Trombose veineuse profonde (TVP) ak embolie pulmonaire paj mu njëkk¶

Tromboembolisme veineux (TVE) dafay laal ñaari xeetu paj yu lëkkaloo: Trombose veineuse profonde (TVP), muy formu deret ci biir sidit bu xóot bi, lu bari ci calf bi, pooj bi, pelvis bi, wala ci loxo bi gëna kawe, ak E) urgence buy indil nit fitna, muy am su amee wàll ci deret ji wala lépp ci trombose bi, daal di dagg, jaar ci wetu ndijoor gi ci xol bi, daal di nekk ci biir arteri yu mag yi ci poumon yi.

Sunu sukkandikoo ci Mbootaayu Wérgi-yaram ci Àdduna bi (OMS) ak Centre yu Etats Unis ngir saytu ak fàggu feebar yi (CDC), trombose deret mooy ñatteelu sabab bi gëna faat bakkan ci àdduna bi (ginnaaw arret karjaak ak AVC), di ray téemeeri junniy nit at mu nekk. Lu am solo mooy, Embolism Pulmonaire bokk na ci sabab yi gëna mëna moytu ci dee ci lu gaaw: sudee ñu teela gis trombose veine bu xóot ci tànk bi, ñu faj ko garab anticoagulant ("deret jiy woyof") balaa muy jeex, wala sudee njuumte bu metti melni, **massage pulmonaire fatal, moytu cramping a mën nañu ko moytu.

Xam ni ñuy xàmmee kramp musculaire bu gëna neex ak Trombose Veine Deep, ni ñuy gisee dënn bi ci saasi ak noyyig bandera yu xonk yu Embolism Pulmonaire, ak li ñu wara def ci simili yi balaa fajkat yi di ñëw, dafay muccal dundu.

Defal lii leegi¶

Soo jàppee ni deret ji dafay way ci benn tànk (DVT) wala deret ji dafa dem ba ci poumon yi (Embolie pulmonaire), toppal yii jiroom benn jëf ci saasi:

1. Su amee màndarga Embolism Pulmonaire (EP), woo sa nimero urgence ci saasi: Sudee nit ñi dañu am di gaawa sonn lool, te kenn xamul luko waral, metit bu tar ci dënn bi, ci ginaaw, wala ci dënn bi, buy gëna tar soo noyyee bu baax wala sëqët, **a **a racing per minute) sëqët ak deret wala sputum bu am ay rëdd yu rose, wala bopp bu woyof ci saasi/fainting, woo 911 ci Etats Unis ak Canada, 112 ci biir Union Européenne, wala 999 ci Royaume-Uni (wala nga xool sunu nimero paj mu jamp répertoire). Bul dawal sa bopp dem hopitaal ndax danga am PE.
2. Toogal malaad bi am Embolism Pulmonaire ci wàll wu jub, nga bàyyi ko mu taxaw bu baax: Jàppaleel nit ku am xel mu am PE mu toog ci position bu jub bu baax (45 degre) jéng tuuti ci kanam wala nga tëye ko ci njegenaay, nga dindi yéere yu tafu yi wër seen baat ak seen ndigg, ba noppi tëye leen. Bul leen bàyyi ñu wàcci escalier bi ngir daje ak ambulance bi.
3. BUL MUSAA masaas, frotte, foam-roll, wala def pistoolu massage percussif ci tànk bi ñu yaakaar ni DVT: Nit ñu bari dañu jàpp ni metit wu metti wi ñuy am ci deret ji dafay nuru "sidit buñ xëcc" wala "charley horse" ginaaw bi ñu nawee lu yàgg wala ñu defal leen operation, ba noppi ñu jéema ko massage bu baax. Massage benn tànk ak DVT dafay dindi trombose deret bu nooy bi ci biir deret ji, yónnee ko ci xol bi ak ci poumon yi, muy Embolisme Pulmonaire bu mag buy ray nit ci ay segond.
4. Soo amee màndarga DVT ci benn tànk wala loxo (amul màndarga yi ci dënn bi/noyyi), demal ci bis bi ñu lay saytu ci ultrasound: Sudee benn ci mbàq yi, pooj yi, wala loxo yi dañu newwi bu baax (dafa gëna rëy ci wërsëg beneen wet gi)**, purch,sh,pli, or the touch lëndëm, ak metit bu xóot wala teey soo taxawee/dox, demal ci bànxaasu paj mu jamp ci hopitaal bi wala klinik biy saytu feebar bi ci gaaw tay ngir ultrasound compression duplex veineux. Bul xaar benn ayu-bis ngir am ranndiw bu lay faral di def ci sa biro.
5. Nooyal tànk bi newwi ndànk te BULEEN dox wala di tàggat sa yaram: Balaa ngay xaar ñu xool ndax danga am DVT, nga bàyyi dox, daw wala tàllal tànk bi. Nooyal nga noppalu nga tëye sa tànk ci kaw kanape bi wala lal bi, nga moytu jàkkarloo say tànk wala nga sol chausset yu tafu ba ci wóom di tëye sa tànk.
6. Deel waajal tàmbali CPR ak loxo kese sudee PE bu rëy moo waral xol bi daanu: Embolism pulmonaire bu rëy "selle" mën na gàllankoor deret jiy génn ci ventricule bu ndeyjooru xol bi (choc obstructif), mu indi xëm ci saasi ginaaw ga xol bi dakkal. Sudee nit ki tàmbaliwul déglu, ba noppi bàyyi noyyi nimu waree (wala yenn saa mu noyyi), nga tëral ko ci kaw suuf su dëgër, nga tàmbali ci saasi, gaaw CPR loxo kese ci 100 ba 120 kompresioŋ simili bu nekk.

flowchart TD
    A["Dañu yaakaar ni deret ji dafa am coagulation (VTE)"] --> B{"Noyyig xol bu gaaw, metit pleuritic ci dënn bi, xol buy daw, wala xëm?"}
    B -->|"Waaw (dañu yaakaar ni amna embolie pulmonaire)"| C["Woowal Ambulance (911 / 112 / 999) ci saasi"]
    C --> D["Toogu malaad bi xaaj jub (45 degre) + Loose yéere yu tafu"]
    D --> E["Fexeel malaad bi baña yëngu; Tambalil CPR sudee tontuwul"]
    B -->|"Déedet (Màndarga yi yam ci benn tànk wala loxo)"| F{"1-Sided newwi, tàngoor, der bu xonk/violet, & metit wu xóot/pooj?"}
    F -->|"Waaw (dañu yaakaar trombose veineuse profonde)"| G["STOP: Bul musa masaas, frotte, foam-roll, wala tàllal sa tànk"]
    G --> H["Nooyal Limb ci dal; Bul dox lu amul njariñ"]
    H --> I["Yobbu tay ci hopitaal ER ngir Ultrasound venous ci bis bi"]
    F -->|"Déedet"| J["Saytu risk yi (Operaasioŋ bu bees, Naaw gu yàgg, Estrogen, Cancer)"]

Ni ñuy xàmmee trombose veineuse profonde (TVP) ak kramp musculaire ordinaire¶

Ndax genn-wàll nit ñiy am DVT ci ndoorte li dañu jàpp ni dañu génne sidit calf wala ñu nelaw ci seen tànk lu xoromu, xam ni ñuy méngalee benn trombose veineux ak benn tension musculoskeletal lu am solo la.

Tablo buy méngale trombose veineuse profonde (TVP) ak tension musculaire¶

Xayma sa risk clinique: poñ yiñ soppi ci Wells ngir DVT¶

Ci bànxaas yi yor paj mu jamp ci hopitaal yi ci àdduna bi yépp, doktër yi dañuy jëfandikoo Wells Criteria for DVT ngir xool ndax tànk bu metti wala bu newwi mën na nekk trombose deret. Mën nga xoolaat yii 10 facteur risk clinique ngir xam lu tax doktër yi di jël màndarga yi ci tànk yi ni lu jamp (bu nekk ci ñoom dafay yokk +1 poñ):

1. Cancer bu am doole (pajum ci 6 weer yi weesu wala pajum palliatif): +1 poñ.
2. Paralisis, paresis, wala plâtre bu bees / dàll dox buy tëju ci tànk bi: +1 poñ.
3. Bu yàggul tëdd ci lal 3 fan wala lu ëpp, WALA operaasioŋ bu mag ci 12 ayu-bis yi weesu laaj anesthésie générale wala regional: +1 point.
4. ** Tendreness bu nekk ci biir sistem veineux bi xóot** (ci suufu diggu ginaaw bu calf bi wala ci biir pooj bi): +1 point.
5. Tànk bi yépp newwi (daale ko ci ankle/pooj wàcci ba ci tëstën bi): +1 poñ.
6. **Naat bu newwi 3 santimet (1.2 pouce) ci wërngël tànk bi amul màndarga (ñu natt ko 10 cm ci suufu tuberosité tibial): +1 point.
7. Ëdem bu am fosoŋ tëju ci tànk biy wane feebar bi: +1 poñ.
8. Veine superficielle collatérale (veine surface yu feeñ, yu amul varicose yu taxaw ci tànk bu newwi bi deret ji di wër blocage bu xóot bi): +1 point.
9. DVT buñu njëkka bind ci jamono yu weesu: +1 poñ.
10. (Note: Sudee beneen diagnostic, lu melni selulitis wala rangooñ buñu xamee, mën na nekk DVT, doktër yi dañuy dindi 2 poñ; poñ bu 2 wala lu ëpp dafay wane ni feebar bi mën na nekk lu bari te dafay laaj ultrasound ci saasi).

Xamme Embolie Pulmonaire (EP): su trombose bi yeggee ci poumon yi¶

Su benn wàll ci DVT bi génne (embolize), dafay jaar ci yooni deret yu mag yi ci biir bi, dem ci wetu ndijoor gi ci xol bi, mu pompe ko jubal ci arterie pulmonaire yi ci poumon yi.

Lu am solo, **ba 40 pursaa ci malaad yi ñu gis ni amnañu Embolism Pulmonaire bu mëna ray seen bakkan, musu ñu am metit wala newwi ci tànk yi laata **, ndax trombose bi dafa forme ci noppalu ci sidit yu xóot yi, wala ndax trombose bi yépp dafa dagg ci saasi ba noppi dem ci pulmon yi.

Ni Embolism Pulmonaire di ray nit (Xol bu dëgër, du oxygen bu néew)¶

Li ñu gëna bari luñu gëm mooy Embolism Pulmonaire du la indil jafe-jafe su amee oxygen bu bari ci tisu pulmonaire bi. Ci dëgg, ab embolism pulmonaire bu rëy massif wala submassif ("Saddle") dafay ray ci choc obstructif akut ak insuffisance ventriculaire droite:

1. Su amee trombose bu rëy bu fatt 50% wala lu ëpp ci garabu arterie pulmonaire, Ventricule bu ndeyjoor bi am miir bu woyof ci xol bi dafa wara pompe ci saasi ci miir bu am pression.
2. Ventricule bu ndeyjoor bi dafay balon ci biti, tension, ba noppi ñàkk, moo tax daanaka deret mënul jaar ci poumon yi ngir yegg ci ventricle bu cammoy bi.
3. Ndax ventricule bu cammoy bi dafay génn amul dara, tension systemique bi ci yuur gi ak ci arteri coronaire yi dañuy wàcci ba amul dara, loolu mooy waral nit ñi di xëm ci saasi (syncope), metit wu metti ci dënn bi, ak Activité Electrique Sans Pulse (PEA) arrêt cardiaque.

Tablo buy méngale màndarga yi ci embolism pulmonaire ak arret karjaak¶

Xam Triad bu Virchow: kan moo gëna am risku am deret buy way?¶

Ci atum 1856, doktër bi tudd Rudolf Virchow gis na ñatti mbir yu jëm ci yaram ("Triade bu Virchow") yuy waral deret ji di way ci anam wu jaarul yoon ci biir yoonu doomu aadama. Daanaka DVT ak PE yépp a ngi bawoo ci benn wala lu ëpp ci ñatti mbir yii:

1. Stase veineuse (Deret jiy daw ndànk wala dajaloo):
   • Veine yi ci sa tànk wuute nañu ak arteri yi ndax amul sidit xol bu leen di pompe; Dañuy wéeru ci sa sidit calf yiy gëna xëcc sidit yu xóot yi saa yu nga jël benn jéego ("pompu sidit calf").
   • Triggers: Toog te doo yëngu 4+ waxtu ci chaise avion bu xat, oto, bus, wala chaise gaming/biro; tëdd ci lalu hopitaal ginaaw biñu la paré wala pneumonie; sol tànk buñ defaree plâtre wala dàll ortopedik; paralize ginaaw AVC wala gaañ-gaañu ci yaxu ndigg; wala ëmb gu mujj (fu uterus bu diis bi di tëf ci sidit iliaque pelvic yi).
2. Hipercoagulabilité (Deret bu "kole" buy faral di way):
   • Li ko waral: Cancer ak chimiothérapie (tumor yi dañuy génne ay protein yuy jàppale deret ji, di yokk risku coagulation 4 ba 7 yoon); Emb ak 6 ayu-bis yi njëkk ginaaw yurum (bi yaram wi di yokk facteur coagulation yi juróomi yoon ngir moytu hemorragie bi ñuy am doom); Garab yi am estrogen (pilule kontrasepsioŋ yuñ boole, plaster/bague estrogen, ak terapi wuutu hormone); Tóx/vape; COVID-19 bu tar wala infeksioŋu yaram; pataawaay; ak feebaru mbàq yuy metti (Crohn/colitis ulcère).
   • **Trombophilies): Facteur V Leiden mutaasioŋ (amna ci lu tollu ci 5% ci nit ñi bawoo Europe), Soppikatu Prothrombine G20210A, **Syndrome antiphospholipide, C, anticogulant, ak ñàkkum Antitrombin III).
3. Gaañ-gaañu endotelial (Gaañ-gaañu ci biir revérement bu sidit bi):
   • Triggers: Orthopedic opération ngir wecci ankle wala wóom, opération pelvique/abdominale, fractures yax, trauma bu dëgër ci tànk bi, ligne PICC/catheter venous central/stimulateur cardiaque (li waral #1 ci **D ci kaw wala ci D Cicatrice DVT.

Ni ñuy moytu DVT ak PE ci biir tukki yu sori, tukki ci tali, ak wér ginaaw operaasioŋ¶

Yaa ngi dugg ci avion international bu 10 waxtu, dawal ci biir réew mi, wala nga wér ci sa kër ginaaw biñu la paré, jëfandikoo sàrti mekanik yu yomb ak hydratation dina wàññi risku am coagulation veineux ba 80 pursaa:

• Defal "Pompe ankle yu toog" ak Calf Raises 30 simili yu nekk: Soo toogee ci chaise avion wala ci biro, xaaju waxtu bu nekk defal 20 pompe ankle yu yeex, yu am doole: jëmbat say taloŋ ci suuf te nga xëcc say baraami tànk yu dëgër yéeg ci sa shins (lift stretch) sa taloŋ yu kawe (nga tëye sidit calf bi bu baax ci diiru 3 seconde). Loolu dafay gëna xëcc sinus veineux soleal yu xóot yi ci sa calves ba noppi génne deret ji taxaw dellu ci sa xol.
• Reserweel benn toogukaay ci ale bi nga dox 3 simili 1 wala 2 waxtu yu nekk: Sooy tukki ci avion wala saxaar lu ëpp 4 waxtu, taxawal nga dox ci ale bi benn wala ñaari waxtu yu nekk; sooy tukki lu sori ci oto, taxawal ci plaza noppalukaay 2 waxtu yu nekk ngir dox ndànk wër oto bi.
• Solal calcette yu am compression gradué (15-20 mmHg wala 20-30 mmHg) soo amee risk: Solal bu baax ba ci wóom chaussettes yu am compression gradué (yi gëna seere ci pooj bi ba noppi di gëna yomba wàcci ndànk-ndànk dem ci calf bi) ñaari yoon gaawaayu deret jiy daw ci vesóo yi Solal leen ci suba si balaa say tëstën di newwi, nga fexe ba band bi ci kaw musu wàcci nekk benn band kawsu bu dëgër ci ginaaw sa wóom (muy def ni tourniquet te di waral caillas).
• Deel naan ndox mu bari ndox te moytu naan alkol lu bari wala pilule ngir nelaw ci biir naaw: Cabine roppalaan yu am pressure dañu am humidité bu woyof (ci suufu 15%), loolu dafay tax sa yaram di ñàkk ndox ba noppi gëna dëgëral sa deret (hemoconcentration). Naanal 250 millilitre (8 ons) ndox waxtu bu nekk ci jawwu ji, moytu alkol di ñàkk ndox, te bul musa naan pilule nelaw yu am doole yuy tax nga tëdd ci diggu toogukaay bu xat, say wóom sëggal 8 waxtu yu jub te doo soppi position.
• Bul musa jàll say tànk ci wóom yi wala nga tëye ginaawam say tànk bu baax ci catu toogukaay bi: Soo jàll benn wóom ci kaw beneen wóom bi dafay gëna xëcc vein popliteal bi ci ginaaw joint wóom bi. Fexeel nga tëye say tànk yépp ci suuf, nga bàyyi bayaal bi nekk ci suufu toogukaay bi ci sa kanam leer, nga mëna tàllal say tànk.

Laaj yi ñuy faral di laaj¶

Saytu nañu ay balluwaay¶

• Centre yiy saytu ak fàggu feebar yi (CDC): Tromboembolism venous (Coagulation sanguine): Kampaañu taxawal coagulation bi, tasaare xibaar bi, risk yi, ak fàggu tukki yu sori (Etats Unis).
• Société américaine de hématologie (ASH): Njàngalem paj mi ngir faj trombose veneuse: saytu ak faj DVT ak embolisme pulmonaire (Etats Unis / International).
• Société européenne de cardiologie (ESC): Njàngale ngir saytu ak jëfandikoo embolism pulmonaire bu tar (Union européenne).
• Daaray réew mi ngir saytu wérgi-yaram ak toppatoo bi (NICE) & NHS: Feebaru tromboembolik ci vesóo yi: Saytu, paj mi, ak saytu trombofili (NG158) (Royaume-Uni).
• Association américaine du cœur (AHA): Fàttaliku embolism pulmonaire bu rëy ak bu néew, trombose veine iliofemoral, ak hipertension pulmonaire thromboembolique chronique (Etats Unis).
• Trombose Canada ak Mbootaayu Wérgi-yaram ci Àdduna bi (OMS): Njàngalem paj mi ci trombose veine bu xóot, VTE bu jëm ci ëmb, ak projet WRIGHT bu OMS ci wàllu loraange yi ci tukki (Canada / International).

Gid yu jëm ci loolu¶

• Arret karjaak
• AVC
• CPR loxo kese
• Choc