Tuutni tuuta caccabsuu, surges, fi stampede lubbuun jiraachuu¶

Konsartii, istaadiyeemii ispoortii, hajjii amantii, mana bashannanaa halkanii fi ayyaana daandii irratti namoonni baayʼeen bakka cufame ykn qaruuraa tokkotti yeroo gataman daqiiqaa muraasa keessatti namoonni baayʼeen dhidhiitaʼan ykn baayʼachuun isaanii uumamuu dandaʼa. Daftee baay’ina namootaa dabalaa jiru hubachuun, ejjennoo boksii eegumsaa fudhachuun lafee cinaachaa kee eeguu fi dhangala’aa tuutaa wajjin gara naannootti daayaagoonaaliin socho’uun furtuuwwan baay’ina tuuta irraa lubbuun hafuudha.

Amma kana godhi¶

Yoo tuuta hedduu keessa jirtuu fi namoonni kallattii hedduu irraa qaama kee irratti cimsanii akka dhiiban sitti dhaga’ame:

1. Mallattoo jalqabaa dhiibbaa mijataa hin taane irratti hatattamaan ba'i: Yoo garba fi qaamni kee gama afran namoota irratti buruushiin dhiqachaa jiruu fi harka kee bilisaan sochoosuu yoo dadhabde, konsartiin akka jalqabu ykn qaruuraa akka qulqullaa'u hin eegin. Gargaltee karaa kee gara qarqara alaatti battalumatti osoo dhangala’aan iskuweer meetira tokkotti namoota 5 (iskuweer fuutii 10.7) hin caalin hojjedhu.
2. Gatii kamiinuu miila keessan irra turuu: Jilba keessan xiqqoo qaxxaamuraa fi miila keessan bal'ina garbaa addaan, miila tokko xiqqoo fuulduratti rarraa'aa, wiirtuu harkisa lafaa keessan gadi buusuuf. Bilbila, kophee ykn boorsaa kufe fudhachuuf gonkumaa hin jilbeenfatin, sababiin isaas dhiibbaan cinaacha qaamota tuuta hedduu keessa jiran akka hin deebine si dhorka.
3. Iddoo hafuura baafannaa kee eeguuf ejjennoo boksii fudhadhu: Harka lamaan akka boksii garaa kee fuulduratti ol kaasi, harka kee duraa lafee cinaachaa kee irratti garagaltee dachaasuudhaan jilba kee xiqqoo seentimeetira 10 hanga 15 (inchii 4 hanga 6) qaama kee fuulduratti qabadhu. Fureemii lafee jabaan kun kiisha bakka eega kanaaf lafee cinaachaa fi diyaafaraam kee babal’atee qilleensa fudhachuu danda’a.
4. Dhangala'aa dambalii sanaa wajjin daayaagoonaaliin socho'i malee gonkumaa isa irratti hin socho'i: Dambaliin shookii tuuta guutame keessaa yeroo riphee ta'u humna haayidiroolikii fakkaatu Niwutooni kumaatamaan lakkaa'amu hojjeta. Jabeessitee hin hidhatin ykn dalga sanatti duubatti hin dhiibin; madaallii kee eeguuf tarkaanfii xixiqqoo surge wajjin fudhadhu, achiis yeroo gabaabaa dalga gidduutti tasgabbaa’utti kofa digrii 45 gara naannoo bitaa ykn mirgaatti daayaagoonaalii tarkaanfadhu.
5. Oksijiinii kunuunsaa hin iyyinaa: Iyyaan qilleensa hafe somba keessan keessa jiru ari'a, garaa keessan dhiibbaa jalatti deebi'anii bal'isuuf akka ulfaatu taasisa, akkasumas rifachuu daddarbaa ni kakaasa. Yeroo dhiibbaan sun yeroo gabaabaaf surges gidduutti boqotu hundatti suuta jettee fi itti yaaddee hidhii kee ykn funyaan kee isa pursed ta’een hafuura baafadhu.
6. Yoo kufte, hatattamaan kubbaa cinaa-mucaa gadameessaa dhiphaa ta'etti qaxxaamuruu: Yoo kuftee sirriitti ol deebi'uu hin dandeenye, bakka ulfaatinni garaa kee si ukkaamsutti dugda ykn garaa kee irratti gonkumaa diriirsitee hin ciisin. Hatattamaan cinaacha keessanitti garagaluu, qaamolee garaa keessanii eeguuf jilba keessan jabeessanii gara garaa keessaniitti harkisaa, harka keessan mataa fi qoonqoo keessan irratti hidhadhaa, harka keessan fuulduraa fuula fi lafee cinaachaa fuulduratti jabaadhaa.

flowchart TD
    Start["Tuuta Heddummeessaa Keessatti Galuu ykn Dhaabbachuu"] --> Density{"1. Gama Hundaa Osoo Hin Tuqin Bilisummaan Socho'uu Ni Dandeessu?"}
    Density -->|Yes: Under 4 People per Sq Meter| Watch["Bakka Ba’uu Lama Barbaadi, Gufuulee Du’aa fi Qaruuraa Sadarkaa Olka’aa irraa fagaadhu"]
    Density -->|No: 5+ People per Sq Meter| Boxer["2. Ejjennoo Boxer Fudhachuu: Harka Ol Qabuun Bakka Garaa cm 10 hanga 15 Uumuu"]
    Boxer --> Surge["3. Qajeelaa Ta'uuf Dambalii Waliin Socho'i: Wantoota Kufaniif Gonkumaa Gadi Hin Jibbatin"]
    Surge --> Diagonal["4. Dambalii Gara Naannoo Alaa Jidduutti Digrii 45n Daayaagoonaaliin Tarkaanfadhu"]
    Diagonal --> FallCheck{"5. Miila Dhabdee Kuftee?"}
    FallCheck -->|No: Still Standing| Escape["Dallaa Naannoo, Daandii Cinaa, ykn Gufuu Nageenyaa Waltajjii bira gahuu"]
    FallCheck -->|Yes: Knocked to Ground| Fetal["Bakka Mucaa Gadameessaa Keessatti Gama Keessan Cimsitee Qaxxaamuraa: Garaa fi Mataa eeguu"]

Ulaagaa dhangala’aa tuutaafi daayinamiksii dhangala’aa hubachuu¶

Saayintistoonni nageenya tuuta, qorattoota Qajeelfama Nageenya Taateewwanii (HSG195) keessatti Hojii Gaggeessaa Fayyaa fi Nageenyaa Yunaayitid Kingidam (HSE) fi Waldaa Eegumsa Ibidda Biyyaalessaa (NFPA 101 Seera Nageenya Jireenyaa Ameerikaa keessatti) dabalatee, balaa tuuta namootaa iskuweer meetira 1 (iskuweer fuutii 10.76) keessatti dhaabbatan lakkaa’uudhaan, bal’inni isaa tilmaamaan guddina shawaara manaa sadarkaa isaa eeggate dhaabbannaa. Erga dhangala’aan iskuweer meetira tokko irratti namoota 5 (iskuweer fuutii 10.76) darbee booda, tuuti akka garee namoota dhuunfaa of danda’anii amala dhaabuun seera daayinamiksii dhangala’aa dhiibbaa qabuuf bitamuu jalqaba.

Akkaataa dhangala’aan laminaar gara dalga dhaabbii fi deemuu fi jeequmsa tuutaatti gadi bu’a¶

Injinariingii miilaan deemuu keessatti sochiin tuutaa akkuma dhangala’aan dabalaa deemuun sirnoota fiizikaalaa adda addaa sadii keessa darba:

1. Dhangala’aa laminar (smooth): Densities namoota 3 gadi square meetira tokko (10.76 square feet) irratti, miilaan deeman gufuulee naannoo sirriitti deemuu fi saffisa isaanii fedhii isaaniitiin sirreessuu. Namni tokko yoo dhaabbate warri kaan osoo humna hin dabarsin naannoo isaa tarkaanfatu.
2. Dalgaalee dhaabbachuu fi deemuu: Iskuweer meetira tokkotti namoota 4 hanga 5 gidduutti, sochiin gara fuulduraatti koridoorii ykn tuneela irratti gara dambalii dhiibbaa dheerinaan caccaba. Namoonni duuba jiran fuuldura sararri sun akka dhaabbate osoo hin hubatin gara fuulduraatti deemuu itti fufanii, walakkaa namootaa akka akkoordiyoonitti dhidhiitu.
3. Crowd turbulence (crowd quike): Iskuweer meetira tokko irratti namoota 6 ol (10.76 square feet), bakki fiizikaalaa guutummaatti ni bada. Dhiibbaan ykn gufachuun xiqqaan hundi kallattiin lafee fi maashaa jabaa qaama tokko irraa gara isa itti aanutti darba. Kaka’umsi kallattii hedduu irraa yeroo tokkotti waan dhufuuf, gidduu seenuun ijaarsaa dambalii rifannoota tasa, jeequmsaa kan garee namoota meetira 3 hanga 5 (miiti 10 hanga 16) ta’an fedhii isaanii malee gara cinaatti darbatu uuma. Namoota tuuta keessaa namni tokkollee yoo rifachuu ykn gocha cimaa hin goone illee, fiiziksiin qaama namaa baayʼee guutame dalga dhiibbaa nama ajjeesu maddisiisa.

Maaliif tuuta namaa caccabsuun lubbuu namaa galaafata: dhiibbaa dhiigaa (compressive asphyxia) fi kufaatii¶

Gabaasaaleen oduu yeroo baayyee jecha "stampede" jedhu fayyadamu, kunis miidhamtoonni tuuta rifachuu jaamaa fiiguun miila jala dhiitamuu isaanii agarsiisa. Qorannoon fooransikii balaawwan gurguddoo istaadiyeemii, konsartii, mana bashannanaa halkanii fi hajjii addunyaa maraa irratti gaggeeffame akka agarsiisutti, fiigichaan fiiguun baay’ee xiqqaadha. Kanaa mannaa, adeemsi makaanikaa sadii namoota baayʼee taʼan irratti duʼa hunda jechuun ni dandaʼama, akkasumas miidhaa cimaa geessisa.

1. Dhiibbaa (traumatic) asphyxia¶

Qilleensa fudhachuuf maashaaleen intercostal kee ribcage kee gara alaatti babal’isuu fi diyaphragm kee gara gadiitti gara qaawwa garaa keetii dhiibuu qaba. Humnoonni tuuta garaa, dugdaa fi cinaacha kee irratti dhiibbaa kuufamaa Niwutoon 3,000 hanga 4,500 (fe’umsa istaatiksii kiiloo giraama 306 hanga 459 ykn paawundii 675 hanga 1,010 wajjin wal gitu) yeroo dhiibu, yeroo hafuura baafattu hundatti garaan kee xiqqoo xiqqoo micciirama.

Maashaaleen sirna hargansuu namaa humna babal’ina gara alaatti gara Niwutooni 250 hanga 400 (kiiloo giraama 25 hanga 40 ykn paawundii 55 hanga 90) qofa maddisiisuu waan danda’aniif, ulfaatina namoota shan ykn ja’a sitti hirkatan duubatti dhiibuu hin dandeessu. Tokkoon tokkoon hafuura baafachuudhaan, somba kee hamma kana booda matumaa hafuura baafachuu dadhabdutti hamma xiqqaatti gadi buʼa. Daqiiqaa 4 hanga 6 keessatti namni dhaabbate tokko dhiibbaa sammuu cimaa irraan kan ka’e of wallaalee miila isaatiin qajeelee osoo jiruu gara asphyxial cardiac arrest seena. Akka kilinikaan, miidhamtoonni asfiiksii dhiibbaa yeroo baayyee ecchymotic mask (halluu diimaa dukkanaa’aa fuula, qoonqoo fi garaa gubbaa jijjiiruu) fi dhiigni ija jalaa (ujummoo dhiigaa adii ijaa keessatti dho’uu) kan dhiibbaa ujummoo dhiigaa duubatti deebi’uutiin kan dhufu yeroo garaan isaanii osoo glottis cufameetti dhidhiitamu agarsiisu.

2. Dhiibbaa veenaa kaavaa fi shookii marsaa dhiigaa orthostatic¶

Guutummaatti ukkaamsuun osoo hin uumamin durallee dhiibbaan cimaan fuula duraa gara duubaatti garaa fi garaa irratti godhamu, ujummoo dhiigaa guddaa dallaa haphii qabu kan dhiiga oksijiinii irraa bilisa ta’e qaama gadii irraa gara atrium mirgaa onneetti deebisu inferior vena cava dhiiba. Deebiin ujummoo dhiigaa akka tasaa yeroo gadi bu’u, oomishni onnee baay’ee gadi bu’a, dhiibbaan dhiigaa gara sammuuttis ni gadi bu’a. Miidhaamtoonni sekondii 60 gadi keessatti shookii orthostatic fi obstructive shock irraa kan ka’e of wallaaluu danda’u, kunis yoo bakki isaan jala jiraate miila namoota miilaan deeman naannoo isaanii jiran jalatti akka laamsha’anii fi gadi siqsan taasisa.

3. Kufaatii tuuta tarkaanfataa (the domino pileup) .¶

Iskuweer meetira tokkotti (iskuweer fuutii 10.76) dhangala’aa namoota 7 hanga 9 ta’an irratti, namoonni dhuunfaa kana booda miila ofii isaanii irratti iskuweeriin dhaabbatanii hin jiran; qaamota isaan irratti dhiibamaniin kofoota cirrachaa ta’aniin ol dhaabbataniiru. Namni tokko daandii wal qixa hin taane, tarkaanfii, karaa keebilii ykn qaruuraa kufe irratti yoo gufate, namoota walitti qabaman keessaa bakki akka tasaa banama.

Namoonni kallattiin nama kufe sanatti hirkatan battalumatti deeggarsa qaamaa dhabanii gara fuulduraatti gara duwwaa isaan gubbaa jirutti ol ba’u. Sekondii 5 hanga 10 keessatti, kufaatiin naannootti geengoo ta’ee gara alaatti babal’atee, tuullaa qaamolee wal-xaxaa ta’anii fi olka’iinsa meetira 1.5 hanga 2 (miiti 5 hanga 6.5) fi gad fageenya namoota shan hanga saddeet ta’an uuma. Warri jala tuullaa sanaa ulfaatina kiiloo giraama dhibbaan lakkaa'amu isaan ol ta'een battalumatti dhiibbaa (compressive asphyxia) kan qaban yoo ta'u, namoonni lubbuun hafan kanneen miilli isaanii ykn jilba isaanii daqiiqaa 15 hanga 60 ol hidhamee hafe lubbuu isaanii balaadhaaf saaxilu miidhaan caccabsuu fi siindiroomii kutaa (compartment syndrome)..

Hubannoo haalaa taatee duraa fi balaa bakka itti gaggeeffamu beekuu¶

Karaan nageenya qabu kan namoota baay’ee dhiphachuu danda’an osoo kiyyootti hin seenin dura qaruuraa caasaa fi agarsiistota dhangala’aa jalqabaa adda baasuudha. Yeroo istaadiyeemii, dirree konsartii, buufata geejjibaa lafa jalaa, bakka ayyaanaa ykn walga’ii daandii irratti baay’inaan argamu seentan hundatti, sekondii 60 fudhachuun naannoo keessan madaaluu.

Kiyyoowwan ijaarsaa balaa guddaa qaban irraa fagaachuu qabdan¶

• Gufuuwwan ayyaana waltajjii fuulduraa qalama damee malee: Bakkeewwan seensa waliigalaa dirree banaa deeggartoonni kuma kudhaniin lakkaa’aman gara danqaa waltajjii qaxxaamuraa tokkootti walitti fufiinsaan gara fuulduraatti dhiibuu danda’an humnoonni dirree duubaa irraa dhufan gara fuulduraatti akka kuufaman taasisa. Iddoowwan ammayyaa nageenya qaban qalama tuuta kutaa kutaadhaan qoodaman fayyadamu (kan akka danqaawwan D lamaa qajeelfama taateewwan UK HSE jalatti sakatta’aman) kanneen tuuta kutaalee adda baafamanii fi koridoorii miliquu cinaachaa bal’aa qabanitti qoodu.
• Rampiiwwan gara gadiitti qaxxaamuranii fi tuneelota dhiphoo: Daandiiwwan jalaa, garaa kaasaa istaadiyeemii, fi daandii qaxxaamuraa humna harkisaa guddisu. Tuutni baay’een digrii 5 hanga 10 illee ta’ee osoo gadi bu’aa jiruu yoo olka’e, jalaatti gufachuun tokko qaamota gubbaadhaa kufan kan hin dhaabbanne akka uumamu taasisa.
• Tarkaanfii mallattoo hin qabnee fi jijjiirama olka’iinsaa tasa: Seentimeetira 15 (inchii 6) kan dheeratu ykn ce’umsi tarkaanfii sadii kan koridoorii ifa xiqqaa qabu keessa dhokate illee, namoonni miila isaanii gadi ilaaluu akka hin dandeenyetti yeroo baay’ee walitti qabaman, tripwire ajjeesaa ta’a.
• Alcoves du’aa, balbaloonni gara keessaatti banaman, fi karra cufame: Balbala keessaa, golee dallaa jajjaboo lama gidduu jiru, ykn karra ba’iinsaa cufame bakka dhiibbaan bakka itti badu hin qabnetti akka dhiibamtu gonkumaa of hin hayyaminaa.
• Two-way bidirectional bidirectional choke points: Riqicha, daandii dhiphoo, ykn daandii ayyaanaa bakka tuuti seenu tuuta ba’e waliin mataa wal-duraa duubaan walitti bu’u daqiiqaa lamaa gaditti iskuweer meetira tokkotti namoota 3 irraa gara iskuweer meetira tokkotti namoota 8tti utaaluu danda’a sababiin isaas sulula lamaanuu tarkaanfachuu waan hin dandeenyeef.

Mallattoolee akeekkachiisa miiraa jalqabaa kan caccabsuu dhufu¶

Mallattoolee akeekkachiisaa armaan gadii keessaa tokko yoo argite hatattamaan naannoo sana keessaa ba’ii gara bakka banaatti ce’i:

1. Miilli mul'achuu dhabuu: Qaamni garaa fi qoma kee irratti walitti fufiinsaan waan dhiibamuuf kana booda lafa ykn kophee ofii arguu hin dandeessu.
2. Fedhii malee raafamu: Qaamni kee yeroo dhaabbachuuf yaaltullee namoota naannoo kee jiran waliin tokkummaadhaan bitaa, mirga ykn fuulduratti raafama.
3. Thermal spike and steam: Qilleensi olka’iinsa mataa irratti argamu akka tasaa digrii seentigireedii 5 hanga 10 (digrii Faareenhaayitii 9 hanga 18) akka ho’u, jiidhaan akka nama ukkaamsu, fi qilleensa qulqulluu kan dhume yoo ta’u, yeroo tokko tokko haala qilleensaa qabbanaawaa keessatti kondensashiniin mul’atu namoota irraa ka’uun kan dabalamudha.
4. Cal'isuu ykn dhiphina dhaamsuu: Faallaa fiilmii keessatti iyya guddaa agarsiisuun, namoonni baay'een dhiibbaa du'aa irra ga'an yeroo baay'ee bakka balaan kun itti dhaga'amutti haala nama ajaa'ibuun callisee guddatu sababiin isaas namoonni sagalee sombaa gahaa iyyan waan hin qabneef, boo'icha sagalee dhaamsuu fi qilleensa argachuuf hafuura baafachuu gabaabaatiin bakka bu'a.
5. Kophee fi uffata miila jalaa baduu: Wantoonni lallaafaa kanneen akka ispoortii, boorsaa, fi jaakkeetii bade daandii konkolaataa irratti akka kuufaman sitti dhagahama.

Tooftaalee lubbuun jiraachuu tartiibaan yeroo namoonni baay’inaan itti baay’atu¶

Yoo yeroon booda tuuta iskuweer meetira tokko (iskuweer fuutii 10.76) namoota 6 fi isaa ol ga’u keessatti qabamtee akka jirtu hubatte, tooftaalee lubbuun jiraachuu baayoomakaanikaal kana raawwadhuun ujummoo qilleensaa kee eeguu fi karaa ba’uu kee hojjedhu.

1. Ejjennoo boksii keessa cufiitii miila kee jigsi¶

Galmi makaanikaa kee inni guddaan yeroo tuuta namootaa caccabsuu keessatti humnoota alaa sternum fi lafee cinaachaa kee isa gadii irraa akka hin fagaanne gochuudha.

• Harka lamaan lafee dugdaa fi qoma kee fuulduratti battalumatti ol fidi.
• Quba kee walitti hidhu ykn harka kee jabeessitee walitti qabi, akkasumas jilba kee xiqqoo gara fuulduraa fi gara alaatti qabdee garaa kee fuulduratti baampaara golee sadii jabaa ta’e uumuuf.
• Miila tokko isa kaan irraa seentimeetira 15 hanga 20 (inchii 6 hanga 8) dursitee, jilbi kee xiqqoo banaa. Ejjennoo atileetiksii kun osoo kofoo kee wal hin ciccitin dhiibbaa fuuldura, duuba ykn cinaacha irraa dhufu akka xuuxtu si gargaara.
• Kopheen keessan hidhaa yoo qabaatee fi hiikamee yoo dhufe, osoo hin hidhamne dhiisi; gonkumaa funyoo kophee hidhuuf ykn meeshaa kufe tokko deebifachuuf gadi hin jedhinaa.

2. Akka kaarentii rip galaanaa miliquutti daayaagoonaaliin socho’i¶

Akkuma dambaliin tokko kallattiin gara qarqara galaanaatti deebi’ee dambali’uu hin dandeenye, namni miilaan deemu tokko namoota 500 ta’an kanneen daandii tokkorraa ykn gara waltajjii tokkotti ol ba’an irratti kallattiin duubatti dhiibuu hin danda’u.

• Wait for the rebound lull: Crowd shockwaves marsaa sirbaa sekondii 5 hanga 15 turuun kan socho’u yoo ta’u, itti aansuudhaan marsaan boqonnaa gabaabaa sekondii 3 hanga 5 kan ta’u yeroo dambaliin sun danqaa irraa deebi’ee ka’u ykn faca’u.
• Yeroo tasgabbii digrii 45n gara cinaatti tarkaanfadhu: Yeroo dalgaan socho'u, xiyyeeffannaa kee dhibbeentaa 100 tarkaanfiiwwan xixiqqoo, wal-jijjiirraa kallattii dalgaatiin fudhachuu irratti xiyyeeffadhu, kanaaf miilli kee kallattiin wiirtuu ulfaatina kee jala akka turuuf. Battala dalgaan sun dhaabbatu, gara qarqara cinaacha dhiyootti, karaa cinaachaa ykn naannoo banaatti daayaagoonaalii tarkaanfadhu.
• Qaawwa accordion fayyadamuu: Yeroo dalga tokko duubatti deebi'u hundatti qaawwi xixiqqoo seentimeetira 20 hanga 30 (inchii 8 hanga 12) ta'an yeroodhaaf garba gidduutti banama. Hanga daangaa alaa tuuta sanaa bira geessutti tarkaanfii tokko tokkoon qaawwa sana keessa gara cinaatti siqsi.

3. Yoo ba’iinsi cinaachaa cufame miliquu dhaabbataa barbaadi¶

Karaa dhiphoo, buufata lafa jalaa ykn mooraa dallaa qabu kan gama lamaan dallaa jabaadhaan cufame keessatti yoo qabamte:

• Caasaa olka’aa jabaa ol ba’uu fi irra bahuu dandeessu kan akka masaraa sagalee fi ibsaa, dhaabbii konkiriitii, konkolaataa dhaabbatan, minjaala jajjaboo, waltajjii iskaafooldii ykn ledge dallaa gadi aanaa barbaadi.
• Namoota baayʼee hedduu taʼanii fi dallaa cilee, fuula mana daldalaa geejjibaa ykn karra sibiilaa cufame gidduutti akka diriirfamtu gonkumaa of hin hayyaminaa. Yoo dallaa tokkotti dhiibamte, karaa kee dallaa sanaan gara alkooviitti hojjedhu ykn ol ba’ii olka’iinsa mudhii olka’aa bakka dhiibbaan qaama cinaachaa gadi aanaa ta’etti ol ba’i.

4. Wal-jiraachuu: ollaa kee dhiyoo tasgabbeessi¶

Tuuta hedduu keessatti lubbuun jiraachuun kee namoota garba kee tuqan waliin makaanikaalatti wal qabata. Namni kallattiin si dura jiru ykn si cinaa jiru yoo lafatti kufe qaamni isaanii bakka duwwaa fi gufuu gufuu sekondii muraasa keessatti gadi si harkisu uuma.

• Namoota sitti dhiibaman waliin gaalee gabaabaa jechoota sadiitiin tasgabbiidhaan haasa'i: "Waliin qajeelaa ta'aa," "Amma harka ol qabaa," "Fuulduratti hin dhiibin," ykn "Suuta gara bitaatti tarkaanfadhu."
• Namni si cina jiru tokko yoo gufate ykn of wallaaluu jalqabe, miila isaanii irratti akka dhaabbatan gochuuf jilba kee jilba isaanii jalatti hidhadhu ykn battalumatti garba isaanii isa gubbaa qabi.
• Namoonni qaruuraa duuba jiran fuulduraan cufamuu isaa ykn namoonni akka kufan arguu waan hin dandeenyeef gara fuulduraatti dhiibaa yoo jiraatan, namoota naannoo keessan jiran qindeessuun, "Dhiibuu dhiisaa, duubatti deebi'aa" jechuun sagalee tokkoon, "Dhiibuu dhiisaa, duubatti deebi'aa" jedhanii akka dhageessisan, harka tokko qajeelaa ol kaasuudhaan kaameraawwan nageenyaa fi namoota waltajjiiwwan olka'oo irratti argamanitti dhiphina ijaan agarsiisuuf.

Daa’imman, ga’eessota dullooman, fi namoota wiilcheeriin fayyadaman eeguu¶

Namoonni dhuunfaa saaxilamoo ta’an naannoo dhangala’aa guddaa qabu keessatti balaa madaalawaa hin taane kan isaan mudatu yoo ta’u, namoonni baay’een osoo hin dhiibamin dura bakka duraan dursanii dhaabuu barbaadu.

1. Ijoollee fi daa'imman:
   • Gonkumaa konkolaataa daa’imaa ykn konkolaataa daa’imaa namoota 3 ol ta’an kaaree meetira tokkotti (iskuweer fuutii 10.76) hin dhiibinaa; konkolaattonni konkolaataa salphaatti kan caccabsan ykn garagalanii sochii miilaan deeman kan dhorkan ta’uu ibsameera. Bakka dhangala’aa xiqqaa qabu qofatti meeshaa daa’immanii fuulduratti fe’ame fayyadami, namoonni cufi dhiibuu yoo jalqaban battalumatti ba’i.
   • Daa’imman xixiqqoo osoo dhangala’aan isaanii iskuweer meetira tokkotti namoota 4 hin ga’iin dura garba keessan irratti ol kaasaa mataa fi garaan isaanii naannoo dhiibbaa irra akka turuuf.
   • Istaadiyeemii guddaa, ayyaana, ykn agarsiisaa kamiyyuu osoo hin seenin dura lakkoofsa bilbila harkaa keessanii koodii bilbiluu idil-addunyaa mallattoo dhaabbataa bishaan hin dandeenyeen harka duraa daa’ima keessanii irratti barreessi, garee keessanis kophee ni’oonii ykn mul’achuu olaanaa qabu walsimsiisu uffadhaa, akkasumas namoota baay’ee gidduutti wal arguu dandeessu.
2. Fayyadamtoota wiilcheeriifi namoota gargaarsa sochii qaamaa qaban:
   • Waltajjiiwwan ilaalchaa olka’oo dhaqqabamaa ta’an kanneen bakka dhaabbataa seensa waliigalaa irraa qaamaan adda baafamanii fi eegdota nageenyaa of kennaniin hojjetaman keessa turuu.
   • Yoo baay’inni namootaa daandii banaa ykn pilaazaatti dhiyaate, wiilcheeriin bakka guddaa, kan hin sochoone kan akka utubaa gamoo konkiriitii bal’aa, konkolaataa balaa tasaa dhaabatee jiru, ykn karaa yaa’a miilaan deemuu guddaa keessa osoo hin taane seensa suuqii banaa keessa kaa’i.

Erga miliquu boodaa adda baasuu fi deebii yaalaa¶

Zoonii caccabsaa irraa bilisa baatee gara koridoorii banaa, boolla waltajjii ykn daandii erga seentee booda, balaa sadarkaa lammaffaa irraa fagaachuu fi miidhaa cimaa irra ga’e gargaaruuf tarkaanfii hatattamaa fudhadhu.

1. Eproonii ba'uu hatattamaan qulqulleessi¶

Hafuura baafachuuf hin dhaabbatin, bilbila kee ilaaluuf ykn hiriyoota kee balbala, afaan tuneel ykn karra danqaa bakka itti miliqxe sanaan alatti hin hammatin. Bakka ba’uu irraa meetira 10 (33 feet) keessatti dhaabbachuun hidha namaa uuma, kunis namoota dhibbaan lakkaa’aman ammallee si duubaan miliquuf yaalan uggura. Yoo xiqqaate meetira 30 hanga 50 (100 hanga 165 feet) qaruuraa irraa fagaattee gara bakka bal’aa banaa ta’etti deemuun osoo hin dhaabatin dura.

2. Tajaajila balaa tasaa bilbiluun namoota baay’ee miidhaman namoota hedduu caccabsuu gabaasuu¶

Lakkoofsa balaa tasaa naannoo keessanii bilbilaa (Ameerikaa fi Kanaadaatti 911, guutuu Gamtaa Awurooppaa keessatti 112, Yunaayitid Kingidam keessatti 999, ykn keenya ilaalaa lakkoofsa balaa tasaa galmee). Ifatti dubbadhu fi jechoota ijoo kilinikaa sirrii ta’e fayyadami kanaaf ergamtoonni poolisii idilee tuuta to’achuu caalaa kutaalee yaalaa miidhaa baay’ee geessisan bobbaasu:

• Bakka xiqqaa sirrii ta'e ibsi: "Nuti karaa ba'iinsa North Tunnel Gate B [Maqaa Iddoo] irratti jirra malee seensa guddaa miti."
• Akkaataa isaa ibsi: "Tuuta active crush and pileup ni jira. Namoonni kudhanootaan lakkaa'aman kiyyootti galanii, hafuura baafachuu dadhabanii, dhukkuba asphyxia irraa kan ka'e gara onneen isaanii dhaabbachuutti seenu."
• Sagantichi hatattamaan akka dhaabbatu gaafadhu: Poolisii fi tika iddoo sanaa muuziqaa ykn tapha ispoortii akka dhaabbatan gaafadhu, ibsaa mana guutuu akka qabsiisu, akkasumas beeksisa dugda namootaa suuta akka duubatti deebi’an qajeelfama kennu akka tamsaasan gaafadhu.

3. Afuura baraarsaa waliin CPR raawwachuu asphyxial cardiac arrest¶

Miidhaamtoonni dhiibbaa tuuta irraa kan ka'e deebii hin kennine fi dha'annaa onnee hin qabne harkifaman hypoxic (asphyxial) cardiac arrest malee rakkachaa jiru tasa elektirikii onnee arrhythmias qofa miti. Dhiigni fi tishuun isaanii guutummaatti oksijiinii dhaba.

• Deebii kennuu fi hafuura baafannaa idilee sekondii 10 hin caalle ilaali (hafuura darbee darbee hafuura baafachuu ykn hafuura baafannaa cimaa, kan mallattoo onnee dhaabuu ta’e tuffadhu).
• Jalqaba CPR battalumatti bakka jabaa fi diriiraa irratti: daqiiqaa tokkotti saffisa dhiibbaa 100 hanga 120 fi ga’eessotaaf gadi fageenya seentimeetira 5 hanga 6 (inchii 2 hanga 2.4) giddu galeessa garaa keessatti jabeessanii fi saffisaan dhiibuu.
• Afuura baraarsaa yoo leenji'e dabalatee: Akka qajeelfama lubbuu deebisuu Waldaa Onnee Ameerikaa (Ameerikaa), Mana Maree Duub-deebii Awurooppaa, fi Mana Maree Resuscitation Council UK (United Kingdom) irraa argameen, miidhamtoonni asphyxial arrest (kan akka bishaan keessa lixuu ykn crowd crush) compressions 30 hanga 2 rescue breaths cycle somba keessatti oksijiinii guutuuf haala murteessaa ta'een fayyadamu. Yoo leenjii hin qabne ykn hafuura baafachuu dadhabde, hanga ogeeyyiin fayyaa gargaarsaa fudhatutti osoo addaan hin citin garaa qofa dhiibuu walitti fufiinsaan raawwadhu.
• Miidhamaan tokko of wallaalee yoo ta’e garuu akka idileetti hafuura baafachuu yoo ta’e, ujummoon qilleensaa isaa garaa kaasaa irraa akka fagaatu fi hafuura baafachuu isaanii walitti fufiinsaan hordofuuf gara bakka fayyinaatti cinaacha isaaniitti garagalchi.

4. Namoota lubbuun hafan crush syndrome fi internal trauma hordofuu¶

Ati ykn hiriyaan kee miila ofiitiin namoota baay’ee dhidhiitaman irraa yoo fagaattellee, mallattoolee armaan gadii keessaa tokko yoo si mudate hatattamaan madaallii hospitaalaa barbaadi:

• Dhiibbaa qaamaa yeroo dheeraa (daqiiqaa 15 ol): Miilli, jilba, ykn qaamni kee daqiiqaa 15 ol qaama jalatti yoo hidhame, seelonni maashaa miidhaman dhiibbaan erga hir’atee booda pootaasiyeemii, maayoogloobiinii fi asiidii laktik gara dhiigaatti gadhiisu. Haalli kun, rhabdomyolysis fi crush syndrome jedhamuun kan beekamu, baraarsa booda sa’aatii muraasa booda akka tasaa hyperkalemic cardiac arrest ykn acute kidney failure kakaasuu danda’a (keenya ilaali qajeelfama miidhaan caccabsuu fi siindiroomii kutaa).
• Hafuura kutuu, dhiigni qufa'uu, ykn dhukkubbii garaa qara qabu: Dhiibbaan garaa cimaan lafee cinaachaa dachaa, somba kufe (pneumothorax), somba ciccituu (somba madaa'uu), ykn onnee ciccituu fiduu danda'a.
• Facial pinpoint red spots (petechiae), ija dhiigaan dhangala’e, ykn jijjiirama ijaa: Kaappilaariiwwan xixiqqoo fuula, qoonqoo fi ija irratti dho’an qaamni kee inni gubbaa dhiibbaa dhiigaa ujummoo dhiigaa cimaa asphyxia miidhaan qaamaa irraan kan ka’e akka isa mudatee fi sakatta’iinsa niwurooloogii fi sirna hargansuu guutuu akka barbaadu agarsiisa.
• Dhukkubbii garaa cimaa ykn garaa kaasaa: Dhiibbaan garaa citaa qaama saalaa ykn kalee cicciruu danda'a, kunis dhiigni keessoo dhokatee akka bahu taasisa.

Leenjii gargaarsa jalqabaa gorfamu¶

Sababni isaas, namoonni baay’een walitti dhibaman keessatti lubbuun jiraachuun dhukkuba onnee asphyxial arrest saffisaan beekuu fi battalumatti lubbuu deebisuu irratti waan hundaa’uuf, karaa waldaa Fannoo Diimaa ykn Ji’a Diimaa biyyoolessaa keessanii, Ambulaansii Qulqulluu Yohaannis (Yuunaayitid Kingidam, Awustiraaliyaa, Niwuu Ziilaand, fi Kanaadaa), Waldaa Onnee Ameerikaa (Ameerikaa keessatti), ykn dhiyeessaa leenjii yaalaa hatattamaa naannoo keessanii beekamtii qabuun, koorsii CPR fi gargaarsa jalqabaa mirkanaa’e, harkaan hojjetamu fudhachuu yaadaa.

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Maddoonni sakatta'aniiru¶

• Hojii Hojii Raawwachiiftuu Fayyaa fi Nageenyaa Yunaayitid Kingidam (HSE, Yunaayitid Kingidam): Qajeelfama Nageenya Taateewwanii: Qajeelfama Fayyaa, Nageenyaa fi Nageenya Muuziqaa fi Taateewwan Wal fakkaatan irratti (HSG195 / Qajeelfama Diimaa) fi Tuuta Nageenyaan Bulchuu (HSG154) saffisa yaa’a miilaan deeman, dizaayinii danqaa, fi ulaagaa baay’ina namootaa irratti.
• Abbaa Taayitaa Nageenya Dirree Ispoortii (SGSA, Yunaayitid Kingidam): Qajeelfama Nageenya Dirree Ispoortii (Qajeelfama Magariisaa) dandeettii teeraasii dhaabbataa, shallaggii ba’uu garaa kaasaa, fi ittisa kufaatii tuuta tartiibaan irratti.
• Waldaa Eegumsa Ibidda Biyyaalessaa (NFPA, Yunaayitid Isteetis): NFPA 101: Seera Nageenya Jireenyaa fi NFPA 102: Istaandardii Istaandii Guddaa, Teessoo Dachaasuu fi Teleskoopii, Dunkaana, fi Caasaa Meembraanii sababoota fe’umsaa jiraattotaa fi mala bal’ina ba’uu irratti.
• Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO, Idil-addunyaa): Fayyaa Hawaasaa Walgahii Jumlaa: Yaadannoowwan Ijoo qophii namoota baay’ee miidhaman, weerara namoota baay’ee caccabsuu, fi taateewwan gurguddoo irratti adda baasuu yaalaa hatattamaa irratti.
• Waldaa Onnee Ameerikaa (AHA, Yunaayitid Isteetis) fi Mana Maree Duub-deebii Awurooppaa (ERC, Awurooppaa): Qajeelfama Duub-deebii Onnee fi Sombaa fi Kunuunsa Onnee fi Ujummoolee Dhiigaa Hatattamaa dhaabbachuu onnee asphyxial fi lubbuu namaa deebisuu miidhaan qaamaa irra gahe bulchuu.
• Ejensii Bulchiinsa Balaa Tasaa Federaalaa (FEMA, Yunaayitid Isteetis): Karoora Taateewwan Addaa Ejensii Nageenya Hawaasaa qaruuraa salphisuu fi bulchiinsa tuuta namootaa irratti.

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Miidhaa caccabsuu fi gargaarsa jalqabaa compartment syndrome
• Qajeelfama tartiiba CPR fi AED
• Dhukaasa socho'aa fi haleellaa iddoo ummataa lubbuun jiraachuu
• Jeequmsa siiviilii, mormii, fi nageenya gaazii imimmaan nama boochisu
• Lakkoofsa yeroo muddamaa biyyaan