Okulemererwa kw’ebbibiro n’okusengula amayengo g’amataba mu ngeri ey’akatyabaga¶
Ennamba z’embeera ez’amangu zaawukana okusinziira ku nsi. Omuko guno gukozesa 911, ennamba ya Amerika ne Canada. Ensi endala nnyingi zikozesa 112, 999, oba ennamba endala. Funa ennamba y'ensi yo.
Okulemererwa kwa ddaamu okw’akatyabaga, okumenya ebiwonvu, oba Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) kifulumya obukadde n’obukadde bwa kiyuubi mita z’amazzi agasibiddwa mu ddakiika ntono, ne kivaamu amayengo g’amataba agalinga sunami ag’omunda mu nnyanja agakulukuta ebiwonvu by’emigga byonna wansi okutuuka ku mayinja ag’omu ttaka. Obutafaananako mataba ga migga aga bulijjo agalinnya sentimita ku sentimita okumala essaawa oba ennaku, ddaamu erimenyese, okulemererwa okusiba omusulo gw’ebirombe, oba omugga gwa glacial moraine ogugudde gusumulula bbugwe w’amazzi, ebitosi, amayinja, emiti egyakutuse, n’ebizimbe ebimenyekedde obuwanvu bwa mita 3 ku 30 (fuuti 10 ku 100) nga bitambulira ku 20 okutuuka ku Kiromita 65 buli ssaawa (mayiro 12 ku 40 buli ssaawa). Olw’okuba nti amayengo gano ag’ebifunfugu agasukkiridde galina obungi bw’amazzi amayonjo agasukka emirundi ebiri era gamenya ennyumba ez’embaawo n’amabaati eza bulijjo nga zikubiddwa, okwekweka munda mu maka oba okulinnya ku kasolya k’amayumba munda mu kitundu ekibooga kitera okutta: okuwangaala kisinziira ddala ku kusengulwa okw’amangu okwesimbye okulinnya ku bbugwe w’ekiwonvu okutuuka ku ttaka erya waggulu waggulu w’ekizimbe ekisinga obunene obugulumivu.
TOLINNYA ku kasolya k’ennyumba oba mu kisenge eky’okungulu mu kiseera ky’okumenya ddaamu oba GLOF
Mu mataba g’enkuba agagenda geeyongera mpola, ebitongole ebidduukirira abantu oluusi biwa amagezi abatuuze abasibiddwa okugenda ku mwaliiro ogwa waggulu (never a closed attic without a roof exit). Mu kumenya ddaamu okw’akatyabaga, ddaamu y’omusulo okugwa, oba Glacial Lake Outburst Flood, akasolya k’ennyumba y’abatuuze TEKIJJA kukutaasa. Enkulungo y’amayengo agamenya ddaamu ye bbugwe ow’embiro ennene eya seminti ow’amazzi, ebikonge by’emiti byonna, mmotoka, n’amayinja asala amayumba gonna okuva ku misingi gyago mu sikonda ntono. Singa okulabula ku Dam Failure Warning kufulumizibwa oba owulira okuwuuma kwa yingini y’ennyonyi okw’amayengo g’amataba agasemberera, sudde ekizimbe amangu ago odduke butereevu waggulu ku lusozi oba bbugwe w’ekiwonvu ali okumpi.
Kino kikole kati¶
- Senguka amangu ddala nga weesimbye ku mukutu gw’omugga (bugolokofu waggulu ku lusozi lw’ekiwonvu, tomala waggulu oba wansi). Tomala ddakiika 5 ng’opakinga nsawo, ng’osiba enzigi, oba ng’ogezaako okudduka amataba ng’oyita ku luguudo oluva wansi mu kiwonvu olugoberera omugga. Laba ettaka eriri ku njuyi zombi ez’ekiwonvu era linnya butereevu waggulu ku lusozi olusinga okuwanvuwa, bluff, oba ridge mu nkoona ya diguli 90 okuva ku mukutu gw’omugga okutuusa lw’obeera waakiri mita 15 ku 30 (fuuti 50 ku 100) waggulu w’ekiwonvu wansi (oba waggulu wa layini yo eya Dam Inundation Zone ewandiikiddwa mu kitundu kyo).
- Genda ku bigere amangu ddala singa enguudo z’ebiwonvu ziba zisiddwako emikutu, nga zizibiddwa okubumbulukuka kw’ettaka, oba okusala ebibanda. Amataba agamenya amagoba oba GLOF gatambula ku sipiidi ya kiromita 20 ku 65 buli ssaawa (mayiro 12 ku 40 buli ssaawa) era ne gasooka kusaanyaawo ebibanda by’emigga ebiri wansi. Singa akalippagano kalekera awo okutambula oba ng’oli mu kiromita 5 (mayiro 3) okuva ku ddaamu, levee, oba omukutu gw’ekiwonvu kya glacial ogulemye, suula mmotoka yo mangu era odduke butereevu ku lusozi n’ebigere. Eddakiika kkumi ng’olinnya ku lusozi mu bwangu ekuteeka mita 60 ku 100 ez’okwesimbye (fuuti 200 ku 330) waggulu w’omugga, nga kumpi amataba gonna gayinza kugituukako.
- Manya obubonero 4 obw’obutonde obw’okulabula nga wireless alerts oba sirens ziremereddwa. Dam egwa ne GLOFs zitera okubaawo ekiro, mu kiseera kya musisi, oba mu biseera by’enkuba ey’amaanyi esooka okukoona eminaala gy’amasimu. Senguka mangu ku ttaka erya waggulu singa olaba: (a) okukankana kw’ettaka okutambula obutasalako, okwa frequency entono n’okuwuuma okuziba amatu okuwulikika ng’eggaali y’omukka ey’emigugu ebuuka wansi oba ekibinja ky’ennyonyi za jet ezikka mu kiwonvu; (b) okutonnya okw’amangu, okutali kwa butonde OBA okukulukuta kw’ebitosi okw’amangu mu mazzi g’omugga; © akawoowo ak’amaanyi ak’ettaka eryaakamenyamenya, ekibiriiti, n’emiti gya payini/emivule egyakutuse nga gitwalibwa ku mpewo ennyogovu ey’amangu wansi mu kiwonvu; oba (d) musisi ow’amaanyi oba okubumbulukuka kw’amayinja waggulu ng’obeera wansi wa ddaamu oba ennyanja erimu omuzira.
- Tovuga oba okutambula mu mazzi g’amataba agatambula oba okusomoka omutala ku mugga ogukulukuta. Sentimita 15 zokka (yinsi 6) ez’amazzi agatambula amangu gakoona omuntu omukulu ku bigere bye, ate sentimita 30 ku 60 (ffuuti 1 ku 2) ez’amazzi agakulukuta gatengejja ne gasenya pikipiki enzito ezivuga emipiira ena ne SUV. Okugatta ku ekyo, tosalako bridge ng’amazzi g’amataba gasemberera ku ddeeke y’omutala oba nga gawuguka nnyo okwetooloola emyalo: ebifunfugu eby’amaanyi bikulukuta era amayinja amanene gakulukutira omutala okuva wansi wa kolaasi ng’ebula sekondi ntono ekkubo ligudde.
- Bw'oba obeera emabega w'omugga ogw'ebbumba ogutandika "okufumba omusenyu," okukulukuta amazzi ag'ebitosi, oba okugwa, senguka nga tegannaba kumenya. Nga omukutu ogw'ebbumba oba ebbibiro ly'olutindo tegunnakutuka, amazzi aga puleesa amangi agakulukuta wansi oba okuyita mu ttaka gakola ensulo ezibuukabuuka ez'amazzi ag'ebitosi n'omusenyu ku ludda olukalu oludda ku lukalu** oba okuyisa payipu). Wadde ng’amazzi amayonjo okukulukuta mpola kya bulijjo, amazzi ag’ebitosi, agajjudde ebikuta agakulukuta okuva mu bbomu ly’omusenyu oba enjatika/ekinnya ekirabika ku ngule y’omugga kitegeeza nti okukulugguka okw’omunda kukutula omudumu okuva munda era okumenya mu buziba obujjuvu okw’akatyabaga kuyinza okubaawo mu ddakiika ntono. Kuba ku nnamba yo ey’amangu mu kitundu kyo (911 mu Amerika ne Canada, 112 okwetoloola omukago gwa Bulaaya, 999 mu Bungereza, oba olabe byonna ennamba z’amangu) era n’ogenda amangu ddala.
- Sigala ku ttaka erya waggulu oluvannyuma lw’amayengo agasooka okuyita: amayengo ag’okubiri, okugwa kw’olubalama, n’ebitoomi eby’obutwa bigoberera. Okulemererwa kw’amabibiro ne GLOF bitera okubaawo mu amayengo agawera ng’okukulugguka okudda emabega kugaziya okumenya oba ennyanja ez’okubiri ez’omuzira n’ebigoma eby’okubumbulukuka kw’ettaka ne bikutuka waggulu. Ne bwe kiba nti amazzi gakendedde, sigala ebweru w’ekiwonvu ekipya wansi: ebisenge by’ebiwonvu ebijjudde bulijjo bigwa mu siniya ennene okubumbulukuka kw’ettaka.
Okulemererwa kw’ebbibiro, okumenya levee, n’omuti gw’okusalawo ku bulamu bwa GLOF¶
Kozesa flowchart eno ey’okusalawo amangu mu kaseera k’ofuna Dam Watch/Warning, laba omusenyu gwa levee ogufumba, oba okuwulira ekiwonvu eky’okungulu nga kiwuuma.
flowchart TD
Start["Okulabula ku kulemererwa kwa ddaamu, Okulabula ku kumenya levee,<br/>Glacial Lake Outburst (GLOF) Siren, OBA Upstream Canyon Roar"] --> TimeCheck{"Olina lead time mmeka nga<br/>amayengo g’amataba tegannatuuka?"}
TimeCheck -->|"IMMINENT BREACH (Seconds to <15 Mins)<br/>Siren okukaaba, Emergency Alert, oba Roar ewuliddwa"| RunUpSlope["ABANDON BUILDINGS & VEHICLES IF BLOCKED:<br/>Dduka n’ebigere ku diguli 90 PERPENDICULAR ku mukutu gw’omugga<br/>Linya butereevu waggulu ku lusozi, bluff, oba bbugwe w’ekiwonvu ogusinga okumpi<br/>Lubirira >= mita 15 ku 30 ezeesimbye (fuuti 50 ku 100) waggulu w’ekiwonvu"]
RunUpSlope --> TrappedCheck{"Weetooloddwa ddala amazzi<br/>ku flat floodplain nga temuli busozi?"}
TrappedCheck -->|"Nedda: Yatuuka ku ttaka erya waggulu"| StayHigh["Sigala ku ttaka erya waggulu okumala amayengo amangi<br/>TOSIKA kununula bintu oba okukwata ku bitoomi"]
TrappedCheck -->|"Yee: Flat terrain, amayengo gatuuse kati"| VerticalLastResort["LAST RESORT VERTICAL EVACUATION:<br/>Linnya ekizimbe ekisinga obuwanvu eky’ekyuma-fuleemu oba seminti omugumu (emyaliiro 3+)<br/>Weewale ennyumba eziriko emiti, amaka agatambula, n’ebibanda<br/>Leeta ekyuma ekitengejja; tosibira mu kisenge eky’okungulu ekiggaddwa"]
TimeCheck -->|"OKULABULA nga bukyali (Eddakiika 30 okutuuka ku ssaawa eziwerako)<br/>FEMA / Weather Service 'Dam Watch' oba Levee Overtopping Forecast"| VehicleEvac["1. Kwata Go-Bag, eddagala, ebisolo by’omu nnyumba, n’ab’omu maka amangu ddala<br/>2. Vuga UP and OUT okuva mu Dam Inundation Zone eriko maapu<br/> ng’okozesa enguudo ez’omu nsozi (TOVUGA ng’oyita ku nguudo eziri wansi w’omugga oba ku bibanda ebya wansi)<br/>3. Singa ebidduka biba munda mu kiwonvu, simba off road olinnye olusozi ng’otambula n’ebigere"]
VehicleEvac --> LeveeInspect{"Olabye ‘Sand Boil’ oba ebitosi ebikulukuta<br/>ku musingi gwa ddaamu oba levee eyali okumpi?"}
LeveeInspect -->|"Yee: Amazzi ag’ebitosi nga gafuumuuka"| ReportPiping["CRITICAL PIPING FAILURE IN PROGRESS:<br/>TOGEZAAKO kuziba kinnya ggwe kennyini.<br/>Senguka mangu ekifo amataba era kuba 911 / 112 / 999<br/>okutegeeza ekifo ekituufu ekya GPS we kifumbira omusenyu ogw’ebitosi"]
LeveeInspect -->|"Nedda"| StayOutZone["Kebera n'ab'omu maka ebweru w'ekitundu amataba<br/>Londoola NOAA Weather Radio / National Emergency Broadcasts"]
Okugeraageranya ebika 4 eby’okulemererwa kw’okusiba ebyuma mu ngeri ey’akatyabaga¶
Si byonna ebigwa mu ddaamu n’ebiziyiza bye byeyisa mu ngeri y’emu. Ebigoma ebya seminti ebiyitibwa arch bigwa kumpi mu kaseera ako nga ttanka y’amazzi ebwatuka, ebigoma eby’ebbumba bikulukuta mpolampola mu ddakiika 20 ku 90, ennyanja ezirimu omuzira zisumulula ebifunfugu ebijjudde amayinja wansi mu biwonvu by’ensozi, era ebigoma ebiva mu birombe bifulumya emigga gy’obusa obw’obutwa obuziyira.
| Ekika ky’okulemererwa | Engeri Ekiziyiza Gy’elemererwa | Sipiidi y’okutondebwa kw’okumenya | Obutonde bw’Ebbibiro ly’Amataba | Obubonero Obulabula obwa Classic Nga Tonnagwa |
|---|---|---|---|---|
| 1. Okulemererwa kwa Seminti Arch, Gravity, oba Buttress Dam (oba Landslide Impulse Wave Overtopping) | Okusereba kw’omusingi gw’ebizimbe, okwatika musisi, okugwa kw’amayinja aga abutment, oba okubumbulukuka kw’ettaka okw’amaanyi okw’ensozi okugwa mu tterekero n’okumansira amayengo amanene ku ntikko y’ebbibiro. | Mu kaseera ako okutuuka ku < eddakiika 10 (ekisenge kyonna ekya seminti oba monolith kiwa ekkubo omulundi gumu). | Bbugwe w’amazzi okumpi nga yeesimbye (obuwanvu bwa mita 10 ku 50+ mu biwonvu ebifunda) nga bitambula ku sipiidi ya 40 ku 80 km/h (25 ku 50 mph). | Musisi ow’amaanyi okukankana; enjatika empya oba ebiyungo bya seminti ebitali bituufu ku ffeesi ya ddaamu; ebiwujjo by’amazzi ebya puleesa ennene nga bikuba amasasi okuva mu lwazi oluyitibwa abutment rock awali ddaamu esisinkanira bbugwe w’ekiwonvu. |
| 2. Okulemererwa kwa Dam & Levee Embankment Ebbankment oba Rockfill (Overtopping oba Internal Piping) | (a) Overtopping: Amazzi g’amataba gayiwa ku kikondo ky’obucaafu eky’okungulu ne gayoola omukutu ogw’engeri ya V wansi ku lusozi olw’emabega. (b) Payipu / Okukulugguka okw’omunda: Amazzi gayita ku payipu eziziikiddwa, ekinnya ky’ebisolo, oba oluwuzi lw’ettaka okutuusa ng’akasolya kagudde. |
Eddakiika 15 okutuuka ku ssaawa 3 omulundi gumu active overtopping oba muddy piping etandika (eyanguwa exponentially nga V-notch egaziwa). | Omugga ogw’amazzi ogulinnya amangu, ogwa kitaka nga chocolate n’ettaka erikulugguka nga gutuuka ku ntikko mu ddakiika 15 ku 60 era ne gusigala waggulu okumala essaawa oba ennaku ng’ekidiba kikulukuta. | Ebifumbe by’omusenyu ogw’ebitosi nga bibuuka waggulu okumpi n’ekigere ekiri wansi; ebinnya ebibbira oba enjatika eziwanvuwa ku luguudo olw’okungulu olwa ddaamu/omuggalo; emiti egyalengejja ku lusozi olukka wansi; amazzi agayiwa ku ntikko. |
| 3. Amataba agabutuka kw'ennyanja Glacial Lake (GLOF) / Jökulhlaup | Ensigo za alpine ezisaanuuka amangu zikola ennyanja ennene ennyo emabega w’entuumu ezitanywevu ez’amayinja agatali manywevu ne ice (terminal moraine dams) oba wansi wa ice w’enkuba. Kiva ku omuzira gwa ice/rock avalanche ogumansira mu nnyanja, enkuba ey’amaanyi, heat domes, oba subglacial volcanic heat. | Eddakiika (ebbibiro lya moraine lisukka waggulu ne likulugguka amangu ago; omukutu gwa ice gukutuka). | Okukulukuta kw’ebisasiro ebisukkiridde (okutuuka ku bitundu 60% amayinja, amayinja amanene, ebibumbe bya ice, n’embaawo okusinziira ku bunene; density \(1.8\text{ okutuuka ku }2.2\text{ g/cm}^3\)) nga bitambula ku sipiidi 20 ku 60 km/h (12 ku 37 mph) okumala kiromita makumi wansi mu biwonvu by’ensozi. | Enjatika ez’amaanyi oba okubwatuka okw’okubwatuka waggulu mu nsozi (rock/ice avalanche); okukulukuta okw’amangu okw’ebitosi/ebifunfugu mu mugga ogw’ensozi ogutera okuba omutangaavu; okukankana kw’ettaka okuzuuliddwa sensa ezikwata ku musisi mu biwonvu. |
| 4. Ebbibiro ly'ebirombe ligudde (Okulemererwa okufuuka amazzi) | Ebigoma ebizimbibwa waggulu w’omugga ebizimbibwa okuva mu lwazi olubisi olw’eby’okusima eby’obugagga eby’omu ttaka (tailings) olufuuse ennyogovu (tailings) biyita mu static or seismic liquefaction: ebitosi ebirabika ng’ebikalu bifuuka mangu amazzi amazito wansi w’okunyigirizibwa oba enkuba ey’amaanyi. | Mu kaseera ako (< eddakiika 1) nga tosoose kusukka. | High-density toxic mud wave (sludge of pulverized silica, iron/copper/gold ore kasasiro, arsenic, mercury, lead, oba cyanide) eziika ebiwonvu mu mita z’ebitosi ebiringa seminti ebikaluba oba ebisigala nga musenyu omulamu. | Ebifo ebibisi ebibisi ("okukaaba"), ebibumbe, oba enjatika z'enviiri ku ttereeza tailings slope; amazzi amazibu mu mifulejje gy’amazzi agakulukuta; alamu za inclinometer/radar ezikola mu ngeri ey’obwengula. |
Okutegeera emitendera emitongole egy’okulabula okw’amangu ku ddaamu ne levee¶
Mu Amerika (National Weather Service / FEMA / US Army Corps of Engineers), Canada, Bungereza (Environment Agency), omukago gwa Bulaaya, n’emikutu gy’okulondoola GLOF mu Himalaya/Andean, ab’obuyinza bakozesa emitendera egy’omutindo egy’okulinnya. Okumanya enjawulo wakati wa Watch ne Emergency Warning kikutegeeza oba olina essaawa oba sikonda:
- Dam / Levee Watch (Okubuulirira oba Embeera B: Okukulaakulana okuyinza okulemererwa):
- Kye kitegeeza: Amazzi g’amataba emabega wa ddaamu oba levee gasemberera obusobozi obw’akabi, emikutu gy’amazzi egy’obuyambi gikulukuta ku sipiidi esingako, oba bayinginiya bazudde ekikyamu mu nsengeka (nga okukulukuta oba okugwa okutono) eyinza okuvaako okulemererwa singa embeera yeeyongera okwonooneka.
- Ky’olina okukola KATI: Paka Go-Bag yo ey’amangu, tikka ab’omu maka abatasobola kutambula bulungi, abaana abawere, n’ebisolo by’omu nnyumba mu mmotoka yo, twala ebisolo mu malundiro amawanvu, era senguka mu kifo awabooga amazzi nga bukyali ng’enguudo n’ebibanda bikyali bikalu ddala.
- Okulabula kw'amataba ga Flash Flood ku Dam Okulemererwa / Levee Breach (Embeera A: Imminent oba Active Failure):
- Kye kitegeeza: Ebbibiro oba levee ekola nnyo okulemererwa mu kiseera kino oba ekakasiddwa okumenya mu ddakiika ntono. Wireless Emergency Alerts (WEA) ku masimu ejja kukuba eddoboozi ery'amaanyi erya alamu nga liriko omutwe "FLASH FLOOD WARNING: DAM FAILURE" oba "EXTREME EMERGENCY: EVACUATE TO HIGH GROUND."
- Ky'olina okukola KATI: Suula buli kimu ogende ku ttaka erya waggulu amangu ddala. Topakira bintu; kwata abantu bokka abakuli okumpi olinnye okuva wansi mu kiwonvu.
- Okulabula ku kufulumya amazzi agakulukuta mu bungi (Amataba agafugibwa okumenya):
- Kye kitegeeza: Okukuuma ddaamu ey’ebbumba obutasukka n’okugwa ddala mu biseera by’enkuba ey’ebyafaayo (nga mu kiseera ky’omuyaga oba omugga ogw’omu bbanga), abaddukanya ebbibiro bawalirizibwa okuggulawo emiryango gy’amataba egy’amangu oba ekkubo ery’okuyambako okufulumya amazzi amangi ennyo wansi mu mukutu gw’omugga.
- Kye mulina okukola KATI: Senguka mangu amaka gonna agali wansi ku lubalama lw’omugga, enkambi, n’ebifo ebikulukutiramu amataba, kubanga omutindo gw’emigga guyinza okulinnya mita 3 ku 10 (fuuti 10 ku 33) mu ssaawa emu wadde nga ddaamu yennyini teyamenyeka.
Ebiseera by’okutuuka kw’amayengo g’amataba, sipiidi, n’amaanyi g’okukuba okusinziira ku bbanga eriri wansi w’omugga¶
Okutegeera engeri amayengo agamenya ddaamu oba GLOF gye gakyuka nga gatambula wansi mu kiwonvu kikuyamba okubalirira eddakiika mmeka z’olina okulinnya okutuuka mu kifo ekitali kya bulabe:
| Ebanga Wansi okuva ku Dam / Glacial Lake | Typical Wave Arrival Obudde Obukulembera | Obugulumivu bw’amayengo mu maaso aga bulijjo (Narrow Canyon vs. Wide Valley) | Sipiidi y’okukulukuta ku ntikko | Amaanyi Agasaanyaawo Enzimba |
|---|---|---|---|---|
| Kiromita 0 okutuuka ku 5 (mayiro 0 ku 3) (Immediate Gorge / Tailrace Zone) | Eddakiika 1 okutuuka ku 8 (Kumpi zero obudde obw'okulabula tekinologiya) | Mita 10 ku 30+ (fuuti 33 ku 100+) mu biwonvu; Mita 4 ku 10 (fuuti 13 ku 33) ku fulaati. | 35 okutuuka ku 65+ km/h (22 okutuuka ku 40+ mph) | Total obliteration: Scours ettaka wansi okutuuka ku lwazi olutaliiko kintu kyonna; esenya ebibanda ebya seminti omugumu, amabibiro g’amasannyalaze, ne buli kizimbe ekiri mu mukutu. |
| Kiromita 5 ku 20 (mayiro 3 ku 12) (Middle Valley Reach) | Eddakiika 10 okutuuka ku 35 | Mita 5 ku 15 (fuuti 16 ku 50) mu biwonvu; Mita 2 ku 6 (fuuti 6.5 ku 20) ku bifo ebirimu amataba. | Edduka kiromita 20 okutuuka ku 40 buli ssaawa (12 ku 25 buli ssaawa) | Catastrophic: Etwala enkumi n’enkumi z’emiti egyakutuse, amayinja amanene, n’emmotoka ng’endiga ennume ezikuba; amenye ennyumba z’embaawo n’amabaati n’okusukka ebibanda by’enguudo ennene. |
| Kiromita 20 okutuuka ku 50+ (mayiro 12 ku 31+) (Lower Floodplain & Alluvial Fan) | Eddakiika 40 okutuuka ku ssaawa 3+ | Mita 1.5 ku 4 (fuuti 5 ku 13) nga zibunye kiromita mu bugazi ku ttaka eritereevu. | Edduka kiromita 8 okutuuka ku 20 buli ssaawa (5 ku 12 buli ssaawa) | Mataba amangi: Amataba gakulukuta ku mwaliiro ogusooka n’ogwokubiri ogw’ebizimbe, gaziika ebibuga mu bitoomi bya mita emu ku ssatu, ne gasalako ekkubo lyonna erifuluma okumala ennaku. |
Engeri y'okulaba ddaamu oba levee ey'ebbumba eremereddwa: Etteeka lya "Clear vs. Muddy Seepage".¶
Obukadde n’obukadde bw’abantu babeera butereevu emabega w’ebifo eby’ebbumba ebiziyiza amataba, ebigo by’emyala, ebigoma ebitereka ebintu ku faamu oba ebigoma ebisuulibwamu amasannyalaze g’amazzi. Bw’oba ogenda okwekebejja ebbibiro oba ebbibiro ly’ebbumba mu kiseera ky’amazzi amangi, bayinginiya b’okuzimba bakozesa okugezesebwa okumu okwangu okulaba okwawula okukulukuta kw’amazzi okutali kwa bulabe ku kumenya okutta okuli okumpi:
- Amazzi Amayonjo Gakulukuta Mpola = Watch Closely, Low Immediate Breach Risk: Amazzi bwe gayimirira waggulu ku levee ey’ebbumba okumala ennaku, ettaka lijjula era amazzi amayonjo gatera okutuuyana oba okukulukuta mpola okumpi n’ekigere ekya wansi. Singa amazzi gaba crystal clear ate nga n’omutindo gw’okukulukuta gunywevu, amagumba g’ettaka agali munda mu levee gaba ganywedde (bayinginiya batera okukuba clear seep n’enkokola y’embalaasi ey’ensawo z’omusenyu simply to raise the back-pressure head).
- Amazzi agajjudde ebitosi, amakyafu, agajjudde omusenyu nga gakulukuta oba okubumbulukuka = VACUATE IMMEDIATELY (Active Piping): Singa amazzi agafuumuuka okuva mu ttaka oba agakulukuta okuva mu musenyu ogw’emabega ogwa ddaamu gaba galimu ebire, kitaka, ebitosi, oba nga gatuuma kkooni y’omusenyu n’amayinja ng’olusozi oluvuuma olutono (a "sand boil"), amazzi agakulukuta gaba ** gakola okunaaba omusingi gw’obucaafu okuva munda mu ddaamu**. Ekwese wansi w’ebigere byo, omukutu oguli wansi w’ettaka (payipu) guliira ekkubo lyagwo emabega nga gwolekera ekidiba. Omukutu ogwo bwe gumala okumenya okutuuka ku ludda lw’omugga, amazzi g’ekidiba agalina puleesa gagaziya ekinnya mu sikonda ntono, ne gagwa waggulu w’omukutu ne gasumulula ekituli ekijjuvu. Totambulirangako ku levee egwa oba efumbiddwa, togezaako kuziba bbugumu ery’ebitosi erikulukuta ng’osuula obucaafu mu kinnya, era kuba 911 / 112 / 999 ng’osengulwa.
Omutego gw’okubumbulukuka kw’ettaka-Dam Upstream mu Mountain Canyons
Oluvannyuma lw’okusoma major musisi. Bw’oba obeera wansi w’omugga ku mabbali g’omugga ogw’oku nsozi n’olaba nti amazzi g’omugga gakka mangu okutuuka ku mazzi agakulukuta mu kiseera ky’omuyaga oba oluvannyuma lw’omuyaga, TOTATAMBULA wansi mu mugga era TOSALA mu maka go ag’ekiwonvu. Amazzi g’omugga ago agabula gadda emabega ne gafuuka ennyanja ennene emabega w’ekizibiti ky’okubumbulukuka kw’ettaka waggulu; mu ssaawa oba ennaku, ennyanja ejja kusukka entuumu y’obucaafu etali nnywevu, egisalasala mu ddakiika ntono, era esindike bbugwe ow’akatyabaga ow’amazzi n’amayinja agawuluguma wansi mu mugga omukalu. Senguka ku ttaka erya waggulu era oyite mu bwangu abakola ku by’amangu okuloopa okukendeera kw’amazzi kw’emigga mu bwangu.
Fizikisi y’okuwonawo ng’okwatiddwa mu lujjudde oba munda mu mmotoka¶
Bw’oba okwatiddwa mu kiwonvu ng’okumenya ebbibiro oba amayengo ga GLOF gatuuse era nga tosobola kutuuka ku bbugwe w’ekiwonvu eky’okungulu mu budde:
- Bulijjo londa olusozi olw’obutonde oluwanvu okusinga ekizimbe KYONNA ekikoleddwa omuntu: Ne bwe kiba nti waliwo olusozi olw’obutonde oluwanvu mita 10 (fuuti 33) oba olusozi olw’ettaka olusimbye ennanga mu nsi teruyinza kugwa wansi amayengo ga mataba, so ng’ate ekizimbe eky’amabaati eky’emyaliiro 3 ekitudde wakati mu kiwonvu kisobola okuba n’emisingi gyakyo nga gifuuse wansi ne kigwa mu mugga.
- Bwe kiba nga tewali lusozi luliwo (flat floodplain), londa ekizimbe ekituufu eky’okusengula abantu mu ngeri eyeesimbye:
- Okusuula: Amaka ag’omwaliiro gumu, ennyumba eziriko emiti, amaka agatambula/kabangali, ebizimbe eby’amabaati agatali ganywevu, sitoowa z’ebyuma, n’emmotoka.
- Okulinnya: Ekizimbe eky’emyaliiro mingi (emyaliiro 3+) ekinywezeddwa seminti oba ekyuma ekizimbibwa (nga eddwaaliro, ekizimbe kya yunivasite, galagi ya seminti ey’emyaliiro mingi, oba wooteeri ey’omulembe). Genda ku omwaliiro ogw’okusatu oba okusingawo era obeere ku oludda olwa wansi olw’omunda mu kizimbe ng’oli wala n’amadirisa agatunudde mu kugwa kw’amayengo agajja.
- Totega munda mu kisenge eky’okungulu ekiggaddwa nga tolina mbazzi oba ekisenge ky’akasolya: Singa amazzi agalinnya gakuwaliriza okulinnya amadaala g’ekizimbe, tolinnyanga mu kisenge eky’okungulu ekiggaddwa okuggyako nga waliwo eddirisa erifuluma, ekisenge ky’akasolya, oba ng’ositula embazzi/ennyondo enzito esobola okumenya okuyita mu mbaawo ezisiba akasolya n’ebisenge. Ebikumi n’ebikumi by’abantu abaakosebwa amataba babbidde mu mazzi nga basibidde wansi w’entikko y’akasolya kaabwe.
- Bw’oba okulukutiddwa mu mazzi: Togezaako to kuwuga ng’ovuganya n’amazzi agakulukuta oba okuyimirira mu mazzi agatambula amangu (okuteeka ebigere wansi mu mazzi g’amataba ag’amayinja gatega ekigere kyo wakati w’amayinja ate ng’akasannyalazo kasika omubiri gwo mu maaso, ne gukuzinga wansi w’amazzi: okusiba ebigere). Yiringisiza ku mugongo gwo ng’ebigere byo bisonga wansi era nga bikutte waggulu ku ngulu okuziyiza amayinja n’embaawo ezitengejja, kola enkoona omubiri gwo ku 45-degree ferry angle ng’oyolekera eddy oba olusozi olusinga okumpi ku lubalama lw’ennyanja, era genda waggulu ku lubalama mu kaseera ako ng’okuba amazzi amatono ku kkoona ery’omunda ery’ekiwonvu.
Okuteekateeka nga tekunnabaawo: Engeri y’okusoma Maapu y’okubooga kw’amabaati g’ebbibiro mu kitundu kyo ne Maapu y’akabi ya GLOF¶
Bw’oba obeera, ng’okola oba okusimba enkambi mu kiwonvu ky’omugga, coastal polder, oba alpine canyon, twala eddakiika 10 nga tewannabaawo mbeera ya mangu okukebera okukwatibwa kwo:
- Noonya ku Maapu z’Ebbibiro ly’Ebbibiro ly’Eggwanga n’amataba:
- Amerika: Noonya ekibinja kya bayinginiya mu magye ga Amerika Ekitongole ky'eggwanga eky'ebibinja (NID) (
nid.sec.usace.army.mil) oba omukutu gwo ogw’obukuumi ku ddaamu y’essaza (nga California DWR Dam Breach Inundation Maps) okulaba ensengekera z’amataba entuufu ku luguudo ku luguudo Sunny-Day Breach ne Flood-Induced Breach n’ebiseera by’okutuuka kw’amayengo (e.g., "15-minute wave arrival contour" vs. "2-hour arrival contour"). - United Kingdom & Europe: Kebera ekitongole kya Bungereza ekikola ku butonde bw'ensi ** Maapu z'amataba g'ebifo** (
check-for-flooding.service.gov.uk) oba emikutu gy’amazzi egy’obukuumi bw’abantu mu ggwanga. - Ebitundu by’ensozi za Alpine & Mountains (Himalayas, Andes, Alps, Rockies, Alaska, Iceland, New Zealand): Kebera okunoonyereza ku by’ettaka mu bitundu Glacial Lake Inventory ne GLOF Hazard Maps nga tonnatambula oba okusimba enkambi mu biwonvu by’emigga ebirimu omuzira; tosimbangako weema ku bbaala ya gravel eya wansi oba ku ttereeza y’omugga munda mu kiwonvu kya glacial, ne mu kiro eky’omusana ogw’omusana.
- Laba Amakubo Abiri aga Perpendicular Foot-Evacuation Trails: Fuluma ku mulyango gwo ogw’omu maaso era ozuule ekkubo erisinga okutambula amangu ng’otambula n’ebigere (nga oyita mu madaala g’abatembeeyi, ekkubo eriyita ku lusozi, oba oluguudo olusalasala oluwanvu) olulinnya perpendicularly away from the river okutuuka ku buwanvu waggulu w’ensalo y’amataba eyateekebwa ku maapu. Weegezeemu okugitambulira n’ab’omu maka go buli omu asobole okugisanga mu kizikiza ekijjuvu mu kiseera ky’okuzikira kw’amasannyalaze.
Ebibuuzo ebitera okubuuzibwa¶
How fast does a dam-break flood wave or Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) travel, and can I outrun it in a car down the valley highway?
In a steep mountain canyon or narrow river valley below a dam or glacial lake, the flood wave travels at 30 to 65 kilometers per hour (20 to 40 miles per hour), and on flatter floodplains it still advances at 10 to 25 kilometers per hour (6 to 15 miles per hour). Trying to outrun the wave by driving downstream along a winding valley road that follows the river is often a fatal mistake: a single traffic jam, washed-out bridge, or rockslide traps you directly in the path of the wall of water; instead, you should always travel perpendicular (at a 90-degree angle) away from the river straight up the nearest valley hillside, on foot if necessary.
Why does a Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) happen even on a clear, sunny summer day with zero rain?
As mountain glaciers shrink and retreat due to warming temperatures, meltwater collects in massive deep lakes trapped behind unstable piles of loose gravel, boulders, and buried ice cores called terminal moraines. On a warm, sunny afternoon, a huge slab of overhanging glacier ice or sun-warmed cliff rock high above the lake can suddenly calve off and plummet into the water; this impact generates a giant displacement wave inside the lake that splashes over the loose moraine dam, slices it open within minutes, and unleashes millions of tons of water and boulders down the valley under blue skies.
What is a "sand boil" behind a levee, and why is it so dangerous?
A sand boil occurs when high-pressure river water finds a weak seam or sandy layer underneath an earthen levee and tunnels through to burst upward on the dry landward side, creating a bubbling fountain surrounded by a ring of deposited sand that looks like a miniature volcano. If the water trickling out is clear, the levee core is still intact; however, if the sand boil is gushing muddy, brown, silt-filled water, the underground flow is actively washing out the structural dirt foundation of the levee (internal piping erosion), meaning the entire levee wall above it can collapse into a catastrophic breach within minutes.
Why is a mine tailings dam collapse even more deadly than a regular water reservoir dam failure?
A mine tailings dam does not hold plain water; it holds millions of tons of wet, pulverized rock flour, heavy metals, and chemical processing sludge left over from mining iron, copper, gold, coal, or phosphate. When a tailings dam suffers liquefaction failure, the resulting flood wave has the density of wet cement (roughly twice as heavy as water), demolishes reinforced concrete bridges and buildings effortlessly, and then solidifies or remains as deep, inescapable quicksand across the entire valley floor, making swimming impossible and burying survivors alive.
What does it mean if a mountain river suddenly dries up or drops to a trickle during or right after a heavy rainstorm or earthquake?
If a normally rushing mountain river suddenly drops to a trickle during a storm or after an earthquake, it is a classic warning sign that a massive landslide, rockfall, or avalanche has crashed into the canyon upstream and temporarily plugged the river channel (creating a natural landslide dam). Behind that unstable pile of dirt and rock, the river is rapidly filling a deep temporary lake; once the water overtops the blockage (often within hours), the entire dirt dam gives way at once, sending a devastating wall of water and boulders down the dry riverbed. Evacuate to high ground immediately and alert emergency authorities.
Why shouldn't I walk out onto the dried mud flats after a dam-break or tailings flood wave passes to look for my belongings?
Freshly deposited flood silt, glacial rock flour, and mine tailings behave as thixotropic non-Newtonian fluids (quicksand): a thin crust dries on top in the sun and looks solid enough to walk on, but underneath lies 1 to 5 meters (3 to 16 feet) of water-saturated liquefiable mud. The moment a person steps onto the crust, the vibration liquefies the mud underneath and sinks them waist- or chest-deep in seconds, where suction force makes it impossible to pull your legs out without specialized rescue boards and fire department winches.
Ensonda zeekebeddwa¶
- Ekitongole kya Federo ekivunaanyizibwa ku mbeera ez’amangu (FEMA, Amerika) n’ekitongole kya bayinginiya mu magye ga Amerika (USACE): Endagiriro ya Federo ku by’okwerinda mu bibinja: Enteekateeka y’ebikolwa eby’amangu eri bannannyini bibinja (FEMA P-64), Ekitabo ky’eggwanga eky’okuwandiika ebibibiro (NID), ne Ekitabo ky’ennimiro y’okukulukuta n’okufumba omusenyu mu ggwanga.
- United States Geological Survey (USGS) ne National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA / NWS, Amerika): Okukulukuta kw’ebifunfugu, okubumbulukuka kw’ebibinja-okubumbulukuka kw’ebibinja, n’okumenya amataba mu mazzi n’ebiragiro eby’okulabula.
- Ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku nkulaakulana y’ensozi (ICIMOD), ofiisi y’ekibiina ky’amawanga amagatte ekola ku kukendeeza ku bulabe bw’obutyabaga (UNDRR), n’ekitongole ky’ensi yonna ekivunaanyizibwa ku mbeera y’obudde (WMO): Enkola y’okulabula amangu n’okusengula abantu ku mataba agabutuka kw’ennyanja Glacial Lake (GLOFs) mu nsozi za Hindu Kush Himalaya, Andes, ne European Alps.
- Akakiiko k’ensi yonna akavunaanyizibwa ku ddaamu ennene (ICOLD) n’enteekateeka y’ekibiina ky’amawanga amagatte ku butonde bw’ensi (UNEP): Omutindo gw’amakolero mu nsi yonna ku nzirukanya y’omusulo (GISTM) n’eby’okuyiga eby’okusengula abantu mu bwangu okuva mu kulemererwa kw’amazzi g’ebbibiro ly’omusulo ogw’akatyabaga.
- Ekitongole ekivunaanyizibwa ku butonde bw’ensi (United Kingdom): Maapu z’amataba g’ebidiba n’obulagirizi bw’enteekateeka y’amangu mu kitundu ku bitundu ebibooga ebibinja.