Summii nyaataa, dhukkuba garaachaa cimaa, fi bishaan qaama keessaa hir’achuu cimaa¶

Dhukkubni garaachaa cimaa fi dhukkubni nyaataan dhufu kan uumamu baakteeriyaan, vaayirasiin, paraasitii ykn summiiwwan maaykiroobaayil dursanii uumaman uwwisa garaachaa fi garaacha keessanii kan aarsan fi inflamsan yoo ta’edha. Ga’eessonni fayyaa ta’an baay’een isaanii dhangala’aa afaanii fayyadamuun sa’aatii 24 hanga 72 keessatti infuleenzaa garaachaa salphaa ykn summii nyaataa irraa kan fayyan yoo ta’u, dhangala’aan hamaan karaa garaa kaasaa boqonnaa hin qabnee fi garaacha bishaanii dhabuun shookii dhiigaa gadi aanaa, dadhabbii tiruu cimaa, madaallii elektiroolayitii lubbuu namaa galaafatu ykn rakkoolee sirnaa lubbuu namaa balaa irra buusan sa’aatii muraasa keessatti kakaasuu danda’a.

Paatojeenonni nyaataan daddarban tokko tokkos bakka kunuunsi manaa sadarkaa isaa eeggate gahaa hin taaneetti niwurootoksiinii cimaa ykn summii tiruu balleessu gadhiisu. Akkaataa dhukkuba garaachaa vaayirasii idilee botulizimii, hemolytic uremic syndrome, ykn bishaan qaama keessaa hir’achuu cimaa irraa adda baasuu dandeessan, akkaataa furmaata sirrii Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) afaaniin deebi’ee bishaan itti deebisu mana keessatti walitti makuu dandeessan, akkasumas qoricha farra garaachaa kamtu dhugumatti summii ajjeesaa qaama keessan keessaa kiyyootti galchuu akka danda’u beekuun lubbuu keessanii fi lubbuu daa’imman saaxilamoo ta’anii fi ga’eessota dullooman ni eega.

Amma kana godhi¶

1. Alaabaa diimaa lubbuu namaa balaa irra buusu ilaaluu fi yoo jiraate tajaajila balaa tasaa bilbilaa. Lakkoofsa balaa tasaa naannoo keessanii bilbilaa (911 Ameerikaa fi Kanaadaa keessatti, 112 guutuu Gamtaa Awurooppaa, 999 Yunaayitid Kingidam keessatti, ykn hunda ilaalaa lakkoofsa balaa tasaa) namni sun mallattoo bishaan qaama keessaa hir’achuu ykn rifachuu cimaa yoo agarsiise (yeroo dhaabbatu burjaaja’uu, garmalee dadhabuu, garaan namaa mar’achuu ykn of wallaaluu, dha’annaan onnee saffisaan daqiiqaa tokkotti dha’annaa 110 ol, ija lixe, ykn ga’eessota irratti sa’aatii 8 hanga 12 ykn daa’imman irratti sa’aatii 6 fincaan dhiisuu), dhiiga ykn meeshaa dukkanaa’aa buna jiidha qabu fakkaatu, dhiiga maroon ykn dhiiga guddaa ta’e darba sagaraa, ykn morma jabaatee, jijjiirama mul’anni niwurooloojikaalaa, ykn dhukkubbii cimaa naannootti garaa mirgaa gadii keessatti uuma.
2. Erga garaa kaasaa booda yeroo gabaabaaf garaacha boqochiisi, sana booda micro-sips of Oral Rehydration Solution (ORS) jalqabi. Erga garaa kaatanii booda battaluma bishaan qulqulluu koochoo hin liqimsin, sababiin isaas garaacha inflamed diriirsuun gag reflex ammas kakaasa. Erga garaa kaasaa booda daqiiqaa 15 hanga 30 eegaa, sana booda daqiiqaa 2 hanga 5tti daqiiqaa 2 hanga 5tti furmaata bishaan deebisuu mililiitira 5 (kanneen shaayii 1) kennuudhaan, spoon, kooppii qoricha ykn siriinjii afaaniin fudhatamu fayyadamuun, suuta suutaan gara xuuxuu xixiqqootti dabaluudhaan akkuma garaan keessan qubatu.
3. Yoo paakeetiiwwan ORS mana qorichaa hin argamne ta’e furmaata soogidda fi sukkaara WHO mana keessatti qophaa’u qopheessaa. Bishaan salphaan qofti soodiyemii fi pootaasiyeemii bade bakka hin bu’u, akkasumas dhangala’aan fuduraa hin diilalla’in ykn soodaan idilee bishaan dabalataa dhiibbaa osmootikiitiin gara garaachaatti harkisee garaacha hammeessa. Sukkaara minjaalaa adii kanniisa shaayii sadarkaa 6 (mililiitara 30) fi soogidda minjaalaa kanstaa shaayii sadarkaa 0.5 (mililiitara 2.5) bishaan dhugaatii qulqulluu fi nageenya qabu liitira 1 (kooppii US 4.2) keessatti hamma guutummaatti bulbulamutti walitti naquudhaan.
4. Ho'i qaamaa olka'aa ykn sagaraa dhiigaa yoo jiraate qoricha farra garaachaa ajaja ogeessa fayyaa malee bitamuu hin kenninaa. Qorichoota sochii qaamaa hir'isan kan akka loperamide ykn bismuth subsalicylate yoo ho'i qaamaa digrii seentigireedii 38.5 (digrii Faareenhaayitii 101.3) ol yoo qabaattan ykn sagaraa keessan keessatti dhiigni ykn dhangala'aan mul'atu yoo qabaattan gonkumaa hin fudhatinaa. Garaacha saffisiisuun baakteeriyaa weerartootaa fi summii Shiga dallaa garaachaa irratti kiyyootti galchuun carraa summii megacolon fi dadhabuu tiruu ni dabala.
5. Nyaata shakkame haala nagaa ta’een bakka hin dhaqqabnetti kuusuu fi mallattoo itti kaa’uu. Nyaanni mana nyaataa murtaa’e, oomishni paastiraayizeeshinii hin taane, mushroom bosona, ykn qamadii mana qaruuraa dhiita’e namoota hedduu irratti dhukkuba hamaa akka fide yoo shakkite, nyaata hafe boorsaa pilaastikii ifatti mallatteeffame firijii keessaa cufi (yoo qajeelfama kenname malee hin qabbaneessinaa) akka inspeektaroonni fayyaa hawaasaa ykn ogeeyyiin fayyaa summii sirriitti qorachuu danda’aniif paatojeenii ykn summii.
6. Alkoolii osoo hin taane chlorine bleach tiin bakka faalame adda baasuu. Yoo norovirus ykn garaacha daddarbaan karaa mana keessanii babal'achaa jiraate, alkoolii irratti hundaa'uun harka qulqulleessituu fi standard quaternary ammonium disinfecting wipes qola vaayirasicha hin ajjeesan. Harka saamunaa fi bishaan ho’aan sekondii 20f sirriitti dhiqachuu, yeroo garaa kaasaa ykn sagaraa qulqulleessan guwaantii yeroo tokkotti gatamu uffachuu, akkasumas bakka jajjaboo furmaata kilooriinii mana keessaa haaraa makamee yoo xiqqaate daqiiqaa 5 hanga 10f jiidhaan hafeen disinfect gochuu.

Flowchart murtii murtii hatattamaa adda baasuu fi bishaan hir’isuu¶

Muka murtii kilinikaa kana fayyadamuun namni garaa kaasaa fi garaachaa cimaa qabu tokko mana keessatti bishaan deebi’ee afaaniin to’atamuu danda’uu isaa ykn yaala hidda dhiigaa hospitaalaa hatattamaa barbaadu murteessuu.

flowchart TD
    Start["Garaa kaasaa Cimaa, Garaa Bishaan, ykn Garaa Dhiigaa"] --> NeuroCheck{"Mallattoo niwurooloojikaalaa jiraa?<br/>Arguu dachaa, qoochoo ijaa gadi bu'uu,<br/>dubbii dadhabuu, rakkina liqimsuu, ykn dadhabuu?"}

    NeuroCheck -->|"Eeyyee"| Call911Neuro["Tajaajila Balaa Tasaa Hatattamaan bilbili<br/>Botulizimii ykn Niwurootoksiin Galaanaa Shakkame<br/>Dhukkubsataan walakkaa qajeelaa ta’ee akka turu gochuu fi hafuura baafachuu hordofuu"]
    NeuroCheck -->|"Lakki"| RedFlags{"Alaabaa Diimaa Sirna Ilaaluu:<br/>Sagaraa dhiigaa ykn gurraacha, garaa kaasaa bunaan qama’ame,<br/>waraana, of wallaaluu, garaan jabaa, ykn fincaan dhabuu >8 hrs?"}

    RedFlags -->|"Eeyyee, 1 fi isaa ol kan jiran"| ERVisit["Amma Gara Kutaa Balaa Tasaa Hospitaalaa Deemi<br/>IV Kiristaaloyidii, Paanaalii Elektiroolayitii,<br/>Aadaa Sagaraa, fi Madaallii Baqaqsanii Hodhuu ykn Tiruu barbaachisa"]
    RedFlags -->|"Lakki"| HighRiskCheck{"Dhukkubsataan daa’ima <ji’a 6,<br/>ga’eessi dulloomaa dadhabaa >65, ulfa,<br/>dhukkuba sukkaaraa, ykn dandeettii dhukkuba ittisuu dadhabaa dha?"}

    HighRiskCheck -->|"Eeyyee"| SameDayEval["Ogeessa fayyaa ykn Kunuunsa Hatattamaa Har’a qunnamaa<br/>WHO ORS hatattamaan micro-sips jalqabi<br/>Ulaagaa IV hydration gadi buusu"]
    HighRiskCheck -->|"Lakki"| TrialORS["Jalqaba Manaa Pirootokoolii Afaaniin Deebisuu<br/>5 mL (1 tsp) ORS daqiiqaa 2 hanga 5tti<br/>Yoo ho’i qaamaa jiraate qoricha farra sochii qaamaa irraa fagaachuu"]

    TrialORS --> ToleranceCheck{"Dhukkubsataan osoo hin hammaatin sa’aatii 4 hanga 6tti micro-sips gadi<br/>kaa’uu danda’aa?"}
    ToleranceCheck -->|"Eeyyee"| RecoveryDiet["Akka Danda’amutti Dafanii Irra Deebi’anii Nyaachisuuf Dursi<br/>Sagaraa laaftuu hunda ORS 200 hanga 250 mL bakka buusi<br/>Mallattoo tiruu HUS harkifate guyyoota 14f ilaali"]
    ToleranceCheck -->|"Lakki, garaa kaasaa itti fufiinsaan furmaata hin arganne"| ERVisit

Yeroo jalqabaa: sa’aatii inkuubeshiniitiin paatojeenii adda baasuu¶

Namoonni hedduun nyaata erga waliin nyaatanii booda yeroo dhukkubsatan, hakiimonni balaa tasaa fi ogeeyyiin summii jalqaba yeroo inkuubeshinii (lakkoofsa sa’aatii ykn guyyoota nyaata shakkame nyaachuu fi mallattoo jalqabaa gidduu jiru) mallattoo olaantummaa qabu cinatti ilaalu. Mallattoon saffisaa sa’aatii 1 hanga 6 keessatti jalqabu yeroo hunda jechuun ni danda’ama, keemikaala ykn summii baakteeriyaa dursee qophaa’ee fi nyaata sana osoo hin liqimsin dura duraan taa’ee ture kan agarsiisu yoo ta’u, guyyaa 1 hanga 5 harkifachuun ammoo baakteeriyaa lubbuu qaban, vaayirasii ykn paraasitii ujummoo garaachaa kee keessaa baay’achuu agarsiisa.

Madaallii bishaan hir’achuu kilinikaa umurii hunda keessatti¶

Dhukkuba garaachaa cimaa (acute gastroenteritis) keessatti bishaan qaama keessaa hir’achuun dheebuu qofa osoo hin taane; innis ulfaatina dhangala’aa ujummoo dhiigaa keessaa fi elektiroolayitii seelii keessaa (soodiyeem, pootaasiyeemii, kilooraayidii fi baay’ee kaarbooneetii) tartiibaan hir’achuu dha. Akkuma ulfaatinni pilaasmaa gadi bu’aa deemuun onneen saffisaan dha’uu fi ujummoon dhiigaa gogaa fi tiruu keessa jiru dhiphachuu qaba, dhiibbaa dhiigaa gara sammuu fi onneetti akka hin eegamneef.

Ogeeyyiin fayyaa fi Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa bishaan qaama keessaa hir’achuu gosoota tarkaanfii fudhachuu danda’an sadiitti ramadu: Haalli qaamaa hir’achuu dhabuu ykn xiqqaa (ulfaatina qaamaa dhibbeentaa 3 gadi hir’isuu), Haalli qaamaa hir’achuu salphaa hanga giddu galeessaa (ulfaatina qaamaa dhibbeentaa 3 hanga 9 hir’isuu), fi Haala qaamaa hir’isuu cimaa (Ulfaatina qaamaa dhibbeentaa 10 fi isaa ol hir’isuu, kunis shookii dhiigaa hir’isuu (hypovolemic shock) ta’a).

Akkaataa itti makamuu fi itti kenninu Oral Rehydration Solution (ORS) .¶

Jaarraa 20ffaa keessa garaacha xiqqaa namaa keessatti sodium-glucose cotransport mechanism (SGLT1) argamuun qoricha hatattamaa jijjiire. Yeroo summiin koleeraa, rotavirus, ykn Salmonella lining garaachaa dhangala'aa liitira gara garaachaatti akka dhangalaasu taasisanillee pirootinoonni geejjibaa SGLT1 daangaa buruushiin garaachaa irratti argaman guutummaatti hin tuqamne. Haa ta’u malee, pirootinoonni kun soodiyemii fi bishaan dallaa garaachaa qaxxaamuree xuuxuu kan danda’an yoo gilukoosii (sukkaara) fi soodiyemii (soogidda) reeshiyoo moolaarii 1-to-1 sirrii ta’een walitti argaman qofaadha.

• Yeroo garaa kaasaa fi garaachaa cimaatti bishaan qulqulluu baay'inaan yoo dhugdan, garaacha inflamed keessa akka gaariitti darbee soodiyemii dhiiga keessan keessatti hafe diluted gochuun balaa hyponatremia (dhiita'uu sammuu, burjaajii, fi garaa kaasaa) balaadhaaf saaxilu.
• Yoo juice abaaboo hin diilalla'amne, koolaa idilee, dhugaatii ispoortii mi'aawaa, ykn shaayii mi'aawaa dhugdan, isaan sukkaara baay'ee (high osmolality) fi soodiyemii baay'ee xiqqaa of keessaa qabu. Sukkaarri garmalee hin xuuxamne garaacha keessa taa'ee akka ispoonjii ta'ee bishaan daran dhiiga keessan keessaa gara garaacha keessanitti harkisa (osmotic diarrhea).

1. Paakeetiiwwan ORS WHO-foormulaa daldalaa (Filannoo jalqabaa) .¶

Yeroo danda’ametti, paaketoota soogidda afaaniin deebi’ee bishaan deebisuu dursanii safaraman kan mana qorichaa irraa (kan akka WHO/UNICEF Reduced Osmolarity ORS, Pedialyte, Dioralyte, Hydralyte, ykn CeraLyte), hamma bishaan qulqulluu sirrii paakeeticha irratti maxxanfame waliin cimsee makame fayyadamuu. Paakeeti ORS gonkumaa aannan, soorata, ykn dhangala’aa fuduraa wajjin hin makaa, akkasumas furmaata sana erga soogidda itti dabaltee booda gonkumaa hin bilcheessinaa (yoo bishaan kee bilcheessuun barbaade, dursitee bishaan sana bilcheessi, guutummaatti akka qabbanaa’u, achiis paakeetii sana keessa sochoosi).

2. Recipe sirrii hatattamaa mana keessatti hojjetame WHO ORS¶

Yoo mana qorichaa bira gahuu hin dandeenye, qophii sirrii lubbuu baraaru kana kan Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa fi Pirojektiin Rehydration gorse qopheessi. Spooniiwwan safartuu sadarkaa isaanii eeggatan (meeshaalee meetii nyaataa sirnaan hin taane miti) fayyadamuu fi dhangala’aa dhumaa daa’imaaf kennuu dura dhandhamaa: imimmaan namaa uumamaa caalaa soogidda dhandhamuu hin qabu.

• Bishaan dhugaatii qulqulluu, qulqulluu: Liitira 1 (tilmaamaan kooppii US 4.2, ykn koochoo mililiitira 200 shan).
• Sukkaara minjaalaa adii xixiqqoo (sucrose): Kanneen shaayii sadarkaa 6 (mililiitara 30, ykn giraama 25.2).
• Soogidda minjaalaa istaandaardii (soodiyeem kilooraayidii): Kanneen shaayii sadarkaa 0.5 (walakkaa tokko) (miliiliitira 2.5, ykn giraama 2.9).

Hanga kiristaalli soogiddaafi sukkaara hunduu bulbulamutti sekondii 60f jabeessitee sochoosi. Bakka qabbanaawaa ta’etti haguugamee kuusuu fi kutaa hin fayyadamne kamiyyuu sa’aatii 24 booda gatuu, guyyaa guyyaan batch haaraa qopheessuu.

3. Yeroo sukkaarri hin jirretti qophii dhangala’aa manaa filannoo¶

• Starch-based cereal ORS (Highly effective for severe watery diarrhea): Istaarchi walxaxaa ruuzii keessatti argamu osoo osmolality garaachaa hin kaasiin suuta gara glucose garaacha keessatti caccabuun, sukkaara salphaa wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu baay’ina sagaraa hanga dhibbeentaa 30 hir’isa. Budaa ruuzii adii goggogaa ykn ruuzii adii bilcheefame** **giraama 50 hanga 60 (gara kooppii 0.5) bishaan 1.1 liitira keessatti daqiiqaa 5 hanga 7f hamma inni haphii, bishaan fakkaatu uumuutti bilcheessi, hanga ho’a kutaatti qabbanaa’u, soogidda minjaalaa 0.5 level shaitii itti dabaluudhaan, ulfaatinni dhumaa liitira 1 wajjin walqixa ta’uu isaa mirkaneessi.
• Juice fuduraa diluted plus salted cracker fallback (Daa’imman umuriin isaanii guddaa ta’ee fi ga’eessota irratti haala salphaa ta’eef): Yoo daa’imni ykn ga’eessi bishaan salphaatti hir’ate ORS istaandaardii dide, qorattoonni akka agarsiisanitti, juice abaaboo hin mi’oofne kutaa 1 bishaan kutaa 4 (1:4 dilution) waliin diluted gochuun ykn dhugaatii ispoortii diluted (dhugaatii ispoortii kutaa 1 gara bishaan kutaa 1) wal jijjiiruun soogidda salphaa ta’een xuuxuu crackers fi broth yeroo dhukkuba garaachaa vaayirasii salphaa ta’etti bishaan qabaachuu danda’u. Kufaatii kana daa’imman ykn bishaan qaama keessaa hir’achuu giddu galeessaa hanga cimaa ta’eef hin fayyadaminaa.

4. Targets volumii tartiiba tartiiba fi tooftaa farra garaa kaasaa¶

Yeroo namni tokko dammaqinaan garaa kaasaa jiru, warri fi kunuunsitoonni yeroo baayyee dhukkubsataan bishaan koochoo guutuu ol waan darbatuuf bishaan afaaniin deebi’ee fudhachuun akka hin milkoofne fudhatu. Triage daa’immanii hatattamaa keessatti, yeroo dhibbeentaa 90 ol kan milkaa’u yoo ta’u, syringe or spoon pacing:

1. Seera mililiitira 5: Siriinjii ykn spoon qoricha mililiitira 5 (kanneen shaayii 1) fayyadamuun daqiiqaa 3 keessatti ORS qabbanaawaa mililiitira 5 gara cinaacha afaanatti dhangalaasi ykn spoon. Saffisa kanaan namni sun sa’aatii tokkotti mililiitira 100 (auunsii 3.4) kallattiin garaachaa fi duodenum gubbaa keessaa osoo gonkumaa dhangala’aa gahaa garaacha keessatti kuufachuun rifleeksii garaa kaasaa kakaasuuf xuuxa.
2. Yeroo bishaan deebi'an yoo garaa kaasan: Daqiiqaa 15 hanga 20 eegaa dhiita'iinsi ujummoo nyaataa fi garaachaa akka hir'atu, sana booda daqiiqaa 5tti mililiitira 5n deebi'aa jalqabuu.
3. Sa’aatii 4 keessatti bishaan deebisuu galma bishaan hir’isuu salphaa hanga giddu galeessaa: Ulfaatina qaamaa kiiloo tokkoof tilmaamaan ORS mililiitira 50 hanga 75 (paawundii tokkoof tilmaamaan awunsii 1) sa’aatii 4 jalqabaa keessatti wal irraa hin cinne facaafame kennuudhaaf kaayyeffadhu:
4. Daa'imni ulfaatina kiiloo giraama 6 (paawundii 13): walumaa galatti mililiitira 300 hanga 450 (awunsii 10 hanga 15) sa'aatii 4 keessatti.
5. Daa'imni ulfaatina kiiloo giraama 12 (paawundii 26): walumaa galatti mililiitira 600 hanga 900 (awunsii 20 hanga 30) sa'aatii 4 keessatti.
6. Daa'imni ulfaatina kiiloo giraama 25 (paawundii 55): walumaa galatti sa'aatii 4 keessatti liitira 1.25 hanga 1.8 (awunsi 42 hanga 60) ta'a.
7. Dargaggeessaa ykn nama guddaa (kiilogiraama 60+ / paawundii 132+): walumaa galatti liitira 2.0 hanga 3.5 (awunsi 68 hanga 118) sa'aatii 4 hanga 6 keessatti.
8. Bakka bu’iinsa suphaa itti fufiinsa qabu: Mallattoon dheebuu fi bishaan hir’achuu jalqabaa erga fooyya’ee booda, daa’imman xixiqqoo** keessatti sagaraa laaftuu ykn yeroo garaa kaasaa hundaaf ORS dabalataa **60 hanga 120 mililiitira (2 hanga 4 ounces) kennuu, akkasumas daa’imman umuriin isaanii guddaa ta’ee fi ga’eessota irratti sagaraa laaftuu hundaaf mililiitira 200 hanga 250 (kooppii 1) kennuu.

Rakkoolee du'aaf nama saaxilan ilaaluu qabnu¶

Dhangala’aan dhabuun yeroo to’atamullee, dhukkuba nyaataan dhufu keessatti ykn torban lamaan booda rakkoowwan fayyaa lubbuu namaa balaa irra buusan afur uumamuu danda’u.

1. Botulizimii nyaataa fi daa’immanii (Descending neurotoxic paralysis) .¶

Clostridium botulinum summii baayoloojii nama ajjeesu beekamaa ta'e keessaa tokko oomisha. Salmonella ykn norovirus irraa adda ta'ee, botulism hin ho'a qaamaa kan fidu yoo ta'u dhukkubsataan guutummaatti of wallaalee sammuu isaa akka qara taasisuu fi mallattoo narvii gara maashaalee fedhii isaaniitti geessu tartiibaan addaan kuta.

• Botulizimii nyaataan ga’eessotaa fi daa’imman irraa dhufu: "4 Ds": Diplopia (mul’ata dachaa ykn jajjaboo), Dysarthria (haasawa slurred, furdaa), Dysphonia (sagalee hoarse ykn laafaa), fi Dysphagia (bishaan ykn haxxiffannaa liqimsuu rakkisaa), kan gubbaa drooping wajjin kan dhufu ilaalaa qoochoo ijaa (ptosis) fi ijaa ifa cimaa keessatti kan hin dhiphanne. Sana booda dadhabbiin mormaa fi harka irraa gara diyaafaraamii garaa fi miilaatti simmeetirii ta’ee gara gadiitti imala.
• Botulizimii daa'immanii (Umuriin torban 1 hanga ji'a 12): Liqimsuu irraa kan dhufu C. ispoorota botulinum (baay’ee beekamaan damma raw ykn pasteurized, akkasumas dafqa fi biyyee keessatti argamu) kanneen ujummoo garaachaa daa’imaa hin bilchaanne keessaa biqilan. Mallattoon jalqabaa yeroo hunda jechuun ni danda'ama qufaa haaraa (guyyoota 3 fi isaa ol sagaraa malee), itti aansee iyyi dadhabaa, diriiraa, callisaa, harma ykn qaruuraa irratti xuuxuu gaarii hin taane, to'annoo mataa dhabuu ("floppy baby" hypotonia), fi dhangala'aa walitti qabame.
• Tarkaanfii hatattamaa: Hatattamaan gara kutaa balaa tasaa hospitaala dhiyoo jiru dhaqi. Botulinum Antitoxin (BAT ga’eessota/daa’immaniif BAT, ykn BabyBIG human botulism immune globulin daa’immaniif) dafanii kennuunis laamsha’uu narvii dabalataa kan dhaabu yoo ta’ellee, xumurri narvii duraan laamsha’e walitti dhufeenya haaraa biqiluudhaaf torban fudhata, yeroo veentileetariin hafuura baafachuu deeggara.

2. Dhibee Hemolytic Uremic Syndrome (HUS) fi tiruu dadhabuu¶

Namoota tilmaamaan dhibbeentaa 5 hanga 10 (fi daa’imman umuriin isaanii waggaa 5 gadi ta’e hanga dhibbeentaa 15) Shiga toxin-producing E. coli (STEC O157:H7) ykn Shigella dysenteriae Hemolytic Uremic Syndrome (HUS) ni uuma. Kan nama ajaa'ibu, HUS akkaataa idileetti erga garaachaan jalqabee guyyoota 5 hanga 10 booda, yeroo baayyee yeroo garaachaan sun fooyya'aa jiru fakkaatu.

Summiin shigaa dallaa garaachaa miidhame keessa darbee gara dhiigaatti darbee kallattiin ujummoo dhiigaa maaykirooskoopii tiruu keessa jirutti hidhama. Achittis summiin kun seelii dhiiga diimaa naannootti naanna'u addaan ciccira (microangiopathic hemolytic anemia), pilaateleetii dhiigaa nyaata (thrombocytopenia), akkasumas filtara tiruu cufa (acute renal failure).

• Mallattoolee akeekkachiisaa HUS: Diimaan mul’achuu (gogaan diimaa, hafuuraa fi qola ijaa ykn ilkaan keessaa diimaa), dadhabbiin garmalee ykn aaruu, gogaa irratti madaa’uu ykn tuqaa xixiqqoo diimaa diimaa (petechiae), hidhii ykn ilkaan irraa dhiiguu, naannoo ijaa, jilba, fi harkaa dhiita’uu (edema), fi a fincaan akka tasaa gadi bu’uu ykn guutummaatti dhaabbachuu (ykn fincaan halluu bifa pilaastikii/koolaa qabu) erga garaacha dhiigaa ykn dhiita’ee booda guyyoota 5 hanga 14 booda.
• Tarkaanfii hatattamaa: Daa'ima ykn nama guddaa hatattamaan gara hospitaala hatattamaa geessuu; HUS kunuunsa hatattamaa hematology fi pediatric nephrology, dhiiga kennuu fi yeroodhaaf tiruu daayaliisii ​​barbaada.

3. Siindiroomii Guillain-Barre Syndrome (GBS) Kaampiloobaakteerii booda¶

Campylobacter jejuni (yeroo baay'ee qamadii hin bilchaanne ykn aannan pasteurized hin taane irraa kan qabamu) addunyaa guutuutti Guillain-Barre Syndrome, jeequmsa narvii ofirraa ittisuu cimaa kan yeroo baay'ee garaachaa irraa fayye *torban 1 hanga 3 booda kan jalqabudha.

• Akkaataa botulism irraa adda ta'e: Botulizimiin mataa irraa jalqabee gadi yoo socho'u, Guillain-Barre Syndrome dadhabbii olka'aa miila irraa jalqabee ol socho'u uuma. Quba miilaa fi quba miilaa keessatti "pinii fi cirrachaan" akka 'tingling' ta'e, reflexes ankle dhabuu, akka tasaa gufachuu ykn sadarkaa ol ba'uu dadhabuu, fi dadhabbii miila ol ba'uu gara maashaalee jirmaafi hafuura baafannaa ilaalaa. Infuleenzaa garaachaa booda miila guddachaa dhufu kamiyyuu madaallii kutaa hatattamaa hatattamaa barbaada.

4. Seepsii dhiigaa weerartuu fi megacolon summii qabu¶

Daa’imman ji’a 3 gadii keessatti, ga’eessonni umuriin isaanii waggaa 65 ol ta’e, dhukkubsattoota ulfaa, namoota HIV qaban, dhukkubsattoota kemooteraapii, fi namoota dhuunfaa guyyaa guyyaan qoricha pirootoonii-paampii dhorku (kanneen danqaa asiidii garaachaa eegumsaa niwutraalize godhan), baakteeriyaawwan akka Salmonella, Listeria, Campylobacter, fi Vibrio vulnificus (raw break oysters irraa) fudhatan illee ni danda’u kallattiin dallaa garaachaa keessaa gara dhiigaatti seenuun, kaka’umsa sepsis fi septic shock jedhamuun beekamu.

Dhukkubsataan tokko garaachaan isaa akka tasaa dhaabbatee osoo garaan isaanii akka dhuumbii dhiphaa ta'etti ol dhiita'ee, tuqa salphaa ta'een akka gaariitti lallaafaa ta'ee, fi dha'annaa onnee fiigichaa fi ho'a qaamaa ol'aanaa ykn ho'a qaamaa gadi aanaa (hypothermia) waliin yoo ta'e, toxic megacolon ykn intestinal perforation, kan madaallii baqaqsanii hodhuu hatattamaa barbaadu shakka.

Seera qoricha nageenya qabu: maaltu gargaaraa fi maaltu miidhaa¶

Kunuunsitoonni yaada gaarii qaban hedduun qoricha kaabinee qoricha manaa sadarkaa isaa eeggate argachuudhaan infekshinii nyaataan daddarbu hammeessa. Qajeelfama kilinikaa kana cimsee hordofaa:

• Yommii Loperamide (Imodium) fi Diphenoxylate irraa fagaachuu qabna: Qorichootni farra sochii qaamaa ajaja ogeessa fayyaa malee bitaman dallaa garaachaa keessatti opioid receptors waliin hidhamuudhaan hojjetu, kunis rhythmic muscular contractions (peristalsis) kan sagaraa baasu laamshessuudha. Daa’imman umuriin isaanii waggaa 6 gadi ta’eef gonkumaa loperamide hin kenninaa (akkasumas abbootiin taayitaa daa’immanii irra caalaan isaanii balaa paralytic ileus, hirriba dhabuu, fi toxic megacolon irraa kan ka’e daa’imman umuriin isaanii waggaa 12 hanga 18 gadi ta’e hunda irratti akka hin kennine gorsu). Namoota ga'eessota irratti, yoo ho'a qaamaa, sagaraa dhiigaa ykn mucoid, ykn dhukkubbii garaa cimaa yoo qabaattan gonkumaa loperamide hin fayyadaminaa. Ga’eessota fayyaa ta’aniin of eeggannoodhaan fayyadamuu kan danda’u yeroo imala ykn hojiitti garaachaa salphaa, bishaan, dhiiga hin qabne, ho’a qaamaa irraa bilisa ta’eef qofa.
• Bismuth Subsalicylate (Pepto-Bismol, Kaopectate) yoom irraa fagaachuu qabna: Bismuth subsalicylate kompaawundii salicylate keemikaalaan aspirin waliin walqabatu of keessaa qaba. Daa'imman, daa'imman, ykn dargaggoota umuriin isaanii waggaa 18 gadi sababa balaa Reye's syndrome (acute liver failure and fatal brain swelling) vaayirasii gastroenteritis irraa fayyaniif gonkumaa bismuth subsalicylate hin kenninaa. Akkasumas bismuth salfarii xiqqaa haxxiffannaa fi sagaraa keessan keessatti argamu waliin walnyaachuun bismuth sulfide uumuun yeroodhaaf arraba keessanii fi sagaraa keessan lamaan jet black akka jijjiiru hubadhaa; kunis dhiiguu garaachaa gubbaa dhugaa (melena) balaadhaaf haguuggachuu ykn fakkeessuu danda’a.
• Yeroo bishaan qaama keessaa hir'atu qoricha NSAID (Ibuprofen, Naproxen, Aspirin) irraa fagaachuu: Qorichootni farra inflammatory nonsteroidal prostaglandins kan yeroo dhangala'aan badu ujummoon dhiigaa tiruu keessan seenu akka bal'atu taasisan dhorku. Ho'a qaamaa ykn dhukkubbii qaamaaf ibuprofen ykn naproxen fudhachuun osoo bishaan garaa kaasaa fi garaachaa irraa hir'atee Drug-induced Acute Kidney Injury (AKI) yeroo baayyee sababa ta'a. Dhangala’aan afaaniin fudhatamu gadi bu’ee erga hafee booda yoo ho’a qaamaa hir’isu barbaachise, dhukkubni kalee yoo hin jiraanne, paracetamol (acetaminophen) tiruudhaaf nageenya qaba.
• Ajaja yaalaa Ondansetron (Zofran) fi Zinc supplementation: Kutaa kunuunsa hatattamaa fi hatattamaa keessatti, doosiin ulfaatina irratti hundaa’e tokko kan afaaniin bulbulamu ondansetron daa’imman ji’a 6 ol ta’anii fi ga’eessota irratti garaa kaasaa boqonnaa hin qabne nagaan dhaabsisa, kunis sarara IV osoo hin barbaachisin afaaniin bishaan deebisuu akka milkaa’u taasisa. Daa’imman bakka qabeenya xiqqaa qabaniif ykn yeroo dheeraaf garaachaa qabaniif, Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa guyyaatti ziinkii elementii afaaniin fudhatamu miligiraama 10 hanga 20 guyyoota 10 hanga 14** jechuun gorsa, kunis seelii uwwisa garaachaa kan suphuu fi cimina yeroo ammaa fi gara fuulduraatti deebi’ee dhufu ji’oota 3 itti aanan keessatti hir’isa.

Dafanii irra deebi'anii nyaachisuu: maaliif "nyaata BRAT" cimaan yeroon isaa darbe¶

Waggoota kurnaniif maatiin dhukkuba garaachaa sa'aatii 24 hanga 48 beela'anii ergasii nyaata BRAT diet (Bananas, Rice, Applesauce, and Toast) qofa akka nyaatan itti himamaa ture. Qajeelfamni yeroo ammaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa, Akkaadaamii Daa’immanii Ameerikaa (AAP), fi Waldaa Awurooppaa Daa’immanii Gastroenterology, Hepatology and Nutrition (ESPGHAN) irraa argame soomaa yeroo dheeraa fi nyaata BRAT qofaan daangeffame fayyina garaachaa akka saffisiisu sababiin isaas seelonni enterocyte garaachaa haaromsuuf soorata luminal waan barbaadaniif akkasumas nyaatni BRAT cimaan pirootiinii, fayyaa waan hin qabneef cooma nyaataa, fi maaykiroonuutiriyeetii.

1. Harma hoosisuu fi foormulaa daa’immanii idilee osoo addaan hin kutin itti fufuu: Daa’ima dhukkuba garaachaa cimaa qabu harma hoosisuu gonkumaa hin dhaabinaa; aannan harmaa farra qaama IgA dhoksaa eegumsaa fi sababoota farra maaykiroobiyaanii kan of keessaa qabu yoo ta’u salphaatti kan daakudha. Daa’imman qaruuraa nyaataman marsaa jalqabaa sa’aatii 4 ORS rehydration booda battalumatti gara foormulaa daa’immanii humna guutuu qabuu fi hin diilalla’amnetti deebi’uu qabu (foormulaa bishaan dabalataatiin diilalla’uun daa’ima kaalorii fi elektiroolayitii beela’a).
2. Nyaata jajjaboo umurii wajjin walsimu erga bishaan keessa deebi’anii booda sa’aatii 4 hanga 6 keessatti deebi’anii jalqabuu: Akkuma garaa kaasaan hir’atee fi hanqinni ORS sa’aatii 4 jalqabaa bakka bu’een sa’aatii 3 hanga 4tti nyaata xixiqqoo, yeroo baay’ee nyaachuu.
3. Nyaata yeroo fayyinaa nyaachuun gaarii ta’e: Kaarboohayidireetii walxaxaa pirootiinii qamadii fi pootaasiyeemii uumamaa waliin walitti makame filadhu: ruuzii adii salphaa, boqqolloo bilcheefame ykn mashed soogidda xiqqoo waliin, oatmeal, plain crackers, noodles in clear chicken or vegetable broth, chicken or turkey broth, hanqaaquu bilcheefame, banana bilchaate, soogidda abaaboo, fi live-culture plain yogurt (kan inzaayimoota laktaasii uumamaa fi baakteeriyaa faayidaa qaban kennu).
4. Nyaata guyyaa 3 hanga 5tti irraa fagaachuu qabnu: Nyaata cooma qabu, fooliin isaa jijjiirame, ykn cooma guddaa qabu (kan garaan duwwaa ta'uu harkisee fi garaa kaasaa kan kakaasu), burtukaana mi'aawaa, kaafeenii fi alkoolii (kanneen sochii garaachaa kakaasan fi akka fincaaniitti hojjetan), karameellaa sukkaara hin qabne ykn ilkaan sorbitol, xylitol, ykn mannitol of keessaa qabu irraa fagaachuu (kanneen garaacha osmootikii hamaa fidan), fi aannan re’ee dhangala’aa hin dammaqne gurguddaa yoo yeroodhaaf laaktoosii daddarboo booda daddarbuu dhabuun dhiita’uu fi gaazii fide.

To’annoo infekshinii mana keessaa: norovirus fi tamsa’ina baakteeriyaa dhaabuu¶

Miseensi maatii tokko garaa kaasaa pirojektiilii yoo jalqabe ykn garaacha daddarbaa yoo qabaate, tarkaanfiiwwan adda baafamuu fi disinfection hatattamaan fudhachuun maatiin guutuun yeroo tokkotti akka hin kufne taasisa:

• Harkaa saamunaa fi bishaaniin sekondii guutuu 20f dhiqachuu: Jeelonni harkaa alkoolii irratti hundaa’an (70% ethanol ta’anillee) vaayirasoota hin haguugamne kan akka norovirus ykn ispoorota baakteeriyaa kan akka Clostridioides difficile amanamummaadhaan inactivate hin godhan. Daawwannaa mana fincaanii hunda booda, daappii jijjiirrachuu fi nyaata tuquu dura harka saamunaa fi bishaan yaa’een sirriitti dhiqadhu.
• Guwaantii fi haguuggii fuulaa uffachuun dura garaa kaasaa qulqulleessuu: Projektiilii garaa kaasaa noroovaayirasii irraa dhufu copha vaayirasii maaykirooskoopii miliyoonaan lakkaa'amu qilleensa keessa kan darbatu yoo ta'u, kunis buruushiin ilkaanii, lakkaawwii fi qabattoo balbalaa dhiyoo jiru irratti qubata. Guwaantii naayitiraayil ykn laateeksii yeroo tokkotti gatamuu danda’uu fi haguuggii baqaqsanii hodhuu ykn N95 uffadhu, garaa kaasaa dhangala’aa haguugduu waraqaatiin suuta haxaa’i (garaa citaa goggogaa gonkumaa hin vaakiyuumii ykn hin haxaa’in), akkasumas balfa kosii alaa keessa kaa’uu kee dura boorsaa pilaastikii hidhame keessa cufi.
• Falmaata kilooriinii bilcheessu 1,000 hanga 5,000 ppm ta’een disinfect gochuu: Bishaan liitira 3.8 (gaalonii 1) keessatti 5 hanga 25 tablespoons (75 hanga 375 mililiitira) chlorine bleach manaa hin qabne (5 hanga 6% sodium hypochlorite) walitti makuu, bakka jabaa qola hin qabne irratti dibachuu (saanii mana fincaanii, qabattoo, faucets, lafa tile, fi doorknobs dhiqachuu), yoo xiqqaate daqiiqaa 5 hanga 10f akka mul’atutti jiidhaan dhiisuu, achiis bishaan qulqulluudhaan dhiqachuu.
• Miiccaa xuraa’e hatattamaan ho’a guddaadhaan dhiqachuu: Firaasha xuraa’aa, haalluu, fi uffata xuraa’e qilleensa keessa osoo hin raasiin of eeggannoodhaan balleessuu. Marsaa dheeraa irratti ho’a bishaanii ol’aanaa yoo xiqqaate digrii seentigireedii 60 (digrii Faareenhaayitii 140) saamunaan dhiqachuu, fi hamma guutummaatti gogutti ho’a ol’aanaa irratti gogsuu.
• Seera sa’aatii 48 kushiinaa keessaa baasuu hojiirra oolchuu: Namni kamiyyuu garaa kaasaa ykn garaachaa cimaa daddarbaa irraa fayye nyaata namoota biroof qopheessuu, bubbee ykn meeshaalee waliin fayyadaman qabachuu, poolii ummataa keessatti dambalii, ykn hojii tajaajila nyaataa, kunuunsa fayyaa, ykn hojii kunuunsa daa’immaniitti deebi’uu hin qabu hanga yoo xiqqaate sa’aatii sa’aatii 48 hanga 72 booda yeroo dhumaaf garaa kaasaa ykn garaa kaasaa.

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Maddoonni sakatta'aniiru¶

• Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) fi UNICEF: Wal’aansa Dhukkuba garaachaa: Maanu’alii Ogeessota Fayyaa fi Hojjettoota Fayyaa Olaanoo Biroo (ramaddii bishaan hir’isuu kilinikaa, qophii ORS osmolarity hir’ate, furmaata soogidda-sukkaara manaa, fi pirootokoolii dabalataa ziinkii daa’immanii).
• Waldaa Dhukkuboota Daddarboo Ameerikaa (IDSA, Yunaayitid Isteetis): Qajeelfama Hojii Kilinikaalaa Qorannoo fi Bulchiinsa Garaachaa Daddarbaa (gabateewwan inkuubeshinii paatojeenii, farra antibaayootikii fi farra sochii STEC, fi ulaagaalee qorannoo sagaraa).
• Wiirtuuwwan To’annoo fi Ittisa Dhukkuboota (CDC, Ameerikaa): Jarmiiwwanii fi Dhukkuboota Nyaataan Daddarban, Qajeelfama To’annoo Weerara Nooroovaayirasii fi Disinfeekshinii Bilisaa, fi Qajeelfama Kilinikaalaa Botulizimii fi Hemolytic Uremic Syndrome (HUS).
• Inistiitiyuutii Fayyaa fi Kunuunsa Biyyaalessaa (NICE, United Kingdom) fi Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa (NHS, Yunaayitid Kingidam): Dhukkuba garaachaa fi garaa kaasaa dhukkuba Gastroenteritis irraa kan ka’e namoota umuriin isaanii waggaa 5 gadii: Qorannoo fi Bulchiinsa (CG84) fi istaandaardii gastroenteritis hydration triage.
• Waldaa Awurooppaa kan Gastroenterology, Hepatology fi Nyaata Daa’immanii (ESPGHAN): Qajeelfama Ragaa irratti Hundaa’e Bulchiinsa Dhukkuba Gastroenteritis Cimaa Daa’imman Awurooppaa (pirootokoolii irra deebiin nyaachisuu jalqabaa fi ragaa ondansetron/probiotic).

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Summii
• Seepsiisii ​​fi shookii seeptikii
• Nyaata manca'ee fi humni ibsaa firijii addaan cite
• Beeksisa nageenya bishaanii fi boba’aa