Albuudni Gatame, Duwwaa Dhagaa Boba’aa Lafa Jala, fi Kufaatii Lafti Tasa¶

Naannoolee seena qabeessa albuuda dhagaa boba’aa, sibiilaa, liidiin, ziinkii, soogidda, jipsamii fi warqee addunyaa guutuutti, manneen miliyoonaan lakkaa’aman, daandii guddaa, manneen barnootaa, fi qonnaan bultoonni miliyoonaan lakkaa’aman kallattiin hojii albuudaa lafa jalaa gatame jaarraa kudha saddeetffaa fi digdamaffaa gidduutti qotame jaarraa kudha saddeetffaa fi digdamaffaa gidduutti osoo seera albuudaa ammayyaa kaartaa ykn deebisanii dhaabuu hin jiraatin olitti taa’u. Boolla bishaanii kaarstii dhagaa liimsaa uumamaa bara ji’ooloojii irratti suuta suutaan kan bulbulaman irraa adda ta’ee, gadi bu’iinsi albuudaa gatame kan uumamu yeroo muka albuudaa mukaa manca’u, dhagaa boba’aa ykn utubaawwan dhagaa lafa jalaa caccaban, ykn shaafta albuudaa dhaabbataa haala gaarii hin taane kan haguugame lafa jalatti kufanii, gamoo, mooraa fi daandii gara bakka duwwaa lafa jalaa 3 hanga 300 meetira (10 hanga 300)tti gadi bu’u 1,000 feet) gadi fageenya sekondii ykn sa’aatii keessatti.

Kanuma waliin, lafti caccabee albuuda dhagaa boba'aa fi dhagaa jabaa gatame olitti gaazota albuudaa lafa jalaa ajjeesaa ta'aniif akka simintoo hafuura baafannaa ta'ee hojjeta, kanneen akka oksijiinii dhaban "blackdamp" (\(CO_2\) fi \(N_2\)), dhoo'aa "firedamp" (methane [\(CH_4\)]), fi summii carbon monoxide (\(CO\)) fi radon, kanneen yeroo sirni qilleensaa dhiibbaa gadi aanaa mataa isaanii irra darbu hundatti kallattiin gara mana jireenyaa gadi aanaatti xuuxaman. Qajeelfamni kun seera caasaa battalumatti baqachuu, mallattoo akeekkachiisa bu’uuraa dafee, fi pirootokoolii ittisa albuudaa-gaasii Waajjira Biyya Keessaa Waajjira Albuuda Gubbaa Deebisuu fi Raawwachiisummaa (OSMRE), Qorannoo Ji’ooloojii Yunaayitid Isteetis (USGS), Bulchiinsa Nageenyaa fi Fayyaa Albuudaa (MSHA), Abbaa Taayitaa Dhagaa Boba’aa Yunaayitid Kingidam, fi qorannoo ji’ooloojii kutaa biyyattiitiin mirkanaa’e ni kenna. Sinkholes dhagaa liimsaa uumamaa diigamuuf, dubbisaa keenya qajeelfama sinkholes; sochii bu’uura suphee xiqqeessuuf, dubbisi biyyee suphee bal’aa olka’uu fi gogiinsa gadi bu’uu.

Amma kana godhi¶

1. Dallaa keessatti sagalee guddaa popping, cracking, ykn boo’icha balbalootaa fi foddaan akka tasaa cufamuu, caccabni tarkaanfii sadarkaa daayaagoonaalii drywall ykn brickwork qaxxaamuree fiiguu, ykn lafti garagalchuu yoo dhageesse hatattamaan mana ykn gamoo keessan keessaa ba’aa. Yeroo tokkotti balbalaa fi foddaa hedduu hidhuun lafti bu’uura keessan jala jiru sochii qaba jechuudha bakka duwwaa albuudaa lafa jala jirutti kufee, guutummaa furmaata caasaa manaa qaxxaamuree. Namaa fi bineensa manaa hunda ala fi yoo xiqqaate meetira 30 (100 feet) fagaatee lafa jabaa mirkanaa’e irratti argadhu.
2. Vaalvii safartuu gaazii uumamaa isa guddaa ykn valve taankii pirooppaan ala jiru hatattamaan cufi hanqaaquu manca’e (urgooftuu mercaptan) yoo urgaa’e, tuuboo hissing dhageesse, ykn lafti naannoo dallaa mana keetii lixuu yoo argite. Lafa jalaa albuuda gadi bu’uun sibiilaa fi pilaastikii jabaa awwaalame diriiree fi cirracha sarara tajaajila gaazii uumamaa, bishaan guddaa, fi tuuboo bishaan boollaa mana ofii isaa dura illee caccabuu danda’a. Sararri gaazii cicciramee bu’uura jijjiiramaa jalatti dhangala’u dho’iinsa manaa balaa guddaa geessisa. Furtuu sirreeffamuu danda’u fayyadamuun valve cufiinsa gaazii guddaa gara afurtamaatti garagalchi akka lug perpendicular (crosswise) tuuboo irratti taa’u; keenya ilaalaa qajeelfama hatattamaa dhangala’aa gaazii.
3. Yeroo baroomeetira kufaa jirutti yoo sitti dhaga’ame, yoo hafuura baafachuu dadhabde, ykn yeroo baroomeetira kufaa jirutti qilleensa dhadhaa fi akka tasaa dhangala’uu yoo hubatte gonkumaa kutaa gadi aanaa, bakka sardamaa, boolla boolla bishaanii, ykn mana hidda kuusaa hin seeninaa. Yeroo dhiibbaan qilleensa qilleensaa obomboleettii roobaa ykn qilleensaa dura gadi bu’u, bakki albuudaa lafa jalaa hafuura baafatu blackdamp (walmakaa urgooftuu hin qabne, kan hin mul’anne kan kaarboon daayi’oksaayidii [\(CO_2\)] fi naayitiroojiinii [\(N_2\)] kan oksijiinii %2 hanga %10 qofa of keessaa qabu) fi dhoo’aa meetiin (\(CH_4\)) ol karaa caccabaa bu’uuraa gara mana gadi aanaatti. Hafuura lama oksijiiniin dhume blackdamp miira akeekkachiisaa tokko malee battalumatti of wallaaluu fida; ilaali bakka cufame keessatti ukkaamfamuu.
4. Boolla geengoo haaraa mul’ate kamiyyuu, boolla bishaanii lixe, ykn bishaan kuufamaa/sululaa akka tasaa yoo xiqqaate meetira 30 (100 feet) qarqara irraa duubatti bade kamiyyuu cufuu. Xurii, dhagaa cirrachaa, dhagaa, ykn konkiriitii boolla sanatti gatuudhaan ofii keetii xurii, dhagaa cirrachaa, dhagaa, ykn konkiriitii boolla sanatti gatuudhaan ofii keetii duubatti guutuuf gonkumaa hin yaalin. Guutuu hin injinariingii gara shaafta albuudaa banaa ta’etti gatuun salphaatti qoonqoo diba ykn ulfaatina dabalataa kan tiraaktaraa keessan jalatti kufaatii sadarkaa lammaffaa guddaa kakaasu dabalata.
5. Yoo kufaatiin mana, daandii, ykn sarara fayyadamaa balaadhaaf saaxile, ykn namni kamiyyuu boolla bishaan gadi bu’u keessatti yoo kufe hatattamaan lakkoofsa balaa tasaa naannoo keessanii bilbilaa. Ameerikaa fi Kanaadaatti 911, guutuu Gamtaa Awurooppaa keessatti 112, ykn Yunaayitid Kingidam keessatti 999 (bakka Abbaan Taayitaa Dhagaa Boba’aa UK akkasumas Sarara Balaa Albuuda Dhagaa Boba’aa sa’aatii 24f adda ta’e hojjetu 0800 288 4242), ykn tarree keenya guutuu kan lakkoofsa balaa tasaa. Ameerikaatti, akkasumas kufaatii kana Sagantaa Hatattamaa Lafa Albuudaa Gatame (AML) ykn federaalaa OSMRE kan kutaa biyyaa keessaniitti gabaasaa.
6. Biyya albuudaa seena qabeessa ta'e keessatti yoo miilaan deemtan ykn ATV/dirt bike yaabbattan, daandii mallatteeffame irratti cimsitanii turaa malee gonkumaa adits albuudaa durii, tunnels, ykn shafts dallaa qaban ("Stay Out, Stay Alive") hin seenin. Tuneelonni albuudaa gataman foddaa mukaa manca'ee kan raafama tarkaanfii miilaatiin kan kufe, winzes dhaabbataa lola'e (shafts dhokataa) of keessaa qabu lafa tuneela dukkanaaʼaa diriiraa taʼe gidduutti kallattiidhaan gadi qotame), uleewwan daayinamiitii dafqaan guutaman (naayitiroogiliiseeriinii kiristaala taʼee fi yeroo tuqamu dhooʼu), akkasumas kiisha kaarboon monoksaayidii fi jiidha gurraacha nama ajjeesu.

Albuuda gatamee gadi bu’uu fi lafa jalaa void murtii hatattamaa flowchart¶

Muka murtii kana fayyadamuun kufaatii lafaa, jallifamuu caasaa, ykn balaa gaazii lafa jalaa naannoo albuuda dhagaa boba’aa, sibiilaa fi danfisuu keessatti mul’atu madaaluu.

flowchart TD
    Start["Lafa Jala Duwwaa ykn Albuudni Gadi Bahuun Shakkame:<br/>Boolla Lafaa Tasa, Caccabuu Hundee,<br/>ykn Naannoo Albuudaa Keessatti Alaarmii Gaasii Gadi Jala"] --> Type{"Yeroo ammaa kana balaa<br/>tattamaa gosa akkamiitu uumamaa jira?"}

    Type -->|"1. QAWWAA GEENGE GADI GADI AANAA TASA<br/>Shaft Collapse ykn Chimney Sinkhole<br/>Yard, Street, ykn Field keessatti"| PitCollapse["PROOTOKOLII KUTTUU CHIMNEE / SHAFT:<br/>1. Nama hunda >= 30 m (100 ft) duubatti hatattamaan qarqara irraa baasuu<br/>2. GONKUMAA gara qarqaraatti HIN deeminaa (funyaan boolla belbelaa ol ka’e ni cirama)<br/>3. Meetira gaazii ala & main water yoo kufaatii dhihoo ta'e cufi<br/>4. 911 / 112 / 999 + Ejensii Lafa Albuudaa Gatame Mootummaa (AML) bilbili"]

    Type -->|"2. MANNI JIJJIIRUU YKN CIRQACHUU<br/>Balbaloonni Jaamsuu, Sagalee Caasaa Poops,<br/>Ciccabuu Dallaa Daayaagoonaalii, Lafa Gargalchuu"| TroughSub["DHUKKUBA CAASAA:<br/>1. Namoota keessa jiraatan & bineensota manaa ala jiran hunda hatattamaan baasuu<br/>2. Meetira alaa irratti valve gaazii uumamaa / pirooppaan guddaa cufuu<br/>3. Hanga injinarroonni AML sakatta’anitti balbaloota xiyyaaraan ykn caccabaa HIN sakatta’inaa<br/>4. Faayidaa sarara bishaanii/dhooftuu cicciramee slab jalatti hordofuu"]

    Type -->|"3. GAASII BAASEMENT YKN MAGAALAA<br/>CO / Methane Alarm, Ifa Paayileetii Dhaaba,<br/>ykn Yeroo Dhiibbaa Gadi Aanaa Hafuura Baafachuu Dhabuu"| MineGas["GAASII ALBUUDAA (BLACKDAMP / FIREDAMP) SEENSA:<br/>1. Battala basement & building keessaa ba'aa; ibsaa HIN garagalchina<br/>2. Gonkumaa mana gadi aanaa namni tokko itti kufe hin seenin (0% O2 risk)<br/>3. Qormaata hawaa gaazii 4 argachuuf 911 / Kutaa Ibiddaa bilbili<br/>4. Sub-slab depressurization & alarmii gaazii hedduu dhaabuu"]

    Type -->|"4. TUNEELII ALUDHA BANAA KAN ARGAMU<br/>YOKN SHAFT ALAA<br/>Miillaan deemuu, Adamsuu, ykn Daandii irraa fagaachuu"| StayOut["'ALAA, JIREENYA TURE' SEERA DIRREE:<br/>1. Hatattamaan dhaabadhaa; daandii sirrii dhufaa jirtuun duubatti deebi'i<br/>2. Gonkumaa dallaa shaafta irratti hin hirkatin ykn dhagaa shaafta gadi hin darbatin<br/>3. Gonkumaa adits horizontal (blackdamp + flooded winzes) keessa hin tarkaanfatinaa<br/>4. Qindoomina GPS galmeessuu & shaafta hin cufamne BLM / AML / poolisiitti gabaasuu"]

Malawwan injinariingii afran gadi bu’iinsa albuudaa gatame¶

Akka injinaroonni ji’ooteknikaa Waajjira Albuuda Gubbaa Deebisuu fi Raawwachiisummaa Ameerikaa (OSMRE) fi Qorannoo Ji’ooloojii Biriteen jedhanitti, albuudni lafa jalaa qaawwa lafa jalaa gosa adda addaa afur kan dhiisu yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii haala guutummaatti adda ta’een lafa irratti kufaniiru:

1. Chimney / Pit Subsidence ("Pothole Sinkholes" albuuda Room-and-Pillar gadi fagoo ta'e olitti) .¶

Albuuda kutaa fi utubaa aadaa keessatti (bara 1700 irraa kaasee hanga walakkeessa bara 1900tti dhagaa boba'aa, dhagaa liimsaa, jipsii fi albuuda sibiilaatif bal'inaan kan itti fayyadamame), albuuda baastonni "kutaalee" lafa jalaa bal'ina meetira 4 hanga 9 (13 hanga 30 feet) ta'an osoo qotanii utubaawwan dhagaa boba'aa ykn dhagaa hin qotamne duubatti dhiisanii foddaa ol qabatanii turan. - Akkaataa kufaatiin simintoo itti uumamu: Waggoota 50 hanga 150 oliif bishaan lafa jalaa asiidiidhaan dhangala’uun, bishaan jijjiiramuu, fi oksideeshiniin qilleensaa, keessumaa bakka albuudni sun **meetira 15 hanga 50 (50 hanga 165 feet) gadi ta’etti, biimii fooqii utubaawwan gidduutti diriiru laaffisu. - Holqa olka’aa tarkaanfataa: Kutaan foddaa albuudaa tokko kutaa bishaan lola’e ykn goggogaa isa gadiitti yeroo kufe, duwwaan sun akka sa’aatii cirracha dhumutti dhagaa fi biyyee gubbaa jiru keessaa gara oliitti godaansa. Dhumarratti, rooba cimaan ykn qorri baquun arkii biyyee gubbaa gubbaa erga guutee booda, margi gubbaa ykn daandii daandii battalumatti gadi bu’a, kunis **boolla gadi bu’uu pit subsidence crater kan cinaacha cirrachaa qabu bal’inni isaa meetira 2 hanga 12 (6.5 hanga 40 feet) fi gad fageenya meetira 2 hanga 15 (6.5 hanga 50 feet) ta’e bana.

2. Sag ykn Trough Subsidence (Utubaa Caccabsuu ykn Utubaa Punching sadarkaa gadi fagootti) .¶

Yeroo albuudni kutaa fi utubaa lafa jala gadi fageenyaan ciisu (30 hanga 150+ meetira [100 hanga 500+ feet]), ykn yeroo utubaawwan dhagaa boba’aa ofii isaanii ulfaatina strata gubbaa jiru jalatti suuta jedhanii caccaban (ykn gara gadiitti gara lafa suphee jiidha lallaafaa ta’etti kan underclay squeeze jedhamuun beekamu, guutummaan isaa gara gadiitti akka a dishii bal’aa. - Dhiibbaa bifa lafaa: Boolla dhaabbataa bakka bu’ee, gadi bu’iinsi boca saanii lallaafaan (sag ykn trough) bal’inni isaa meetira 30 hanga 300 (100 hanga 1,000 feet) guyyoota ykn torban hedduu keessatti meetira 0.3 hanga 1.5 (1 hanga 5 feet) gadi bu’a. - Manneen RIM trough irratti argaman maaliif miidhaa hamaa irra gahu: Gamoonni sirriitti jala dead-center jala sag trough bal'aa keessa taa'an yeroo baayyee kallattiin gadi qubatu, tilting xiqqaadhaan. Haa ta’u malee, manneen naannoo alaa qaxxaamuraa (zooniiwwan dhiibbaa fi dhiibbaa) saanii liqimfamuu irra taa’an qarqara alaa irratti dhiibbaa lafa harkisaatiin gara keessaatti harkifamanii gara keessaatti dhiibbaa lafa dhiibbaatiin gara keessaatti caccabsamanii, bu’uura konkiriitii walakkaa keessatti ciccituu fi daandii fi daandii gaazii guddaa buckling ta’a.

3. Kufaatii Shaafta Dhaabbataa Balaa Gatame¶

Jaarraa kudha sagalffaa fi jalqaba jaarraa digdamaffaa keessa, shaafta albuudaa dhaabbataa, shaafta qilleensa qilleensaa, fi gadi fagoo harkaan qotame "boolla bilbilaa" (gadi fageenya meetira 30 hanga 300 [100 hanga 1,000 feet]) dhuma albuudaa irratti "cufamanii" dhuma albuudaa irratti hidhata baaburaa dulloomaa, pilaanii mukaa, ykn qaruuraa cirrachaa qaxxaamuree kaa'uudhaan qofa koola shaafta lafa irraa meetira 2 fi gubbaa isaa xurii fi marga bulldozing. - Gara jaarraa tokkoo booda, mukaawwan mukaa awwaalaman sun guutummaatti ni mancaʼu. Abbaan manaa marga isaanii muruu, daa’imni mooraa duubaa keessatti taphachaa jiru, ykn konkolaataan dhaabatee jiru, akka tasaa cufiinsa mukaa manca’e kakaasuu danda’a, boolla dhaabbataa, sibiilaan sararame ykn dallaa dhagaatiin marfame gadi fageenya meetira kudhan ykn dhibbaan lakkaa’amu naannoo magaalaa naannoo magaalaa jirutti banuun ni danda’ama.

4. Bakka Albuuda Albuudaa Highwall Auger¶

Naannoowwan dhagaa boba’aa tulluu cirrachaa (kan akka Appalachia baha Yunaayitid Isteetis) keessatti, albuuda baastonni yeroo baay’ee qotiiwwan gurguddoo horizontal spiral drills (coal augers meetira 0.6 hanga 2 [2 hanga 6.5 feet] in diameter) fayyadamuun boolla walfakkaatoo horizontal hanga meetira 60 (200 feet) gadi fageenyaan gara seam dhagaa boba’aa bu’uura tulluu stripped irratti osoo duubatti hin guutin dura bocu teessoo boodarra manneenii fi daandii itti ijaaraman. Toora dhagaa boba’aa haphiin boolla auger gidduu jiru yeroo caccabsu, funyoowwan boolla bishaanii sararaawaa fi tulluu irratti argaman manneen teessoo sana irratti ijaaraman jalatti ni kufa.

Walbira qabamuu: Uumamaa Karst Sinkholes vs. Pit Mine Subsidence vs. Sag Trough Subsidence vs. Biyyee Suphee Bal’aa¶

Abbootiin qabeenyaa manaa fi sirreessitoonni inshuraansii yeroo baayyee gadi bu’uu albuudaa boolla uumamaa bishaan keessa lixuu ykn biyyee suphee waqtii xiqqaachuu wajjin wal-waraanu. Gabatee adda baasuu kana qajeelfama injinariingii USGS fi OSMRE irraa argame fayyadamuun waan qabeenya keessan miidhu adda baasuu dandeessu.

Mallattoo akeekkachiisa dafanii kan albuudni qabeenya keessan irratti gadi bu’uu isaa adda baasuu¶

Sag trough ykn chimney collapse full failure osoo hin ga'iin dura, ground strain mallattoo makaanikaa ifa ta'e mooraa keessan, daandii fi bu'uura keessan irratti uuma:

1. Mana kee keessa¶

• Balbalaa fi foddaa hedduu yeroo tokkotti hidhuu: Balballi tokko yeroo gannaa jiidha qabutti maxxanu dhiita'uu mukaa idilee dha. Yoo balbaloonni keessaa fi alaa sadii ykn afur, balballi kaabinee, fi foddaaleen islaayidii akka tasaa yeroo sa’aatii 48 walfakkaataa keessatti furmaata isaanii cufuu ykn ciruu didan, bu’uurri manaa iskuweeriin ba’aa jira.
• Caccabni "tarkaanfii-sadarkaa" daayaagoonaalii miliimeetira 5 (inchii 0.2) ol bal'atu akka tasaa kan mul'atu, walqabsiisa mortarii bilookii konkiriitii gadi aanaa, veneerii cilee alaa, ykn golee drywall keessaa golee foddaa fi balbalaa irraa gara oliitti diriiru.
• Halkan sagalee popping, snapping, ykn pistol-shot: Akkuma konkiriitii hundee beam cantilevers over a sinking trough, tensile stress snaps mortar joints, wood floor joists, fi drywall screws sagalee guddaa dhaga’amuun.
• Lafa qaxxaamuraa fi wantoota garagalchan: Marbilii, kubbaa goolfii, ykn sadarkaa hafuura mukaa lafa kushiinaa ykn dhagaa gadi aanaa irratti kaa’i; active sag subsidence keessatti manni tokko guyyoota keessatti digrii 1 hanga 3tti garagalchuu danda’a, kunis bishaan gama dogoggoraa shawaariifi baattuu irratti akka walitti qabamu taasisa.

2. Ala mooraa fi daandii keessanitti¶

• Compression ridges ("speed bumps") fi buckled concrete: Giddugala sag subsidence trough keessatti, fuulli lafaa horizontally walitti dhidhiitama (compressive strain). Konkiriitiin daandii konkolaataa boca dunkaana garagalfameetti ol dhiiba, daandii asfaaltii gara citaatti ni hidhama, dhagaawwan daandii walitti hidhaman walitti ni caccabsu, dallaan sansalataa walitti hidhame immoo laaftuu fi utubaawwan gidduutti ni kufa.
• Caccabsa dhiibbaa fi dallaa diriirfame qarqara irratti: Naannoo qarqara alaa saanii gadi bu’uutti, lafti addaan diriira (tensile strain), ciccituu lafaa dheeraa walfakkaatu bal’inaan seentimeetira 2 hanga 15 (inchii 1 hanga 6) ta’u marga irratti harkisuu fi dallaa mukaa ykn sibiilaa hamma ciccitanitti harkisa.
• Jijjiirama tasa bishaan boollaa ykn bishaan gubbaa irraa bahu: Boolli bishaanii dhuunfaa naannoo sana jiru akka tasaa dhoqqee bunni, urgaa salfarii, ykn halkan tokkotti guutummaatti goguu yeroo aquifer dhagaa haaraa caccabee keessaa gara hojii albuudaa jala jirutti yaa’u. Faallaa kanaatiin, naannoowwan mooraa giddugala sag trough keessa jiran akka tasaa dhaabbataa ta’anii jiidha ykn lolaa ta’u sababiin isaas lafti sadarkaa bishaan boollaa obomboleettii gadi bu’eera.

Gaasiiwwan albuudaa lafa jalaa nama ajjeesan: Blackdamp, Firedamp, Whitedamp, fi Stinkdamp¶

Albuudni qabeenya keessan jala jiru kan gatame caasaadhaan gonkumaa yoo hin jigullee, karaa caccabaa dhagaa bu’uuraa, boolla bishaanii dulloomaa hin cufamnee fi boolla faayidaa (utility trenches) qilleensa gubbaa wajjin wal qunnamsiisa. Injiinarroonni albuudaa makaa gaazii lafa jalaa nama ajjeesu afur kan gara mana gadi aanaa, bakka sardamaa fi boolla qonnaatti godaananii ramadu:

Dhiibbaan baroomeetirii kufaatiin maaliif haala hatattamaa gaazii mana gadi aanaa kakaasa¶

Kompaaksiin albuudaa lafa jalaa gatame qilleensaa fi gaazii meetira kiyuubii miliyoonaan lakkaa'amu kan qabame of keessaa qaba. Innis akka somba lafa jalaa guddaa karaa qola biyyee fi caccabbii biyyeetiin walqabatee jiruutti hojjeta: - Yeroo sirni haala qilleensaa dhiibbaa olaanaa magaalaa keessan irra taa'u, ulfaatinni qilleensaa ol'aanaan qilleensa haaraa lafa irraa gara lafaatti gadi dhiiba, gaazota albuudaa gadi fageenyaan qaruuraa keessa akka galan taasisa. - Yeroo sirna obomboleettii dhiibbaa gadi aanaa (baroomeetira kufaa) dhiyaatu dhiibbaan qilleensaa alaa saffisaan gadi bu’a. Gaasiin dhiibbaa olaanaa albuuda lafa jalaa keessa jiru gara oliitti babal’ata (barometric pumping), meetira kiyuubii kumaatamaan lakkaa’aman oksijiinii irraa bilisa ta’e blackdamp (\(CO_2/N_2\)) fi dhoo’aa methane (\(CH_4\)) ol dhiiba, boolla sump basement hin cufamne, bishaan lafa jalaa, fi caccabaa bu’uuraa osoo maatiin keessan mana keessa rafan. - Aanaalee Albuudaa Keessatti Ittisa Mana Gadi Jala Dirqama: 1. walmakaa Kaarboonii Monooksaayidii (\(CO\)) + Gaasii Dhoo’aa (Meeteen/\(LEL\)) adda baasuu FI hordoffii oksijiinii xiqqaa (\(O_2\)) / Kaarboon Daayi’oksaayidii (\(CO_2\)) mana gadi aanaa kamiyyuu kan hojii dhagaa boba’aa gadi fagoo beekamaa irratti argamu keessatti dhaabuu. 2. Caccabaa konkiriitii lafa jalaa hunda caulk polyurethane flexible ta’een cufi, boolla paampii sump basement keessan irratti haguuggii gaaskitii qilleensa hin galchine kaa’aa, akkasumas yoo gaaziin albuudaa ykn raadoonii olaanaan argame, kontiraaktariin mirkanaa’e Active Sub-Slab Depressurization System (tuuboo fanni raadoonii salphisuu kan gaazii slab jalaa fi vents xuuxuu wajjin wal fakkaatu) akka dhaabu taasisi sarara foddaa irraa nagaadhaan ol ta’a).

Namni tokko boolla bishaan gadi bu’uu ykn shaafta albuudaa keessa yoo kufe deebii hatattamaa tartiiba tartiiba¶

Gonkumaa utaaluu, funyoo gadi yaabbachuu, ykn ollaa boolla bishaan gadi bu’uu haaraa baname ykn shaafta albuudaa gatame gadi buusuun nama ykn bineensa manaa baraaruuf hin godhinaa. Galmee baraarsaa MSHA fi kutaa ibiddaa seenaa keessatti, taateewwan shaafta albuudaa gatame keessatti lubbuu namootaa darban hunda keessaa walakkaa ol barreessitoota ta’uu danda’an kanneen gara gaazii gurraacha hin mul’annetti gad bu’anii (\(< 6\%\)$ oksijiinii) fi miidhamaa jalqabaa gubbaatti darbuu, ykn kufaatii lammaffaa koola biyyee ol ka’ee fi namoota lamaan lubbuun awwaalu kakaasu.

1. Hatattamaan 911 / 112 / 999 bilbilaa fi ifatti ibsaa: "Namni tokko kufaatii lafa gadi bu'uu sochii qabu / shaafta albuudaa gatame keessatti kufee jira; Teeknikaa Ol'aanaa Bakka Daangaa Baraarsa Meeshaa Hafuura Baafannaa Ofiin Of Keessan (SCBA) fi lafa shoring qabu nu barbaachisa."
2. Namni hunda yoo xiqqaate qarqara crater tasgabbaa’aa hin taane irraa meetira 15 hanga 30 (50 hanga 100 feet) duubatti deebisuu: Raafamni konkolaataa ykn namoonni naannoo funyaan dhaabbatan dallaa boolla belbelaa ol ka’ee jiru miidhamaa isa gadii irratti ni kuffisa.
3. Yoo boolli gadi fagoo ta'e (\(< 3\text{ meters}\) [\(10\text{ feet}\)]) fi fageenya irraa sarara wal qunnamsiisuu ykn darbachuu qabda ta'e:
4. Guutummaatti garaa kee irratti diriirsitee ciisi ulfaatina kee babal’isuuf sadarkaa mukaa dheeraa, foolii pilaayiwuudii, ykn daandii jabaa qarqara irraa akka gaariitti duubatti deebi’i.
5. Dhuma funyoo hidhamee ykn hoosii iddoo biqiltuu gara miidhamaa sanaatti gadi darbadhu, akka isaan garaa isaaniitti hidhuu danda’aniif ykn lafti isaan jala jiru gadi fageenyaan yoo gadi bu’e qabachuu danda’aniif, garuu funyaan xurii ol ka’ee jiruu fi mataa isaanii irratti holqa keessa galuu danda’u irratti ol hin harkisinaa yoo ujummoon qilleensaa isaanii dammaqinaan bishaan keessa lixu malee.
6. Yoo baala afuuftuu ykn fanjii suuqii kan hoosii daaktii dheeraa socho’u qabu lafa jabaa irratti qabaattan, qilleensa qulqulluu lafa irraa gara banaa sanaatti fageenya nageenya qabu irraa gadi afuufuun, garee saayipoodii baraarsaa kutaa ibiddaa SCBA yeroo eegdu, jiidhina gurraacha du’aa (\(CO_2\)) kan boolla gadi fagoo jalatti walitti qabame buqqisuuf gargaaruu danda’a.

Qophii kufaatii duraa fi tarree sakatta’iinsa Inshuraansii Albuuda Gad bu’uu¶

Yoo naannoo albuuda dhagaa boba’aa, sibiilaa, dhagaa liimsaa, jipsii ykn soogidda amma jiru ykn seena qabeessa ta’e keessa jiraattan ykn mana bitaa jirtan ta’e, tarreeffama sakatta’iinsaa kana guutaa:

• Teessoo mana keessanii sirrii Kuusaa Kaartaa Albuudaa Lafa Jala naannoo keessanii ykn biyyaalessaa keessanii irratti ilaalaa:
• Ameerikaa keessatti: Kuusaa Kaartaa Albuudaa Biyyaalessaa OSMRE (NMMR)** fi poortala albuudaa GIS wal-qunnamtii kan kutaa biyyattii (kan akka kaartaa Inshuraansii Albuuda Gad-bu'uu PASDA / MSI* kan Pennsylvania, ODNR Mines of Ohio Viewer kan Ohio, ILMINES Wiki kan Illinois, Poortaala CGS Mine Subsidence kan Koloraado, Sirna Odeeffannoo Kaartaa Albuudaa kan West, kan Kentucky's barbaadi WVAGP kan Varjiiniyaa).
• Unaayitid Kingidam keessatti: Hojii dhagaa boba’aa gadi fagoo darbee fi galtee albuudaa galmaa’e (shafts/adits) gamoo keessan irraa meetira 20 keessatti argamuuf UK Coal Authority Interactive Map Viewer ilaalaa.
• Raggaasa Inshuraansii Albuuda Gad-bu’uu kan of kenne bitadhu: Imaammattoonni inshuraansii abbootii qabeenyaa manaa istaandaardii biyyoota fi kutaa Ameerikaa hunda keessatti jechuun ni danda’ama sochii lafaa fi gadi bu’iinsa albuudaa ifatti KAN DARBAACHISU. Haa ta’u malee, kutaalee albuuda dhagaa boba’aa (kan akka Pennsylvania, Ohio, Illinois, Indiana, Kentucky, West Virginia, Colorado, fi Wyoming) keessatti, Mine Subsidence Funds kan mootummaan deeggaramu dhiyeessa imaammata baasii xiqqaa (waggaatti doolaara 30 hanga 150) kan suphaa caasaa hanga doolaara kuma 300 hanga kuma 500 uwwisu. Imaammata sana osoo gadi bu'iinsi hin jalqabin bitachuu qabda.
• Walqabsiisa faayidaa lafa jalaa sibiilaa gadi darbatame ykn sibiilaa galvaanizeeshinii tuuboo poliitiiliinii (PE) socho’aa fi walqabsiistota gaazii hidhata socho’aa ta’een bakka buusi: Bakka sararri gaazii uumamaa, sararri tajaajila bishaanii, fi ujummoon bishaan boollaa keessan dallaa mana gadi aanaa keessan keessa darbanitti, looppii babal’ina socho’aa ykn walqabsiistota socho’oo dhaabuun qubsumni lafaa seentimeetira 5 (inchii 2) akka ujummoo hin ciccinne dhorka akkasumas dhohinsa gaazii taasisuudha.
• Gutters fi downspouts fooqii yoo xiqqaate meetira 3 (10 feet) bu’uura keessan irraa fagaadhaa fi bishaan poolii daakuu ykn dhangala’aa septic gonkumaa bakka tokkotti mooraa keessatti walitti qabame tokkotti hin gadi dhiisinaa; bishaan walitti qabame seenuun biyyee ba’aa ol ta’e gara caccabaa albuudaa gadi fagootti gadi dhiqee boolla simintoo liqimsuu ni kakaasa.

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Albuudni dhagaa boba’aa magaalaa koo jala jiru bara 1910tti yeroo cufame akkamitti manni koo akka tasaa albuudni koo gatame gadi bu’uu danda’a?¶

Albuudni kutaa fi utubaa gatame balaa ji’ooteknikaa yeroon harkifatudha. Waggoota 80 hanga 120 dura albuuda baastonni dhagaa bobaʼaa yeroo baasan, utubaawwan dhagaa bobaʼaa fi muka fooqii mukaa kutaa sana albuuda baasuu xumuruuf yeroo dheeraadhaaf fooqii ol qabachuuf qofa qophaaʼe dhiisaniiru. Jaarraa itti aanu keessatti, jijjiiramni bishaan lafa jalaa, bishaan albuudaa asiidii (asiidiin albuuda bahu), fi oksideeshiniin qilleensaa suuta suutaan ("spalling") suuta suutaan qarqara alaa utubaawwan dhagaa boba'aa lafa jalaa nyaachuun foddaa shale kutaalee gubbaa jiru gara dhagaa dhoqqee lallaafaa fi dadhabaa ta'etti jijjiira. Dhuma irrattis, obomboleettiin rooba cimaa birraa ykn qorri tokko biyyee ba’aa olka’aa ta’e irratti ulfaatina haayidirostaatikii gahaa dabaluudhaan humna hafe kan fooqii waggaa 100 ol ta’e caaluun halkan tokkotti akka holqa keessa seenu taasisa.

Garaagarummaan gadi bu'iinsa seena qabeessa "Room-and-Pillar" fi gadi bu'iinsa albuudaa ammayyaa "Longwall" gidduu jiru maali?¶

Albuudni kutaa fi utubaa seena qabeessa ta’e, kutaalee banaa fi utubaa dhagaa boba’aa lafa jalaa kan hin sirnoofne kan ta’ee fi waggoota 20 hanga 150f tasgabbaa’ee turuu kan danda’u dhiisee yeroo tasaa karaa boolla bishaanii tasa ykn boolla naannootti argamuun haala hin tilmaamneen kufaa ta’a. Albuudni dhagaa boba’aa ammayyaa dallaa dheeraa (gadi fageenya meetira 150 hanga 600 [miiti 500 hanga 2,000] irratti kan gaggeeffamu) meeshaa guddaa makaanaayizeeshinii cirracha fayyadamuun paanaalii dhagaa boba’aa bal’ina meetira 250 hanga 450 (meetira 800 hanga 1,500) ta’e dhibbeentaa 100 kan balleessu yoo ta’u, gaachana haayidiroolikii immoo foddaa ol qabata; maashinichi gara fuulduraatti yeroo tarkaanfatu, dhagaan foddaa gaachana duuba jiru itti yaadee battaluma sanatti gara bakka duwwaatti akka kufe hayyamama. Kanarraa kan ka’e, albuudni dallaa dheeraa karoorfame, tilmaamamuu danda’u kan surface sag trough (yeroo baay’ee meetira 1 hanga 1.8 [3 hanga 6 feet] gadi buusuudhaan) kan maashinichi jala darbee guyyoota keessatti kan jalqabu yoo ta’u, ji’oota muraasa keessatti qubsuma isaa dhibbeentaa 90 hanga 95 kan xumuru yoo ta’u, dhaabbati albuudaa sochiirra jiru naannolee seeraa irra caalaan manneen gubbaa fi bishaanii dursee sakatta’uu fi suphuu akka qabu seeraan dirqama dhiyeessii.

Kibriitii fi ibsaan balaliisaa furnace mana koo jalaa keessatti osoo obomboleettiin hin roobin dura maaliif dhaame?¶

Yoo abiddi banaan, kibriitii ykn ibsaan balaliisaa gaazii dhaabbataa mana gadi aanaa lafa albuuda itti baafame irratti ijaarame keessatti ofuma isaatiin dhaame, akka balaa tasaa battalumatti lubbuu namaa balaa irra buusutti ilaalaa gamoo sana keessaa ba’aa. Abiddi haayidirookaarboonii tokko ibsaa akka turuuf yoo xiqqaate qilleensa keessa oksijiinii dhibbeentaa 16 barbaada (qilleensi idilee oksijiinii dhibbeentaa 20.9 dha). Yeroo dhiibbaan baroomeetirii obomboleettii dura saffisaan gadi bu'u, bakka duwwaan albuudaa lafa jalaa "blackdamp" oksijiinii dhabe (walmakaa hedduu kaarboon daayi'oksaayidii fi naayitiroojiinii) karaa caccabaa bu'uuraa fi boolla saampii hin cufamneen gara mana gadi aanaatti ol baasu. Yoo sadarkaan oksijiinii mana gadi aanaa keessanii gadi bu’ee ibsaa balaliisaa ($< 16\%$ $O_2$), the air near the floor can quickly drop below 10 percent oxygen, causing sudden unconsciousness and asphyxiation.

Injiinarroonni ji’ooteknikaa erga albuudni gatame jigee booda mana ykn mooraa dhaabbataadhaan akkamitti sirreessuu?¶

Xurii laaftuu ykn kosii gonkumaa boolla albuudni itti gad bu’utti hin gataminaa; bishaan lafa jalaa salphaatti biyyee laaftuu gara tuneelota albuudaa diriiraa gadiitti gadi dhiqee, boolla bishaan gubbaa bal’aa taasisa. Inumaayyuu, injinaroonni Lafa Albuudaa Gatame (AML) mootummaa mala dhaabbataa lama fayyadamu: shaafta dhaabbataa banaa ykn kufaatii chimney naannootti argamuuf, gara dhagaa bu’uuraa tasgabbaa’aatti gadi qotanii kophee shaafta konkiriitii cimfame ykn pilaagii dhagaa sadarkaa qabu (inverted filter of large boulders topped by progressively finer crushed stone and geotextile fabric) dhaabu. Bu’uura manaa bakka duwwaa kutaa fi utubaa banaa irratti eeguuf, injinaroonni giiridii boolla boollaa dhaabbataa mooraa irraa gara kutaalee albuudaa gadi (gadi fageenya meetira 30 hanga 100) qotuudhaan, lafa jalatti meetira kiyuubii kumaatamaan lakkaa’aman kan dhangala’aa balali’aa/simintoo grout slurry olka’aa ta’e paampii gochuun utubaawwan dhagaa namtolchee jajjaboo kanneen foddaa albuudaa dhaabbataadhaan deeggaran ijaaru.

Maddoonni sakatta'aniiru¶

• Kutaa Biyya Keessaa Yunaayitid Isteetis, Waajjira Albuuda Gubbaa Deebisuu fi Raawwachiisummaa (OSMRE): Qajeelfama Sagantaa Muddamaa Lafa Albuudaa Gatame (AML), Maanu’alii Injinariingii Albuuda Gad-bu’uu, fi Kuusaa Kaartaa Albuudaa Biyyaalessaa.
• Qorannoo Ji’ooloojii Yunaayitid Isteetis (USGS): Lafti Ameerikaa keessatti gadi bu’uu (Circular 1182): Albuuda lafa jalaa gadi bu’uu fi Karst Sinkholes.
• Bulchiinsa Nageenyaa fi Fayyaa Albuudaa (MSHA, Kutaa Hojjetaa Yunaayitid Isteetis): "Alaa Turuu, Lubbuun Jiraachuu" Duula Balaa Albuudaa Gatamee fi Gaasii Albuudaa Lafa Jala (Blackdamp, Firedamp, Whitedamp, Stinkdamp) Toxicology.
• Abbaa Taayitaa Dhagaa Boba’aa Yunaayitid Kingidam fi Qorannoo Ji’ooloojii Biriteen (BGS): Qajeelfama Miidhaa Albuuda Dhagaa Boba’aa Gad-bu’uu, Hojii Albuudaa Gadi Fagoo fi Seensa Albuudaa (Shaft/Bell-Pit) Deebii Kufaatii, fi Gamoowwan Keessatti Gaasii Albuudaa Salphisuu.
• Kutaa Eegumsa Naannoo Pennsylvania (PA DEP) fi Qorannoo Ji’ooloojii Kutaa Illinois (ISGS): Qajeelfama Abbaa Manaa kan Albuuda Gad-bu’uu, Trough vs. Pit Mechanics, fi Istaandardii Inshuraansii Albuudaa Gad-bu’uu.

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Sinkholes: mallattoo akeekkachiisaa, baqachuu, fi lubbuun jiraachuu
• Biyyeen suphee bal’aan olka’uu, gogiinsa gadi bu’uu fi bu’uurri caccabuu
• Ibiddi peet lafa jalaa, qaawwa hundee aarsu, fi boolli asheeta kufaatii
• Bakka cufame keessatti ukkaamfamuu: boolla namaa, saayiloo fi taankii
• Dhangala’aa gaazii: akkaataa dhangala’aa gaazii uumamaa ykn pirooppaan adda baasuu fi miliquu danda’amu