ʻO ka hāʻule ʻana o ka puʻu a me ka haʻalele ʻana i ka nalu waikahe¶
He ʻokoʻa nā helu ulia pōpilikia ma ka ʻāina. Hoʻohana kēia ʻaoʻao i ka 911, ka helu no ʻAmelika a me Kanada. Nui nā ʻāina ʻē aʻe i hoʻohana i ka 112, 999, a i ʻole ka helu ʻē aʻe. E huli i ka helu no kou ʻāina.
Hoʻokuʻu ʻia ka wai i hoʻopaʻa ʻia i ka wai i loko o kahi mau minuke ka hiki ʻole o ke kaʻa wai, ka haki ʻana o ke kai, a i ʻole Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) e hoʻokuʻu ana i nā miliona a hiki i ka haneli miliona cubic mika o ka wai i hoʻopaʻa ʻia i loko o kahi mau minuke, e hoʻohua ana i kahi kai eʻe e like me ke kai eʻe ** nalu kahe** e ʻā ana i nā awāwa kahawai a hiki i ka ʻili. ʻAʻole e like me nā kahawai wai maʻamau e piʻi ana ke kenimika ma ke kenimika i nā hola a i ʻole nā lā, ʻo kahi pā i haki ʻia, ʻaʻole i hoʻopaʻa ʻia kaʻu huelo, a i ʻole nā moraine glacial hiolo e hoʻokuʻu i ka pā wai, lepo, pōhaku, nā kumu lāʻau i ʻoki ʻia, a me nā hale ʻeha **3 a 30 mau mika (10 a 100 mau kapuaʻi) ke kiʻekiʻe ** i ka hola 6 a hiki i 100 mau mile ** e holo ana ma 0 a hiki i 100 mau mile i ka hola. hola). No ka mea, ʻoi aku ka nui o ka nui o ka wai maʻemaʻe a ʻoi aku ka nui o kēia nalu o ka ʻōpala i ʻoi aku ka nui o ka wai maʻemaʻe a haki i nā hale lāʻau maʻamau a me nā hale pōhaku i ka hopena, ʻo ka hūnā ʻana i loko o ka hale a i ʻole ka piʻi ʻana i luna o ka hale noho i loko o ka ʻāpana wai he mea make pinepine ia: ** hilinaʻi ke ola ma luna o ka hoʻokuʻu pololei ʻana i nā paia o ke awāwa a hiki i ka ʻāina kiʻekiʻe ma luna o ka pā kiʻekiʻe.
Mai piʻi i luna o ka hale a i ʻole i loko o ka hale i ka wā o ka naha ʻana o ka pā a i ʻole GLOF
I ka lohi ʻana o ka ua, ʻōlelo nā hui hoʻopakele i nā kamaʻāina i paʻa e neʻe i kahi papahele o luna (ʻaʻole i pani ʻia me ka puka ʻole o ka hale). I ka naha ʻana o ka puʻu wai, hāʻule ka wai huelo, a i ʻole Glacial Lake Outburst Flood, ʻaʻole e hoʻopakele ʻia ʻoe e kahi hale noho. ʻO ka ʻaoʻao alakaʻi o ka nalu dam-break he pā kiʻekiʻe ka wikiwiki o ka paʻakai wai, nā kumu lāʻau holoʻokoʻa, nā kaʻa, a me nā pōhaku e ʻoki loa i nā hale mai ko lākou kumu i kekona. Inā hoʻopuka ʻia kahi ʻōlelo ʻōlelo aʻoaʻo ʻaʻole i hoʻopaʻa ʻia i ka Dam a i ʻole ʻoe e lohe i ke kani ʻana o ka ʻenekini mokulele o ka nalu e neʻe mai ana, haʻalele koke i ka hale a holo pololei i ka ʻaoʻao o ka puʻu a i ʻole ka pā awāwa kokoke loa.
E hana i kēia i kēia manawa¶
- E haʻalele pololei i ke kahawai (pololei i ka pali o ke awāwa, ʻaʻole i uka a i lalo paha). Mai hoʻonele i 5 mau minuke i ka hoʻopaʻa ʻana i nā ʻeke, paʻa i nā puka, a i ʻole e hoʻāʻo e holo i ka nalu ma ke ala awāwa ma lalo o ka muliwai. E nānā i ka ʻāina ma kēlā ʻaoʻao kēia ʻaoʻao o ke awāwa a piʻi pololei i ka ʻaoʻao o ka puʻu, bluff, a i ʻole ka puʻu kiʻekiʻe ma kahi kihi 90-degere mai ke kahawai o ka muliwai a hiki i ka liʻiliʻi o 15 a 30 mau mika (50 a 100 kapuaʻi) ma luna o ka papahele o ke awāwa (a i ʻole ma luna o kāu laina Dam Inundation Zone)
- E hele wāwae koke inā paʻa nā alanui o ke awāwa, ālai ʻia e ka hili ʻāina, a i ʻole nā alahaka keʻa. E holo ana ka nalu waikahe a i ʻole GLOF ma 20 a 65 mau kilomita i kēlā me kēia hola (12 a 40 mau mile i kēlā me kēia hola) a luku mua i nā alahaka kahawai haʻahaʻa. Inā pau nā kaʻa i ka neʻe ʻana a i ʻole aia ʻoe i loko o 5 mau kilomita (3 mau mile) o kahi ʻauwaʻa hāʻule, awāwa, a i ʻole awāwa glacial awāwa, haʻalele koke i kāu kaʻa a holo pololei i ka ʻaoʻao o ka puʻu me ka wāwae. He ʻumi mau minuke o ka piʻi ʻana i ka puʻu he 60 a 100 mau mika kūpaʻa (200 a 330 kapuaʻi) ma luna o ke kahawai, ʻaʻole hiki ke loaʻa i nā nalu a pau.
- E ʻike i nā hōʻailona ʻōuli maoli 4 ke hāʻule ʻole nā makaala uila a i ʻole nā kani kani. Hiʻihaʻi ka Dam a loaʻa pinepine nā GLOF i ka pō, i ka wā ōlaʻi, a i ʻole i ka wā ua nui e hoʻopau mua i nā hale kiaʻi kelepona. E haʻalele koke i kahi kiʻekiʻe inā ʻike ʻoe: (a) ka haʻalulu haʻahaʻa haʻahaʻa mau a me ka leo kuli e like me ke kaʻaahi ukana haʻahaʻa lele a i ʻole ka pūʻali mokulele mokulele e iho mai ana i ka canyon; (b) ka hāʻule koke ʻana, ʻaʻohe kūlohelohe A i ʻole ka piʻi ʻana o ka lepo o ka wai kahawai; © he ala ikaika o ka lepo hou, sulfur, a me nā lāʻau pine/kedera i ʻoki ʻia i lawe ʻia me ka makani anuanu ma lalo o ke awāwa; a i ʻole (d) ōlaʻi koʻikoʻi a i ʻole hili pōhaku i uka ke noho ʻoe ma lalo o kahi pā a i ʻole loko glacial.
- Mai kaʻa a hele ma waena o ka wai kahe e neʻe ana a i ʻole ma ke alahaka ma luna o ka muliwai e kahe ana. ʻO 15 kenimika (6 ʻīniha) wale nō o ka wai holo wikiwiki e hoʻokuʻu i kahi kanaka makua mai ko lākou mau wāwae, a me 30 a 60 mau kenimika (1 a 2 kapuaʻi) e lana ana ka wai a holo i nā kaʻa huki kaʻa kaʻa ʻehā a me SUV. Eia kekahi, mai hele i ke alahaka i ka wā e hoʻokokoke mai ana ka wai kahe i ka papa alahaka a i ʻole e ʻōpuʻu ikaika ana a puni nā uwap: kahe ka ʻōpala kiʻekiʻe a me nā alahaka paʻi pōhaku e hoʻopaʻa ʻia mai lalo o ka asphalt kekona ma mua o ka hiolo ʻana o ke alanui.
- Inā ʻoe e noho ana ma hope o kahi pā lepo e hoʻomaka ana e "hoʻolapalapa i ke one," e kahe ana i ka wai lepo, a i ʻole e hāʻule ana, e haʻalele ma mua o ka haki ʻana. Ma mua o ka poha ʻana o kahi pā lepo a i ʻole ka pā paʻa, e hoʻoheheʻe ʻia ka wai kaomi kiʻekiʻe ma lalo a i ʻole ma ka lepo e hana i nā pūnāwai puna o ka wai lepo a me ke one ma ka ʻaoʻao maloʻo****). ʻOiai he mea maʻamau ka hū mālie ʻana o ka wai maʻemaʻe, ka wai lepo a piha i ka lepo e kahe ana mai kahi paila one a i ʻole kahi māwae i ʻike ʻia ma ka lei o ka levee, ʻo ia hoʻi, ʻo ka hili ʻana o loko e uhae ana i ka ʻili mai loko mai a hiki i kahi pōʻino ʻino i loko o nā minuke. Kāhea i kāu helu ulia pōpilikia kūloko (911 ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa a me Kanada, 112 ma waena o ka Hui ʻEulopa, 999 ma United Kingdom, a ʻike i nā mea āpau. helu pilikia) a haʻalele koke.
- E noho ma ka ʻāina kiʻekiʻe ma hope o ka hala ʻana o ka nalu mua: nā nalu lua, hāʻule ka panakō, a me ka lepo ʻawaʻawa e hahai mai. Hiki pinepine ʻia nā hāʻule ʻana o ka wai a me nā GLOF i nui nui i ka wā e hoʻomāhuahua ai ka hili ʻana i ka haki ʻana a i ʻole nā loko glacial lua a me nā pā hū i hū i uka. ʻOiai ma hope o ka hāʻule ʻana o ka wai, e noho ma waho o ke awāwa hou ʻia: hāʻule mau nā paia canyon saturated i ke kula kiʻekiʻe. hili ʻāina, a me kaʻu huelo a i ʻole ka lepo waikahe hana hana pinepine e like me ka quicksand i hoʻopaʻa ʻia me nā metala kaumaha, cyanide, nā ʻōpala, a me nā laina hoʻoili uila kiʻekiʻe.
ʻO ka hāʻule ʻana o ka pā, ka haki ʻana o ka pā, a me ka lāʻau hoʻoholo ola GLOF¶
E hoʻohana i kēia papa kuhikuhi hoʻoholo wikiwiki i ka manawa e loaʻa ai iā ʻoe kahi Dam Watch/Warning, e ʻike i kahi huʻi ʻana o ke one, a i ʻole e lohe i ka halulu ʻana o ka canyon i uka.
flowchart TD
Start["Makaʻala hāʻule ʻana o ka Dam, ʻōlelo aʻo ʻana i ka hōʻino ʻana i ka Levee, <br/>Glacial Lake Outburst (GLOF) Siren, OR Upstream Canyon Roar"] --> TimeCheck{"ʻEhia ka nui o kou manawa alakaʻi ma mua o ka hiki ʻana mai o ka nalu wai?"}
TimeCheck -->|"KA HOʻOPIʻI ANA (Kekona a <15 Mins)<br/>Ke uwē nei ʻo Siren, ka ʻōlelo makaʻala ulia pōpilikia, a i ʻole ke kani ʻana."| RunUpSlope["HAALELE I NA HALE & KAA INA PAA:<br/>Holo ma ka wawae ma 90 degere PERPENDICULAR i ke kahawai kahawai<br/>Pii pololei i ka aoao puu kokoke loa, bluff, a i ole pa o ke awawa <br/>Akau no >= 15 a 30 mau mika ku paa (50 a 100 kapuai) maluna o ka papahele awawa."]
RunUpSlope --> TrappedCheck{"Ua hoʻopuni piha ʻia ʻoe e ka wai<br/>ma ke kahawai palahalaha me nā puʻu ʻole?"}
TrappedCheck -->|"ʻAʻole: Ua hiki i kahi kiʻekiʻe"| StayHigh["E noho ma kahi kiʻekiʻe no nā nalu he nui<br/>Mai iho i lalo e hoʻopakele i ka waiwai a hoʻopā paha i ka lepo"]
TrappedCheck -->|"ʻAe: ʻĀina palahalaha, hiki mai ka nalu i kēia manawa"| VerticalLastResort["LAST RESORT VERTICAL EVACUATION:<br/>E piʻi i ke kiʻekiʻe kiʻekiʻe o ke kila kila a i ʻole ka hale paʻa i hoʻoikaika ʻia (3+ moʻolelo)<br/>E hōʻalo i nā hale paʻa lāʻau, nā hale kelepona, a me nā alahaka<br/>E lawe mai i ka mea lele; mai hoʻopaʻa ʻoe iā ʻoe iho i loko o kahi halepaku paʻa"]
TimeCheck -->|"KA ALA O KA ALA (30 Mins a i kekahi mau hola)<br/>FEMA / Weather Service 'Dam Watch' a i ʻole Levee Overtopping Forecast"| VehicleEvac["1. E hopu koke i ka Go-Bag, nā lāʻau lapaʻau, nā holoholona, a me ka ʻohana<br/>2. E hoʻokele i luna a i waho o ka Dam Inundation Zone<br/> me ka hoʻohana ʻana i nā alanui kiʻekiʻe (ʻAʻole e holo ma nā alanui lalo o ka muliwai a i ʻole ma luna o nā alahaka haʻahaʻa)<br/>3. Inā paʻa nā kaʻa i loko o ke awāwa, e kaʻa ma waho o ke alanui a piʻi i luna me ka wāwae"]
VehicleEvac --> LeveeInspect{"Ua ʻike anei ʻoe i kahi 'Sand Boil' a i ʻole ka ʻōpala lepo<br/>ma ke kumu o kahi pā a i ʻole ka pā kokoke?"}
LeveeInspect -->|"ʻAe: Puka ka wai lepo"| ReportPiping["HANA ʻAʻole i hoʻopololei i ka lua."]
LeveeInspect -->|"ʻAʻole"| StayOutZone["E hoʻopaʻa pū me ka ʻohana ma waho o ke kahawai wai<br/>Monitor NOAA Weather Radio / National Emergency Broadcasts"]
Hoʻohālikelike i nā ʻano 4 o ka pōʻino impoundment hemahema¶
ʻAʻole like ka hana like ʻana o nā hāʻule ʻana o ka pā a me ka pale. ʻAneʻane hiki ʻole ke pau ʻana o nā ʻauwaʻa paʻa paʻa e like me ka pahu wai e pahū ana, ua ʻānai ʻia nā pā pā lepo ma mua o 20 a 90 mau minuke, hoʻokuʻu nā loko glacial i nā ʻōpala i piha i ka pōhaku i nā awāwa mauna, a ua hoʻokuʻu nā pā koʻu huelo i nā muliwai o ka lepo ʻona.
| Māhele hāʻule | Pehea e hāʻule ai ka Paʻa | Ka wikiwiki o ka hoʻokumu ʻana i ka haʻihaʻi | ʻO ke ʻano o ka nalu o ke kai | Nā hōʻailona hoʻolaha kahiko ma mua o ka hāʻule ʻana |
|---|---|---|---|---|
| 1. Paʻa Paʻa, Gravity, a i ʻole Buttress Dam Failure (a i ʻole Landslide Impulse Wave Overtopping) | Hehe ke kahua paʻa, māhā ōlaʻi, hāʻule ka pōhaku abutment, a i ʻole he hili ʻāina mauna nui i hāʻule i loko o ka waihona a paʻi i ka nalu mega ma luna o ka puʻu. | Holo koke a hiki i ka <10 mau minuke (e hāʻawi koke ʻia ka pā pōhaku a i ʻole ka monolith). | Pale wai kokoke i ka poʻo (10 a 50+ mika [30 a 165+ kapuaʻi] ke kiʻekiʻe ma nā canyon haiki) e neʻe ana ma 40 a 80 km/h (25 a 50 mph). | Haalulu nui; nā māwae hou a i ʻole nā hono kuʻemaka i hoʻopaʻa ʻole ʻia ma ka maka dam; kiʻekiʻe kiʻekiʻe-press water jet e pana ana mai loko mai o ka pōhaku abutment kahi e hui ai ka pā me ka pā canyon. |
| 2. Earthen or Rockfill Embankment Dam & Levee Failure (Overtopping or Internal Piping) | (a) Ke kau ʻana: Kahe ka wai ma luna o ka piko lepo o luna a kālai i ka ʻauwaha me ke ʻano V ma lalo o ka pali hope. (b) Piping / Erosion Kuloko: ʻAi wai ma ka paipu i kanu ʻia, lua holoholona, a i ʻole ka papa lepo a hiki i ka hiolo ʻana o ka hale. |
15 minuke a 3 hola i ka manawa e hoʻomaka ai ka hoʻokuʻu ʻana a i ʻole ka paipu lepo lepo (e wikiwiki ana i ka ulu ʻana o ka V-notch). | Ke piʻi wikiwiki nei ke kahawai kokoleka-ʻeleʻele o ka wai a me ka honua ʻeleʻele e piʻi ana i ka piko ma 15 a 60 mau minuke a noho kiʻekiʻe no nā hola a i ʻole nā lā i ka wā e kahe ana ka waihona. | Puka ke one lepo e hū ana ma kahi kokoke i ka manamana wāwae o lalo; nā ʻūhā a i ʻole nā māwae lōʻihi ma ke alanui ma luna o ka pā; nā lāʻau e hili ana ma ka pali o lalo; ka wai e kahe ana ma luna o ka piko. |
| 3. ʻO ke Kaʻina Wai ʻo Glacial Lake Outburst (GLOF) / Jökulhlaup | Hoʻoheheʻe koke ʻia nā loko alpine i loko o nā loko nui ma hope o nā puʻu paʻa ʻole o nā pōhaku ākea a me ka hau (terminal moraine dams) a i ʻole ma lalo o ka hau glacier. Hoʻomaka ʻia e ka hau/pōhaku e paʻi ana i loko o ka loko, ua nui, nā wela wela, a i ʻole ka wela lua pele subglacial. | Minutes (Holo ka wai o Moraine i luna a ʻino koke; hāmama ka pūnāwai hau). | Kahe ʻana o ka ʻōpala nui (a hiki i ka 60% mau pōhaku, ʻohu, poloka hau, a me ka lāʻau ma ka leo; mānoanoa \(1.8\text{ a i }2.2\text{g/cm}^3\)) e neʻe ana ma 20 a 60 km/h (12 a 37 mph) no nā ʻumi kilomika ma lalo o nā awāwa mauna | Ka pohā nui a i ʻole ka hekili ma ke kuahiwi (pōhaku/hau hau); ʻeʻe ʻeleʻele a ʻeleʻele i kahi kahawai mauna maʻa mau; ʻike ʻia ka haʻalulu ʻāina e nā mea ʻike seismic awāwa. |
| 4. Hiʻolo ʻo Mine Tailings Dam (Liquefaction Failure) | ʻO nā pā wai i kūkulu ʻia i uka i kūkulu ʻia mai loko mai o ka pōhaku ʻōpala eli pulu pulu (tailings) e hana i ka static a seismic liquefaction: lilo koke ka lepo paʻa i wai kaumaha ma lalo o ke kaumaha a i ʻole ka ua nui. | Make koke (< 1 minuke) me ka ʻole o ke kau ʻana ma mua. | Ale ʻala ʻawaʻawa kiʻekiʻe (ka ʻōpala o ka silica pulverized, ka hao/keleawe/ʻala ʻala gula, arsenic, mercury, lead, a cyanide) e kanu ana i nā awāwa i loko o nā mika o ka lepo e like me ka lepo e paʻa a paʻa i ke one wikiwiki. | ʻO nā wahi pulu pulu ("weeping"), puʻupuʻu, a i ʻole māwae lauoho ma ka pali o nā huelo; wai ʻino ma nā ʻauwai; inclinometer/radar alarms. |
ʻO ka hoʻomaopopo ʻana i nā pae makaʻala ulia pōpilikia¶
Ma ʻAmelika Hui Pū ʻIa (National Weather Service / FEMA / US Army Corps of Engineers), Canada, United Kingdom (Environment Agency), European Union, a me Himalayan/Andean GLOF pūnaewele nānā, hoʻohana nā luna i nā pae escalation maʻamau. ʻO ka ʻike ʻana i ka ʻokoʻa ma waena o kahi Watch a me kahi Emergency Warning e haʻi iā ʻoe inā he mau hola a mau kekona paha kāu:
- Wakiʻi Dam / Levee (Aʻoaʻo a i ʻole Kūlana B: Ke kūkulu ʻia nei ka hiki ʻole):
- He aha ke ʻano: Ke kokoke mai nei nā wai kahe ma hope o ka pā a i ʻole ka ʻili ʻana i ka pōʻino, ke hoʻokuʻu ʻia nei nā ala wai kōkua ma ka helu kiʻekiʻe loa, a i ʻole ua ʻike nā mea ʻenekinia i kahi kīnā o ke kūkulu ʻana (e like me ke kahe ʻana a i ʻole ka hāʻule ʻana liʻiliʻi) e ** hiki ke alakaʻi i ka hāʻule inā ʻoi aku ka maikaʻi.
- He aha kāu e hana ai i kēia manawa: E hoʻopaʻa i kāu Go-Bag pilikia, e hoʻouka i nā lālā o ka ʻohana, nā pēpē, a me nā holoholona i loko o kāu kaʻa, e hoʻoneʻe i nā holoholona i kahi kula kiʻekiʻe, a ** e hoʻokuʻu koke i ka ʻāpana wai a maloʻo mau nā alanui a me nā alahaka**.
- Ka ʻōlelo aʻo ʻana o ke Kaʻina Wai no ka hāʻule ʻana o ka Dam / Breach (Ke Kūlana A: Kokoke a i ʻole ʻAʻole ʻAʻole):
- He aha ka manaʻo: Ke hāʻule nei ka pā a i ʻole ka levee ** i kēia manawa a i ʻole e haki ʻia i loko o nā minuke**. E hoʻokani ʻia nā leka hoʻomaʻamaʻa uila uila (WEA) ma nā kelepona paʻalima me ke poʻo "FLASH FLOOD WARNING: DAM FAILURE" a i ʻole "EXTREME EMERGENCY: EVACUATE TO HIGH GROUND."
- He aha kāu e hana ai i kēia manawa: E hoʻokuʻu i nā mea a pau a neʻe koke i kahi kiʻekiʻe. Mai hoʻopaʻa i nā waiwai; e hopu wale i ka poʻe e pili ana iā ʻoe a piʻi i waho o ka papahele o ke awāwa.
- Ka ʻōlelo ʻōlelo hoʻokuʻu ʻana i ke ala wai kiʻekiʻe (Kahinahina ʻAʻole Paʻa ʻole):
- He aha ke ʻano: No ka mālama ʻana i ka puʻu lepo mai luna a hāʻule loa i ka wā o ka ua kahiko (e like me ka wā o ka makani ʻino a i ʻole ka muliwai o ka lewa), koi ʻia nā mea hana wai e wehe i nā puka wai kūpilikiʻi a i ʻole ke ala wai kōkua e hoʻokuʻu i ka nui o ka wai ma lalo o ke kahawai.
- He aha kāu e hana ai i kēia manawa: E haʻalele koke i nā hale haʻahaʻa haʻahaʻa, nā kahua hoʻomoana, a me nā pāpū wai, no ka mea, hiki ke piʻi ke kiʻekiʻe o ka muliwai 3 a 10 mau mika (10 a 33 kapuaʻi) i hoʻokahi hola ʻoiai ʻaʻole i haki ka pā.
ʻO ka manawa hōʻea ʻana o ka nalu, ka wikiwiki, a me ka ikaika o ka hopena ma ka mamao ma lalo o ke kahawai¶
ʻO ka hoʻomaopopo ʻana i ke ʻano o ka hoʻololi ʻana o ka nalu dam-break a i ʻole GLOF i kona hele ʻana i kahi canyon e kōkua iā ʻoe e koho i ka nui o nā minuke āu e piʻi ai i kahi palekana:
| Ka mamao ma lalo o ke kahawai mai Dam / Glacial Lake | Ke alakaʻi manawa o ka hōʻea ʻana o ka nalu maʻamau | ʻO ke kiʻekiʻe o ka nalu maʻamau (Narrow Canyon vs. Wide Valley) | Ka holo kiʻekiʻe | Mana Hoʻopōʻino |
|---|---|---|---|---|
| 0 a i 5 mau kilomita (0 a 3 mau mile) (Koke Koke / Wahi Huihi) | 1 a 8 mau minuke (Aneane ʻaneʻane ʻaʻohe manawa hoʻolaha ʻenehana) | 10 a 30+ mika (33 a 100+ kapuaʻi) ma nā canyons; 4 a 10 mika (13 a 33 kapuaʻi) ma nā pā hale. | 35 a 65+ km/h (22 a 40+ mph) | Hoʻopau holoʻokoʻa: Hoʻomaʻemaʻe i ka lepo a hiki i ka ʻili; kahili ʻana i nā alahaka paʻa i hoʻoikaika ʻia, nā mea kanu mana, a me kēlā me kēia hale o ke kahawai. |
| 5 a 20 mau mile (3 a 12 mau mile) (Middle Valley Reach) | 10 a 35 mau minuke | 5 a 15 mika (16 a 50 kapuaʻi) ma nā awāwa; 2 a 6 mau mika (6.5 a 20 kapuai) ma ke kahawai. | 20 a 40 km/h (12 a 25 mph) | Catastrophic: Lawe ʻo ia i mau tausani o nā kumulāʻau i ʻoki ʻia, nā pōhaku, a me nā kaʻa ma ke ʻano he mau hipa; hoʻohiolo i nā hale lāʻau a me nā hale pōhaku a hoʻopau i nā alahaka alaloa. |
| 20 a 50+ kilomita (12 a 31+ mau mile) (Lower Floodplain & Alluvial Fan) | 40 minuke i 3+ hola | 1.5 a 4 mika (5 a 13 kapuaʻi) e laha ana i nā kilomita ākea ma ka ʻāina palahalaha. | 8 a 20 km/h (5 a 12 mph) | Ke kahe nui ʻana: Kaʻi ʻia ka papa mua a me ka lua o nā hale, kanu i nā kūlanakauhale i loko o 1 a 3 mau mika o ka lepo, a ʻoki i nā puka ala āpau no nā lā. |
Pehea e ʻike ai i kahi pā lepo e hāʻule ana a i ʻole ka pā: ʻO ke kānāwai "Clear vs. Muddy Seepage"¶
He mau miliona kānaka e noho ana ma hope pono o nā ʻauwaʻa wai, nā ʻauwaʻa, nā pā kīʻaha mahiʻai, a i ʻole nā dams hydroelectric earthfill. Inā ʻoe e nānā ana i kahi pā a i ʻole ka pā lepo i ka wā o ka wai kiʻekiʻe, hoʻohana nā ʻenekinia kīwila i hoʻokahi hoʻāʻo ʻike maʻalahi e ʻike ai i ka ʻike ʻana i ka wai ʻino ʻole mai kahi haki e hiki mai ana:
- Maʻemaʻe Wai Maʻemaʻe = E nānā pono, e haʻahaʻa koke i ka pōʻino: Ke kū kiʻekiʻe ka wai ma kahi ʻili lepo no nā lā, lilo ka lepo a mānoanoa ka wai maʻemaʻe pinepine a kahe mālie paha ma kahi kokoke i ka manamana wāwae lalo. Inā ʻo ka wai ʻaʻa ʻaʻa a paʻa ka kahe o ka wai, paʻa ka iwi o loko o ka ʻili (ke kani pinepine nā ʻenekinia me kahi kola kāmaʻa o nā ʻeke one no ka hoʻokiʻekiʻe ʻana i ke poʻo o ke kua).
- Holo ʻana ka wai lepo, lepo, ʻeleʻele a i ʻole ʻehu = EVACUATE KOE (Active Piping): Inā ʻo ka wai e hū aʻe mai ka lepo a i ʻole e kahe ana mai ka ʻaoʻao hope o ka pā he ** ʻeleʻele, ʻeleʻele, lepo, a hōʻiliʻili paha i ke one a me ka ʻiliʻili e like me ka lua pele liʻiliʻi (a"), ʻo ka wai lua pele (a") mai loko mai o ka pā**. Huna ʻia ma lalo o kou mau wāwae, e ʻai ana kahi tunnel ma lalo o ka lepo (pipe) i hope i ka waihona. I ka wā e haki ai kēlā awāwa a hiki i ka ʻaoʻao o ka muliwai, hoʻonui ʻia ka lua i loko o ke kekona ka wai hoʻopaʻa paʻa, e hāʻule ana i ka piko o ka levee a hoʻokuʻu i kahi haki hohonu. Mai hele wāwae ma luna o kahi ʻauwaʻa hāʻule a hoʻolapalapa paha, mai hoʻāʻo e hoʻopili i kahi paila lepo e kahe ana i ka lepo ma ka hoʻolei ʻana i ka lepo i loko o ka lua, a kāhea iā 911 / 112 / 999 i ka wā e haʻalele ana.
ʻO ka Upstream Landslide-Dam Trap in Mountain Canyons
Ma hope o ka nui ōlaʻi, ke ahi ahi, a i ʻole ka ua nui ma ka ʻāina mauna, he mau miliona mau tona o ka pōhaku a me ka lepo e paheʻe pinepine ana mai ka pā canyon a paʻa loa i ka muliwai mauna, e hana ana i kahi pūpū ʻāina paʻa ʻole. Inā noho ʻoe ma lalo o ke kahawai ma kahi kahawai mauna a ʻike ʻoe ua hāʻule koke ka ʻili wai o ka muliwai i kahi kahe i ka wā a i ʻole ma hope o ka ʻino, ** MAI hele i lalo i ka muliwai a MAI noho ma kou home awāwa**. Ke hoʻihoʻi nei kēlā wai kahawai i loko o kahi loko nui ma hope o ka paʻa ʻana o ka ʻāina i uka; I loko o nā hola a i ʻole nā lā, e kau ka loko i luna o ka puʻu lepo ākea, e ʻoki ʻia i loko o nā minuke, a e hoʻouna i kahi pā pōʻino o ka wai a me nā pōhaku e uwē ana i lalo o ka muliwai maloʻo. E haʻalele i kahi kiʻekiʻe a kāhea koke i nā lawelawe pilikia e hōʻike i ka hāʻule koke ʻana o ke kahe o ka muliwai.
Ke ola kino ke hopu ʻia ma ke ākea a i ʻole i loko o kahi kaʻa¶
Inā loaʻa ʻoe i loko o ke awāwa i ka wā i hiki mai ai ka nalu a i ʻole ka nalu GLOF a ʻaʻole hiki ke hiki i ka pā awāwa luna i ka manawa:
- E koho mau i kahi puʻu kūlohelohe ma luna o KEKAHI hale i hana ʻia e ke kanaka: ʻAʻole hiki ke hoʻokuʻu ʻia ke kahua pōhaku maoli 10-mika (33-kapuaʻi) a i ʻole ka puʻu lepo i hoʻopaʻa ʻia i ka honua, ʻoiai ʻo kahi hale pōhaku 3-papa e noho ana ma waenakonu o ka papahele awāwa hiki ke hoʻohaʻahaʻa ʻia kona kumu a hāʻule i loko o ke kahawai.
- Inā ʻaʻohe ʻaoʻao puʻu (pēlā wai palahalaha), koho i ka hale hoʻokuʻu kū pololei pono:
- Haʻalele: Nā hale papa hoʻokahi, nā hale paʻa lāʻau, nā hale kaʻahele/kaʻa, nā hale brick i hoʻoikaika ʻole ʻia, nā hale kūʻai metala, a me nā kaʻa.
- Piʻi: He moʻolelo nui (3+ moʻolelo) i hoʻoikaika ʻia i ka hale hao i ninini ʻia a i ʻole hale kila (e like me ka hale maʻi, hale kulanui, hale kaʻa kaʻa kaʻa he nui, a i ʻole ka hōkele hou). E neʻe i ka 3 a ʻoi aku paha a noho ma ka ʻaoʻao lalo o ka hale i loko o ka hale mai nā puka makani e kū pono ana i ka hopena o ka nalu e hiki mai ana.
- Mai pahele iā ʻoe iho i loko o ka hale i pani ʻia me ka ʻole o ke koʻi a i ʻole ka pā hale: Inā piʻi ʻoe i ka piʻi ʻana o ka wai i ke alapiʻi o kahi hale, mai piʻi ʻoe i loko o kahi hale i hoʻopaʻa ʻia inā ʻaʻole he puka puka puka puka waho, he puka o ka hale, a i ʻole ʻoe e lawe i ke koʻi liʻiliʻi a hiki ke uhaʻi i ka hale lāʻau a me nā ʻōpala. He mau haneli o ka poʻe i pōʻino i ka wai i make ma ka ʻaoʻao lalo o ko lākou puʻu hale.
- Inā hili ʻia i loko o ka wai: Mai ʻaʻole e hoʻāʻo e ʻauʻau i ke au a i ʻole e kū i luna i ka wai e holo wikiwiki ana (ʻo ka waiho ʻana i kou mau wāwae i lalo i ka wai kahe pōhaku e pahele i kou wāwae ma waena o nā cobbles i ka wā e hoʻokuʻu ai ke au i kou ʻōpū i mua, e pelu ana iā ʻoe i lalo o ka wai: hoʻopaʻa wāwae). E kaʻa i kou kua me kou mau wāwae e kuhikuhi ana i lalo a hoʻopaʻa kiʻekiʻe ma ka ʻili e pale aku i nā pōhaku a me nā lāʻau lana, e hoʻohuli i kou kino ma kahi 45-degree ferry kihi i ka ʻaoʻao kahakai kokoke loa a i ʻole ka puʻu, a e ʻohi i ke kapa i ka manawa e paʻi ʻoe i ka wai mālie ma ka piko o ke awāwa.
Hoʻolālā mua: Pehea e heluhelu ai i kāu palapala ʻāina Dam Inundation a me GLOF Hazard Map¶
Inā noho ʻoe, hana, a hoʻomoana paha ma ke awāwa muliwai, polder kahakai, a i ʻole alpine canyon, e lawe i 10 mau minuke ma mua o kahi pilikia e nānā i kou ʻike ʻana:
- E nānā i ka National Dam Inventory and Inundation Maps:
- ʻAmelika Hui Pū ʻIa: Huli i ka US Army Corps of Engineers National Inventory of Dams (NID) (
nid.sec.usace.army.mil) a i ʻole kāu puka puka palekana mokuʻāina (e like me Kaleponi DWR Dam Breach Inundation Maps) no ka nānā ʻana i ke alanui-by-street Sunny-Day Breach a me Flood-Induced Breach polygons inundation a me nā manawa hōʻea nalu (e laʻa., "15-minute wave arrival contour" vs. "2-hour arrival contour"). - United Kingdom & ʻEulopa: E nānā i ka UK Environment Agency ** Reservoir Flood Maps** (
check-for-flooding.service.gov.uk) a i ʻole nā ʻīpuka hydrological palekana aupuni. - Alpine & Mountain Regions (Himalayas, Andes, Alps, Rockies, Alaska, Iceland, New Zealand): E nānā i ka nānā ʻana i ka ʻāina ʻāina Glacial Lake Inventory a me GLOF Hazard Maps ma mua o ka hele wāwae ʻana a i ʻole ka hoʻomoana ʻana ma nā awāwa kahawai; ʻaʻole loa e kūkulu i hale lole ma luna o kahi pā ʻiliʻili haʻahaʻa a i ʻole ka muliwai i loko o ke awāwa glacial, ʻoiai i ka pō kauwela.
- E ʻike i ʻElua Alanui Hoʻokuʻu Waewaʻi Kūleʻa: E hele i waho o kou puka mua a e ʻike i ke ala wikiwiki loa ma ka wāwae (ma kahi alapiʻi hele wāwae, ke ala puʻu, a i ʻole ke ala koʻikoʻi) e piʻi ** kū pololei mai ka muliwai** a i kahi kiʻekiʻe ma luna o ka palena o ka wai i kaha ʻia. E hoʻomaʻamaʻa i ka hele ʻana me kou ʻohana i hiki i nā mea a pau ke ʻike iā ia i loko o ka pōʻeleʻele i ka wā ʻeleʻele.
Nīnau pinepine¶
How fast does a dam-break flood wave or Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) travel, and can I outrun it in a car down the valley highway?
In a steep mountain canyon or narrow river valley below a dam or glacial lake, the flood wave travels at 30 to 65 kilometers per hour (20 to 40 miles per hour), and on flatter floodplains it still advances at 10 to 25 kilometers per hour (6 to 15 miles per hour). Trying to outrun the wave by driving downstream along a winding valley road that follows the river is often a fatal mistake: a single traffic jam, washed-out bridge, or rockslide traps you directly in the path of the wall of water; instead, you should always travel perpendicular (at a 90-degree angle) away from the river straight up the nearest valley hillside, on foot if necessary.
Why does a Glacial Lake Outburst Flood (GLOF) happen even on a clear, sunny summer day with zero rain?
As mountain glaciers shrink and retreat due to warming temperatures, meltwater collects in massive deep lakes trapped behind unstable piles of loose gravel, boulders, and buried ice cores called terminal moraines. On a warm, sunny afternoon, a huge slab of overhanging glacier ice or sun-warmed cliff rock high above the lake can suddenly calve off and plummet into the water; this impact generates a giant displacement wave inside the lake that splashes over the loose moraine dam, slices it open within minutes, and unleashes millions of tons of water and boulders down the valley under blue skies.
What is a "sand boil" behind a levee, and why is it so dangerous?
A sand boil occurs when high-pressure river water finds a weak seam or sandy layer underneath an earthen levee and tunnels through to burst upward on the dry landward side, creating a bubbling fountain surrounded by a ring of deposited sand that looks like a miniature volcano. If the water trickling out is clear, the levee core is still intact; however, if the sand boil is gushing muddy, brown, silt-filled water, the underground flow is actively washing out the structural dirt foundation of the levee (internal piping erosion), meaning the entire levee wall above it can collapse into a catastrophic breach within minutes.
Why is a mine tailings dam collapse even more deadly than a regular water reservoir dam failure?
A mine tailings dam does not hold plain water; it holds millions of tons of wet, pulverized rock flour, heavy metals, and chemical processing sludge left over from mining iron, copper, gold, coal, or phosphate. When a tailings dam suffers liquefaction failure, the resulting flood wave has the density of wet cement (roughly twice as heavy as water), demolishes reinforced concrete bridges and buildings effortlessly, and then solidifies or remains as deep, inescapable quicksand across the entire valley floor, making swimming impossible and burying survivors alive.
What does it mean if a mountain river suddenly dries up or drops to a trickle during or right after a heavy rainstorm or earthquake?
If a normally rushing mountain river suddenly drops to a trickle during a storm or after an earthquake, it is a classic warning sign that a massive landslide, rockfall, or avalanche has crashed into the canyon upstream and temporarily plugged the river channel (creating a natural landslide dam). Behind that unstable pile of dirt and rock, the river is rapidly filling a deep temporary lake; once the water overtops the blockage (often within hours), the entire dirt dam gives way at once, sending a devastating wall of water and boulders down the dry riverbed. Evacuate to high ground immediately and alert emergency authorities.
Why shouldn't I walk out onto the dried mud flats after a dam-break or tailings flood wave passes to look for my belongings?
Freshly deposited flood silt, glacial rock flour, and mine tailings behave as thixotropic non-Newtonian fluids (quicksand): a thin crust dries on top in the sun and looks solid enough to walk on, but underneath lies 1 to 5 meters (3 to 16 feet) of water-saturated liquefiable mud. The moment a person steps onto the crust, the vibration liquefies the mud underneath and sinks them waist- or chest-deep in seconds, where suction force makes it impossible to pull your legs out without specialized rescue boards and fire department winches.
Nānā ʻia nā kumu¶
- ** ʻO Federal Emergency Management Agency (FEMA, United States) a me United States Army Corps of Engineers (USACE):** Federal Guidelines for Dam Safety: Emergency Action Planning for Dam Owners (FEMA P-64), National Inventory of Dams (NID), a me Levee Seepage and Sand Boil Field Manual.
- United States Geological Survey (USGS) and National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA / NWS, United States): Debris-Flow, Landslide-Dam Outburst, and Dam-Break Flood Wave Hydraulics and Warning Protocols.
- International Center for Integrated Mountain Development (ICIMOD), United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR), and World Meteorological Organization (WMO): Early Warning Systems and Evacuation Guidelines for Glacial Lake Outburst Floods (GLOFs) ma Hindu Kush Himalaya, Andes, a me Europa Alps.
- Komikina International no nā Dams Nui (ICOLD) a me United Nations Environment Programme (UNEP): Global Industry Standard on Tailings Management (GISTM) a me nā haʻawina hoʻokuʻu pilikia mai nā pōʻino liquefaction dam liquefaction.
- Ka 'Oihana Kaiapuni (United Kingdom): Nā palapala 'āina o ka wai wai a me ke alaka'i o ka ho'olālā ulia pōpilikia no nā 'āpana ho'ohu wai.