi a letamo a hatelletsoeng a eketsa lesoba ka metsotsoana, a putlama bokaholimo ba leqhubu ebe a bula lekhalo le tebileng. Le ka mohla u se ke ua tsamaea holim'a leqhubu le thellang kapa le belang, le ka mohla u se ke ua leka ho koala lethopa le nang le seretse ka ho lahlela litšila ka mokoting, ebe u letsetsa 911/112/999 ha u tsoa.
Sefi sa Letamo la Likhohlopo tse ka Holimo ho Lithaba tsa Lithaba
Ka mor'a tse kholo tshisinyeho ya lefatshe, mollo oa hlaha, kapa pula ea litloebelele sebakeng se lithaba, lithane tse limilione tsa majoe le seretse hangata li thella lerakong la khohlo ’me li thiba nōka ea thaba ka ho feletseng, e leng se etsang hore ho be le letamo la nakoana le sa tsitsang le ripitlang mobu. Haeba u lula tlaase ho noka ea thaba 'me u hlokomela hore **ka tšohanyetso metsi a nōka a theoha ho ea ho metsi nakong ea sefefo kapa ka mor'a sefefo **, U SE KE UA theohela ka har'a noka 'me U SE KE UA lula phuleng ea hau ea lehae **. Metsi ao a nōka a sieo a khutlela letšeng le leholo le ka morao ho seretse se ka holimo ho noka; ka mor’a lihora kapa matsatsi, letša le tla holim’a qubu eo ea litšila, le e petsole ka mor’a metsotso e seng mekae, ebe le romela lerako le leholo la metsi le mafika a lumang nokeng e omileng. Suthela sebakeng se phahameng 'me u letse litšebeletso tsa tšohanyetso hang-hang ho tlaleha ho theoha ha noka ka tšohanyetso.
Pholoho ea fisiks ha e ts'oaroa sebakeng se bulehileng kapa ka har'a koloi¶
Haeba u tšoaroa phuleng ha letamo kapa leqhubu la GLOF le fihla 'me le sitoa ho fihla leboteng le ka holimo la phula ka nako:
- Kamehla khetha leralla la tlhaho le moepa ho feta moaho o fe kapa o fe o entsoeng ke motho: Esita le lefika la tlhaho la limithara tse 10 (maoto a 33) kapa leralleng le tšehelitsoeng holim'a lefatše le ke ke la lihuoa ke leqhubu la likhohola, athe moaho oa litene o mekato e 3 o lutseng bohareng ba mokato oa phula o ka senyeha le ho oela ka har'a noka.
- Haeba ho se na leralla le teng (sebaka se bataletseng sa likhohola), khetha moaho o nepahetseng o otlolohileng oa ho tsoa:
- Lahla: Matlo a mekato e le 'ngoe, matlo a foreimi ea lepolanka, matlo a tsamaeang/lik'haravene, meaho ea litene e sa tiisetsoang, matlo a polokelo ea litšepe le makoloi.
- Hlola: Moaho o nang le mekato e mengata (3+ lipale) o matlafalitsoeng oa konkreite e tšetsoeng kapa oa mohaho oa tšepe (joaloka sepetlele, moaho oa univesithi, karache ea mekato e mengata ea ho paka makoloi, kapa hotele ea sejoale-joale). Tsamaea ho ** 3rd mokatong kapa holimo ** 'me u lule ka lehlakoreng la tlase la mohaho o ka hare oa mohaho hole le lifensetere tse shebaneng le tšusumetso ea maqhubu a tlang.
- Le ka mohla u se ke ua itšoarela ka kamoreng e tlas'a marulelo e koetsoeng e se nang selepe kapa sekheo sa marulelo: Haeba metsi a nyolohang a u qobella hore u nyolohele litepising tsa moaho, le ka mohla u se ke ua hloella ka kamoreng e ka tlas'a marulelo ntle le haeba ho e-na le fensetere e ka ntle, marulelo a marulelo, kapa u nkile selepe se boima se khonang ho pshatla marulelong a lepolanka le li-shingles. Batho ba makholo ba anngoeng ke likhohola ba khangoa ke metsi ba qabeletsoe ka tlas'a marulelo a bona.
- Haeba e hoholotswe ka metsing: U se ke leka ho sesa kgahlano le metsi kapa ho ema ka metsing a phallang ka potlako (ho beha maoto a hao fatshe metsing a morwallo a majwe ho tshwasa leoto la hao pakeng tsa masela ha metsi a ntse a sutumelletsa mmele wa hao pele, o o phuthela ka tlasa metsi: ho kgena ha leoto). Khutlela ka morao maoto a hau a lebisitse tlase ho noka 'me u eme holimo holimo ho thibela majoe le lepolanka le phaphametseng, emisa 'mele oa hau ka lehlakoreng la 45-degree ferry angle ho ea haufi le lebopo la lebopo kapa leralleng, 'me u nyolohele lebopong hang ha u otla metsi butle karolong e ka hare ea phula.
Rera esale pele: Mokhoa oa ho bala 'mapa oa lehae oa hau oa Letamo oa Phallo le 'mapa oa Kotsi oa GLOF¶
Haeba u lula, u sebetsa, kapa u hloma liahelo phuleng ea noka, polder e lebōpong la leoatle, kapa alpine canyon, nka metsotso e 10 pele ho ts'ohanyetso ho hlahloba hore na u na le bothata bofe:
- **Sheba Letamo la Naha la Letamo le Limmapa tsa Phallo **:
- United States: Batla Sesole sa US Army Corps of Engineers National Inventory of Dams (NID) (
nid.sec.usace.army.mil) kapa portal ea tšireletso ea letamo la setereke sa hau (joaloka California DWR Dam Breach Inundation Maps) ho bona tsela e nepahetseng ea seterata ka seterata Sunny-Day Breach le Flood-Induced Breach li-polygons tsa likhohola le linako tsa ho fihla ha maqhubu (mohlala, "15-metsotso e 15 ea ho fihla leqhubu la maqhubu"- contour" 2) ho fihla * ho fihla. - United Kingdom & Europe: Sheba Setsi sa Tikoloho sa UK ** Limmapa tsa Likhohola tsa Reservoir ** (
check-for-flooding.service.gov.uk) kapa li-portal tsa naha tsa tšireletso ea metsi. - Libaka tsa Alpine & Mountain (Himalayas, Andes, Alps, Rockies, Alaska, Iceland, New Zealand): Sheba tlhahlobo ea libaka tsa libaka Glacial Lake Inventory le GLOF Hazard Maps pele u tsamaea kapa u hloma liahelo liphuleng tsa glacial river; Le ka mohla u se ke ua hloma tente holim'a lehlohlojane le tlaase kapa terakeng ea noka ka har'a phula ea leqhoa, esita le bosiung ba lehlabula le chabileng.
- Khetha Litsela Tse peli Tsa Phallo ea Maoto: Tsoa ka monyako oa hau o ka pele 'me u khetholle tsela e lebelo ka ho fetisisa ka maoto (ka litepisi tsa batho ba tsamaeang ka maoto, tselana ea leralleng, kapa tselana e moepa) e hloang ** hole le noka ** ho ea sebakeng se phahameng ka holim'a moeli oa metsi. Itloaetse ho e tsamaea le ba lelapa la hau e le hore bohle ba ka e fumana lefifing le lefifi nakong ea ho tima.
Lipotso tse botsoang khafetsa¶
How fast does a dam-break flood wave or Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) travel, and can I outrun it in a car down the valley highway?
In a steep mountain canyon or narrow river valley below a dam or glacial lake, the flood wave travels at 30 to 65 kilometers per hour (20 to 40 miles per hour), and on flatter floodplains it still advances at 10 to 25 kilometers per hour (6 to 15 miles per hour). Trying to outrun the wave by driving downstream along a winding valley road that follows the river is often a fatal mistake: a single traffic jam, washed-out bridge, or rockslide traps you directly in the path of the wall of water; instead, you should always travel perpendicular (at a 90-degree angle) away from the river straight up the nearest valley hillside, on foot if necessary.
Why does a Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) happen even on a clear, sunny summer day with zero rain?
As mountain glaciers shrink and retreat due to warming temperatures, meltwater collects in massive deep lakes trapped behind unstable piles of loose gravel, boulders, and buried ice cores called terminal moraines. On a warm, sunny afternoon, a huge slab of overhanging glacier ice or sun-warmed cliff rock high above the lake can suddenly calve off and plummet into the water; this impact generates a giant displacement wave inside the lake that splashes over the loose moraine dam, slices it open within minutes, and unleashes millions of tons of water and boulders down the valley under blue skies.
What is a "sand boil" behind a levee, and why is it so dangerous?
A sand boil occurs when high-pressure river water finds a weak seam or sandy layer underneath an earthen levee and tunnels through to burst upward on the dry landward side, creating a bubbling fountain surrounded by a ring of deposited sand that looks like a miniature volcano. If the water trickling out is clear, the levee core is still intact; however, if the sand boil is gushing muddy, brown, silt-filled water, the underground flow is actively washing out the structural dirt foundation of the levee (internal piping erosion), meaning the entire levee wall above it can collapse into a catastrophic breach within minutes.
Why is a mine tailings dam collapse even more deadly than a regular water reservoir dam failure?
A mine tailings dam does not hold plain water; it holds millions of tons of wet, pulverized rock flour, heavy metals, and chemical processing sludge left over from mining iron, copper, gold, coal, or phosphate. When a tailings dam suffers liquefaction failure, the resulting flood wave has the density of wet cement (roughly twice as heavy as water), demolishes reinforced concrete bridges and buildings effortlessly, and then solidifies or remains as deep, inescapable quicksand across the entire valley floor, making swimming impossible and burying survivors alive.
What does it mean if a mountain river suddenly dries up or drops to a trickle during or right after a heavy rainstorm or earthquake?
If a normally rushing mountain river suddenly drops to a trickle during a storm or after an earthquake, it is a classic warning sign that a massive landslide, rockfall, or avalanche has crashed into the canyon upstream and temporarily plugged the river channel (creating a natural landslide dam). Behind that unstable pile of dirt and rock, the river is rapidly filling a deep temporary lake; once the water overtops the blockage (often within hours), the entire dirt dam gives way at once, sending a devastating wall of water and boulders down the dry riverbed. Evacuate to high ground immediately and alert emergency authorities.
Why shouldn't I walk out onto the dried mud flats after a dam-break or tailings flood wave passes to look for my belongings?
Freshly deposited flood silt, glacial rock flour, and mine tailings behave as thixotropic non-Newtonian fluids (quicksand): a thin crust dries on top in the sun and looks solid enough to walk on, but underneath lies 1 to 5 meters (3 to 16 feet) of water-saturated liquefiable mud. The moment a person steps onto the crust, the vibration liquefies the mud underneath and sinks them waist- or chest-deep in seconds, where suction force makes it impossible to pull your legs out without specialized rescue boards and fire department winches.
Mehloli e hlahlobiloe¶
- Federal Emergency Management Agency (FEMA, United States) le United States Army Corps of Engineers (USACE): Federal Guidelines for Dam Safety: Emergency Action Planning for Dam Bengers (FEMA P-64), National Inventory of Dams (NID), le Levee Seepage and Sand Boil Field Manual.
- United States Geological Survey (USGS) le National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA / NWS, United States): Flow-Debris-Flow, Landslide-Dam Outburst, le Dam-Break Flood Wave Hydraulics le Temoso ea Protocols.
- Setsi sa Machaba sa Ntlafatso ea Lithaba Tse Kopanetsoeng (ICIMOD), Ofisi ea Machaba a Kopaneng ea Phokotso ea Likotsi (UNDRR), le Mokhatlo oa Lefatše oa Meteorological (WMO): Mekhoa ea Temoso ea Pele le Tataiso ea Phallo bakeng sa Likhohola tsa Glacial Lake Outburst (GLOFs) ho Hindu Kush Himalaya, Andes, le European Alps.
- Khomishene ea Machabeng ea Matamo a Maholo (ICOLD) le Lenaneo la Tikoloho la Machaba a Kopaneng (UNEP): Global Industry Standard on Tailings Management (GISTM) le lithuto tsa phalliso ea tšohanyetso ho hloleheng ho hoholong ha metsi ha matamo.
- Setsi sa Tikoloho (United Kingdom): Mebapa ea Sekhohola sa Letamo le Tataiso ea Leano la Tšohanyetso la Sechaba bakeng sa Libaka tse Fanang ka Matamo.