Saree, Maakaa fi Baaboon Mana Qulqullummaatti Ciniinuu ykn Barruu: Vaayirasii Herpes B (Macacine Alphaherpesvirus 1), Valacyclovir, fi Rabies RIG¶

Mana qulqullummaa turistii, kunuunsa uumamaa, ykn paarkii magaalaa keessatti saree bilisaan ciniinamuu, barruu ykn tufuu, irra caalaa Addunyaa Durii Rhesus Macaque (Macaca mulatta), Makaakii Funyaan Dheeraa / Qaama Nyaatu (Macaca fascicularis), Maakaa Jaappaan (Macaca fuscata), Barbaarii Maakaa (Macaca sylvanus), ykn Baaboon (Papio gosa) qaxxaamuree Baalii (Ubud), Taayilaandi (Lopburi, Phuket), Hindii (Varanasi, Jaipur, Shimla), Jibraaltar, Jaappaan (Arashiyama), Neppaal, ykn Afrikaa, balaa tasaa niwuroo-vaayirasii lamaa dha. Kana malees vaayirasii dhukkuba saree maraattee (100 percent fatal once neurological symptoms appear) fi baakteeriyaa ciniinnaa poliimaayikiroobiyaanii gadi fagoo, sareewwan ga’eessota Old World Macaque keessaa dhibbeentaa 70 hanga 90 (genus Macaca) umurii guutuu mallattoo kan hin qabne vaayirasii Macacine alphaherpesvirus 1 (Herpes B Virus / . Cercopithecine herpesvirus 1). Herpes B macaques keessatti madaa qorra afaanii miidhaa hin qabne malee homaa kan hin fidne yoo ta'u, karaa ciniinnaa saree, haxxiffannaa faalame, ykn ijaan dhangala'uudhaan nama keessatti yeroo talaalamuu, infekshiniin vaayirasii Herpes B namaa hin yaalamne dhukkuba sammuu olka'aa fi laamsha'uu sirna hargansuu fi du'a dhibbeentaa 70 hanga 80 ol ta'a.

Yoo ati ykn hiriyaan imala gogaa cabsu, barruu, ykn mucosal/ija splash kamiyyuu saree macaque ykn baboon irraa si mudate, daqiiqaa 5 jalqabaa keessatti daqiiqaa 15f madaa walitti fufiinsaan saamunaa fi povidone-iodine ykn chlorhexidine dhaan xuuxuu jalqabi, sana booda hatattamaan gara hospitaala idil-addunyaa ykn kilinika imalaatti deemi olkaan doosiin ol’aanaa Valacyclovir (1 g PO three times daily for 14 days) fi Ittisa Saaxila Booda Dhukkuba Saree maraattee (Human Rabies Immune Globulin [HRIG] + 4-dose rabies vaccine). Ambulaansii naannoo keessanii ykn gargaarsa yaalaa argachuuf, lakkoofsa hatattamaa naannoo keessanii (112 ykn 119 Indooneezhiyaa keessatti, . 1669 biyya Taayilaanditti, . 112 Hindii fi Gamtaa Awurooppaa / Jibraaltar keessatti, . 119 Jaappaanitti, . 999 Yunaayitid Kingidam keessatti, . 911 Ameerikaa fi Kanaadaa keessatti) ykn galmee keenya addunyaa kan lakkoofsa balaa tasaa. Pirootokoolii ciniinnaa bineensotaa fi dhukkuba saree maraattee bal’aa ta’eef, ilaali saaxilamummaa dhukkuba saree maraattee fi ittisa saaxilamummaa boodaa, . kunuunsa bineensota ciniinuu fi infekshinii madaa, fi dhiiguu cimaa to’achuu.

Amma kana godhi¶

1. MADAA DAQIIQAA 15 GUUTUUF ATATTAMAAN JABEESSAAN DHAABBATA (THE SINGLE MOST IMPORTANT STEP): Madaa dhiqachuuf hanga kilinika geessan hin eeginaa. Vaayirasiin Herpes B fi vaayirasiin dhukkuba saree maraattee vaayirasoota lipidiidhaan marfaman yoo ta’an, daqiiqaawwan jalqabaa keessatti seelii gogaa gubbaa keessa taa’anii dhuma narvii naannootti osoo hin seenin dura. Achumaan povidone-iodine (Betadine), kiloorheksiidiin gilukoneetii ( .Hibiclens), ykn saamunaa saamunaan walitti qabame (dish soap / laundry bar) fi bishaan yaa'u.
2. YOO IJA YKN AFAAN KEESSATTI TUFA BISHAAN SALPHAA YKN SALINE DAQIIQAA 15 (NO SOAP IN EYES): Yoo macaque tokko bishaan/haxxiffannaa ija, hidhii, ykn afaan keessanitti dhangalaase, ija banaa ykn mucosa bishaan dhugaatii qaruuraa qulqulluu ykn sterile normal saline** tiin daqiiqaa 15f walitti fufiinsaan dhiqadhaa (gonkumaa saamunaan hamaa, alkoolii, ykn furmaata baqaqsanii hodhuu ija keessa hin kaa’inaa, kunis korniyaa miidha).
3. GONKUMAA SUTURE YKN GLUE KAN SARREEFFAA HIN CUFIN: Ciniinnaa priimeet ciniinnaa ykn kollaa gogaatiin cufuun vaayirasii Herpes B, vaayirasii dhukkuba saree maraattee, fi anaerobes afaaniin fudhatamu (Eikenella corrodens, Bacteroides, Pasteurella) fibers fi tendons miidhame irratti kiyyootti galcha. Madaan akka dhangala’uuf banaa dhiisi (ykn erga Rabies Immune Globulin seenee booda tilmaama laaftuu qofa hayyami).
4. VALACYCLOVIR AFAAN JALQABAA (1 GRAM THREE TIMES DAILY) SA'AATII 24 HANGAA 72 KEESSATTI SAALAA MACAQUE: Sareewwan gosa Macaca qofa (Macaques guutuu Eeshiyaa fi Jibraltar) vaayirasii Herpes B qabatu. Ittisa Saaxilamummaa Booda (PEP) kan afaaniin fudhatamu Valacyclovir waliin 1,000 mg (1 g) every 8 hours (TID) for 14 days (ykn Acyclovir afaaniin fudhatamu 800 mg 5 times daily for 14 days) yoo danda'ame sa'aatii 24 keessatti (and up to 72 hours) kan saaxilamuu, osoo vaayirasichi gara sirna narvii giddu galeessaatti hin ce'iin dura.
5. GAFADHAA DHUKKUBA RABIES LAMAANII IMUNE GLOBULIN (HRIG / . ERIG) FI TALAALLII DHUKKUBA ISAA GUYYAA 0: Sareen ykn baaboon ciniiname ykn cirrachaan dhiiga harkisu hundi Eeshiyaa, Afrikaa, ykn Laatiin Ameerikaa keessatti WHO Category III Rabies Exposure dha. Yoo talaallii dhukkuba saree maraattee duraan hin fudhanne ta'e, talaalliin dhukkuba saree maraattee qofti gahaa MITI, akkasumas Rabies Immune Globulin (HRIG 20 IU/kg ykn ERIG 40 IU/kg) guyyaa 0 kallattiin madaa keessaa fi naannoo isaa seenee guyyoota 7 hanga 14 qaamni kee farra qaama mataa isaa osoo hin hojjetiin vaayirasii niwutraalize godhe.
6. AMOXICILLIN-KLAVULAANEETII FUDHACHUU (AUGMENTIN) FI TETANUS BOOSTER: Afaan priimeetotaa biqiltoota ciniinnaa namaa fakkeessa (the most infectious mammalian bite); amoxicillin-clavulanate fudhachuu 875/125 mg PO BID for 5 to 7 days fi talaallii teetanasii kee mirkaneessi (Tdap).

Muka murtii: saree, macaque, fi baboon ciniinnaa ykn bulchiinsa barruu¶

Muka murtii kilinikaa fi dirree kana yeroo wal argan priimeet ciniinnaa, barruu ykn mucosal splash fidu hordofaa:

flowchart TD
    Exposure["Primate Bite, Scratch, ykn Saliva Splash Gogaa/Ija Irratti"] --> WashNow{"1. Faalama Hatattamaan Qulqulleessuu (Daqiiqaa 0 hanga 5 Keessatti) ."}
    WashNow -->|"Gogaan Ciniinuu, Bocamuu ykn Barruu"| Scrub15["DAQIIQAA 15 GUUTUUF JABIIN DHAABBATA: Saamunaa Povidone-Iodine, Chlorhexidine, ykn Detergent + Bishaan Yaa’u Fayyadamaa -> Bilisaan dhiigni haa bahu -> Gonkumaa suture hin cufinaa"]
    WashNow -->|"Haxxiffannaa Ija, Hidhii ykn Afaanitti Faca’uu"| FlushEye["IJA / MUCOSA DAQIIQAA 15F JABISUU: Bishaan Qaruuraa Salphaa ykn Sterile 0.9% Saline QOFA Fayyadamaa (Gonkumaa saamunaa ykn ayoodiinii ija keessa hin kaa’inaa)"]
    Scrub15 --> PrimateID{"2. Garee Priimaatota fi Ji’ograafii adda baasuu"}
    FlushEye --> PrimateID
    PrimateID -->|"MACAQUE Addunyaa Durii (Gosa Macaca: Bali, Taayilaandi, Hindii, Jaappaan, Jibraltar, Chaayinaa, Filiippiinsi)"| DualRisk["BALAA OL'AANAA VAAYIRASII HERPES B + RABIES + BACKTERIA: Sa'aatii 24 Keessatti Kilinika / Hospitaala Imala Idil-addunyaa Deemi"]
    PrimateID -->|"Priimeetii Maakaak Hin Taane (Baaboon, Vervet, Langur, Capuchin, Saree Iskuweerii, Marmoset) ."| RabiesOnly["BALAA HERPES B HIN QABU -> BALAA DHUKKUBA SAALAA GUDDAA + BAAKTERIYAA OL'AANAA: Dhukkuba saree maraattee PEP + Antibaayootikii Hospitaala dhaqi"]
    DualRisk --> MedProtocol["3. Sirna Yaalaa Saaxilamummaa Booda Guutuu (Guyyaa 0) Bulchuu ."]
    RabiesOnly --> MedProtocol
    MedProtocol --> Regimen["1. HERPES B PEP (Macaques Qofa): Valacyclovir 1 g PO TID x guyyaa 14 (ykn Acyclovir 800 mg PO 5x/guyyaa x guyyaa 14)\n2. RABIES PEP (WHO Cat III): HRIG (20 IU/kg) madaa keessa seenuu + Talaallii Rabies Guyyoota 0, 3, 7, 14\n3. FARRAA FI TETANUS: Amoxicillin-Clavulanate 875/125 mg PO BID + Tdap Booster"]
    Regimen --> NeuroWatch{"4. Guyyaa 21f Hordofuu: Veesikilii, Tingling, Fever, Double Vision, ykn Hiccups kamiyyuu?"}
    NeuroWatch -->|"EEYYEE: Mallattoolee Niwuroo / Gogaa Jalqabaa"| IVGanciclovir["HOSPITALAA YEROO ATATTAMAA: Acyclovir IV Dose Ol’aanaa (12.5-15 mg/kg q8h) ykn IV Ganciclovir (5 mg/kg q12h) Hatattamaan Jalqabi"]

Marsaa 1ffaa: Priimeetonni vaayirasii Herpes B qabatanii fi dhukkuba saree maraattee (Species and temple guide) .¶

Saroonni lafarra jiran hundi vaayirasii Herpes B hin qaban, naannoon priimeetotaa hundinuu bakka dhukkuba saree maraattee wal fakkaatu hin qaban. Priimeet kam akka si ciccite ​​ykn akka si qaqqabe sirriitti beekuun ajaja farra vaayirasii kee murteessa.

1. Maatiriksii Paatojeenii Priimeetii Addunyaa: Maakaakii fi Baaboon, Laangurs, fi Saree Addunyaa Haaraa¶

2. Makaakoonni Mana Qulqullummaa Maaliif Turistoota Haleelu (And How to Escape Without Being Bitten) .¶

Qorannoon Bosona Saree Ubud Baali, mana qulqullummaa Lopburi Taayilaandi fi Upper Rock Jibraltar irratti gaggeeffame akka agarsiisutti ciniinnaa macaque dhibbeentaa 85 ol kan ta'u yeroo amala addaa namaa sadii: 1. Nyaata, Borsaa Pilaastikaa, Qaruuraa Bishaanii, Uffata Aduu, ykn Bilbila Qabachuu: Maakaakoonni mana qulqullummaa muuxannoodhaan leenjifamaniiru, hanga namni qabate tokko firii tokko isaaniif daldalutti, ujummoo ijaa, kophee, bilbilaa fi boorsaa crinkly butachuuf booji’amaniiru (a learned bartering behavior). Yoo sareen boorsaa kee, ujummoo aduu kee, ykn qaruuraa bishaanii kee qabde, ATATTAMAAN GADHAA. Duubatti harkisuun battalumatti gadi fageenyaan ciniinnaa saree harka ykn harka kee duraa kakaasa. 2. Ilkaan Saaxilamee ykn Kallattiin Ilaaluu (Primate Threat Display): Afaan qaama macaque fi baboon tiin, ija kallattiin wal qunnamuu cufuu fi funyaan keessan duubatti harkisuudhaan ilkaan keessan agarsiisuu (a human smile for a selfie) sochii priimeetii addunyaa maraa kan sodaa-aggaammii fi qormaata ti. Funyaan kee ilkaan kee irratti cufadhu, kallattiin ijaan ilaaluu irraa fagaadhu, akkasumas gonkumaa sadarkaa ijaa macaque dhiiraa ga’eessotaa ykn haadha daa’ima baattee jirtu waliin gadi hin bu’in. 3. Garbaa Turistootaa Irra Bahuu (Head and Neck Bite Hazard): Gurgurataan mana qulqullummaa tokko boqqolloo ykn banaanaa mataa ykn garba keessan irratti akka kaa'u gonkumaa hin hayyaminaa kanaaf macaque morma keessan irratti ol ba'a. Mataa, fuula, ykn qoonqoo irratti ciniinuun ykn cirrachuun vaayirasii Herpes B fi Rabies lamaan isaaniif balaa du'aa olaanaa qaba sababiin isaas narviin mataa (trigeminal, facial) karaa baay’ee gabaabaa ta’e (just centimeters) kallattiin gara hundee sammuutti osoo ittisa saaxilamummaa boodaa hojiirra ooluu hin danda’iin dura.

Marsaa 2ffaa: Gargaarsa jalqabaa fi ittisa yaalaa tartiibaan (First 15 minutes to 72 hours) .¶

Yeroo macaque ykn baboon gogaa cabsu ykn mucous membrane facaasu, tartiiba yeroo sirrii kana hordofaa.

1. Daqiiqaa 0 hanga Daqiiqaa 15: Makaanikaal fi Keemikaalaa Vaayirasii Inactivation¶

   [ MINUTE 0: MACAQUE BITE, SCRATCH, OR SALIVA SPLASH ]
                            |
                            v
   +--------------------------------------------------------------------+
   |  DO NOT WAIT FOR A CLINIC START 15-MINUTE SCRUB IMMEDIATELY      |
   |  1. Skin Wound: Scrub for 15 FULL MINUTES with:                    |
   |     - Povidone-Iodine (Betadine), Chlorhexidine, OR                |
   |     - Concentrated Detergent / Dish Soap / Hand Soap + Water.      |
   |  2. Eye/Mouth Splash: Flush 15 FULL MINUTES with Plain Bottled     |
   |     Water or 0.9% Sterile Saline ONLY (No soap/iodine in eye).     |
   +--------------------------------------------------------------------+
                            |
                            v
   [ HOUR 1 TO HOUR 24: HOSPITAL POST-EXPOSURE PROPHYLAXIS (PEP) ]
     - Valacyclovir 1,000 mg (1 g) PO TID x 14 days (for Macaques)
     - Rabies HRIG (20 IU/kg) infiltrated into wound + Vaccine Day 0
     - Amoxicillin-Clavulanate 875/125 mg PO BID + Tetanus Booster

• Maaliif Daqiiqaa Guutuu 15 Dirqama: Lamaanuu Garee Hojii Vaayirasii CDC Herpes B (Cohen et al., Clinical Infectious Diseases) fi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) Qajeelfama Dhukkuba Saree maraattee guutuu daqiiqaa 15 walitti fufiinsaan dhiqachuu fi makaanikaal dhiqachuu ibsa (gaazii qulqulluu ykn huccuu lallaafaa fayyadamuun bakka ilkaan itti bocame ykn bakka itti barreeffame keessaa suuta dhiqachuu, dhiigni ujummoo dhiigaa xixiqqoo akka haxxiffannaa akka bahu taasisa).
• Dhukkuba Herpes B fi Rabies irratti Wantoonni Vaayirasii ajjeesan Maal Hojjetu?:
• Filannoo Jalqabaa Gogaa: Povidone-iodine (Betadine 7.5% hanga 10%), kilooriheksiidiinii gilukoneetii (2% to 4%), benzalkonium chloride, ykn saamunaa manaa dhangala’aa / saamunaa mi’a nyaataa dhangala’aa / saamunaa bar bishaan yaa’u baay’ee wajjin.
• Yoo Karaa Mana Qulqullummaa Qaruuraa Bishaanii fi Harka Qulqulleessituu Qofa Qabdan Irra Jirtan Maal Ta'a?: Madaa sana cimsanii osoo xuuxuu walakkaa bishaan dhugaatii qaruuraa keessaniin battalumatti dhiqadhaa, 70% alkoolii harka qulqulleessituu dibadhaa, daqiiqaa 3 hanga 5 keessatti gara kutaa gargaarsa jalqabaa mana qulqullummaa, sinqii mana fincaanii, ykn mana qorichaa dhiyoo jirutti fiiguun povidone-iodine fi saamunaa daqiiqaa 15 guutuuf dhiqachuuf. (Hub: Bosona Ubud Sacred Monkey Forest Bali fi manneen qulqullummaa gurguddoo Taayilaanditti, kilinikiin gargaarsa jalqabaa bakka sanatti argamu povidone-iodine qaba, battalumatti achi dhaqi, daqiiqaa 15f dhiqadhu, achiis kallattiin gara hospitaala idil-addunyaa Valacyclovir fi Rabies RIGtti deemi, sababiin isaas manneen mana qulqullummaa Betadine gogaa irratti qofa kaa’anii fi qoricha farra vaayirasii ykn saree maraattee HIN raabsan talaallii).

2. Sa’aatii 1 hanga Sa’aatii 72: Ittisa Farra Vaayirasii Vaayirasii Herpes B (Valacyclovir vs. Acyclovir) .¶

Akka Wiirtuun To'annoo fi Ittisa Dhukkuboota Ameerikaa (CDC) fi Giddugala Qabeenya Vaayirasii B Biyyaalessaa (Georgia State University) qajeelfama kilinikaa:

3. Ittisa Dhukkuba Saree maraattee Saaxilamuu Booda Yeroo tokkotti (HRIG + 4-Dose Vaccine Schedule) .¶

Imaltoonni Ameerikaa ykn Awurooppaa yeroo baayyee waraqaawwan macaakoonni laabraatoorii bosonaafi booji’aman kunuunsa Herpes B vs. Rabies barbaachisuu fi dhiisuu isaanii irratti falman yoo dubbisan, mana qulqullummaa turistii Eeshiyaa fi Afrikaa keessatti, LAMAYYUU yeroo tokkotti yaaluun dirqama. Kilinikiin naannoo keessan jiru qoricha dhukkuba saree maraattee Valacyclovir malee qofa akka siif kennu hin hayyaminaa, akkasumas Valacyclovir kan Rabies malee PEP qofa hin fudhatinaa:

1. Imaltoota Talaallii Hin Taane (No Prior Pre-Exposure Rabies Series):
2. Tarkaanfii A: Dhukkuba Ittisa Dabarsaa (Day 0 Only): Seensa Globulin Immune Rabies Namaa (HRIG itti 20 IU/kg ulfaatina qaamaa), ykn qulqullaa'e Equine Rabies Immune Globulin (ERIG itti 40 IU/kg) yoo HRIG hin argamne, kallattiin gad fageenyaa fi qarqara mallattoo ciniinnaa fi barruu hunda keessa. Volumeen hafe kamiyyuu kan anatoomiidhaan madaa(wwan) keessa seenuu hin dandeenye (fakkeenyaaf, ciniinnaa fiixee qubaa) maashaa keessaa bakka fagootti lilmoodhaan naqama (such as the anterior thigh or deltoid opposite the vaccine arm).
3. Critical 7-Day HRIG Window: Yoo kilinika fagoo talaallii dhukkuba saree maraattee Guyyaa 0 fudhattan HRIG (a common issue at small island clinics in Indonesia or rural India), doosiin talaallii jalqabaa booda hanga Guyyaa 7ffaa balali'uu ykn gara hospitaalaa guddaatti imaluu qabda (Denpasar, Bangkok, Singapore, New Delhi, or home) HRIG lilmoodhaan naqamuuf. Guyyaa 7 booda HRIG hin kenninaa, sababiin isaas deebii farra qaama talaallii sochii qabu mataa keessanii waan ukkaamsuuf.
4. Tarkaanfii B: Talaallii Sochii (4-Dose Intramuscular Vaccine Series): Lilmoodhaan naqachuu 1.0 mL (ykn 0.5 mL maqaa daldalaa irratti hundaa’uun: Verorab, . Rabipur/RabAvert, . Imovax) maashaa keessaa gara maashaa deltoid (never into the gluteal/buttock muscle, ykn anterolateral thigh in young children) Guyyaa 0, 3, 7, fi 14 irratti (yoo immunocompromised ta'e Guyyaa 28 dabalataan).
5. Imaltoota kanaan dura Talaallii fudhataniif (Completed Pre-Exposure PrEP or Prior PEP):
6. HRIG HIN kenninaa. Talaallii dhukkuba saree maraattee maashaa keessaa 2 guyyaa 0 fi Guyyaa 3 qofa kennuu.

4. Ittisa Baakteeriyaa Poolimikiroobiyaanii ( .Why Monkey Bites Infect Within 12 Hours) .¶

Qaawwi afaanii priimeetota namaa hin taane alfa-hemolytic Streptococci, Staphylococcus aureus, Eikenella corrodens, Pasteurella, Bacteroides, fi Fusobacterium baay’inaan of keessaa qaba: - Artibaayootikii Afaaniin Fudhatamu Sarara Jalqabaa: Amoxicillin-clavulanate (Augmentin 875/125 mg PO every 12 hours guyyaa 5 hanga 7). - Dhukkubsattoota Alarjii Peenisiiliinii: Doksiisaayikiliin (100 mg PO BID) ykn Mooksiifilooksaasiin ( .400 mg PO daily), ykn Siiprooflooksaasiin ( .500 mg PO BID) PLUS Meetroonidaazoolii ( .500 mg PO TID) ykn Kilindaamaayisiin ( .300-450 mg PO TID) (never use a single cephalosporin, macrolide, or clindamycin alone, which miss Eikenella and Pasteurella).

Marsaa 3ffaa: Mallattoolee vaayirasii Herpes B adda baasuu (The 3-to-30-day neurological red-flag window) .¶

Erga madaa xuuxuu xumuranii fi Valacyclovir erga jalqabanii boodas namni macaque ciniiname ykn barreeffame hundi guyyoota 30f guyyaa guyyaan of hordofuu qaba (most clinical Herpes B cases present within 3 to 21 days of exposure, though incubation up to 5 weeks can occur).

   STAGE 1: LOCAL & PERIPHERAL NERVE SIGNS (Days 2 to 10)
   - Fluid-filled blisters (vesicles) or ulceration at the bite/scratch site
   - Shooting pain, electric tingling (paresthesia), numbness, or intense itching
     radiating UP the bitten arm or leg toward the spine
   - Regional swollen lymph nodes, unexplained fever, myalgia, or severe headache
                            |
                            v
   STAGE 2: BRAINSTEM & SPINAL CORD INVASION (Ascending Encephalomyelitis)
   - Persistent intractable HICCUPS (classic sign of brainstem/phrenic nerve involvement)
   - Double vision (diplopia), drooping eyelid, dizziness (ataxia), or slurred speech
   - Neck stiffness (meningismus), confusion, urinary retention, or leg weakness
                            |
                            v
   --> IMMEDIATE ICU ADMISSION FOR INTRAVENOUS GANCICLOVIR OR HIGH-DOSE IV ACYCLOVIR

• Hiccups, Diplopia, ykn Tingling Up The Limb Itti Fufiinsa Qabu Maaliif Farra Vaayirasii IV Hatattamaan Barbaachisa:
• Madaa qorraa namaa irraa adda (HSV-1), Vaayirasiin Herpes B yeroo baayyee bakka ciniiname sanatti bishaan gogaa mul’atullee osoo hin uumiin narvii naannoo ol ka’ee deema (> 50% of patients never develop local vesicles).
• Inumaayyuu mallattoon akeekkachiisaa inni jalqabaa dhukkubbii niwuroopaatikii, gubachuu, dadhabuu, ykn ciniinsuu cimaa (pruritus) gara fiixee ciniiname sanaa ol dhihootti balaqqeessa’uu, itti aansuunis ho’a qaamaa infuleenzaa fakkaatu, hiccups itti fufiinsa qabu (singultus, inflammation vaayirasii medulla oblongata), mul'ata dachaa (diplopia), rakkina liqimsuu (dysphagia), ykn dadhabina qaama olka’aa (Landry-type ascending paralysis).
• Yaala Dhukkubsataa Hospitaala Keessatti Herpes B Mallattoo Qabu: Valacyclovir afaaniin fudhatamu cimsee ittisa (PEP) osoo mallattoon dhukkubaa hin mul'atin dura. Erga bishaan dhangala’aan naannoo ykn mallattoon niwurooloogii kamiyyuu mul’atee booda, dhukkubsataan hatattamaan hospitaala ciisuu fi yaala farra vaayirasii hidda dhiigaa keessaa barbaachisa:
  1. Mallattoo CNS Malee (Local skin vesicles or peripheral paresthesia only): Acyclovir hidda dhiigaa keessaa (12.5 to 15 mg/kg IV every 8 hours) YKN Gaansiklooviir hidda dhiigaa keessaa (5 mg/kg IV every 12 hours) yoo xiqqaate guyyoota 14 hanga 21 hanga mallattoon hundi furamuu fi aadaan PCR vaayirasii negaatiivii ta’utti.
  2. Mallattoo CNS / Brainstem Kamiinuu (Fever + headache, tingling, hiccups, diplopia, ataxia, or weakness): Gaansiklooviir hidda dhiigaa keessaa (5 mg/kg IV every 12 hours) qoricha filannoo Garee Hojii CDC Herpes B tiin gorsudha sababiin isaas ganciclovir sirna narvii giddugaleessaa keessaa Macacine alphaherpesvirus 1 irratti humna guddaa in vitro fi in vivo irratti acyclovir caalaa guddaa agarsiisa.

Lakkoofsa balaa tasaa naannoo, kilinika idil-addunyaa, fi laaboraatooriiwwan wabii¶

Erga bakka sanatti madaa daqiiqaa 15f battalumatti dhiqachuu xumurtanii booda, kallattiin gara hospitaala idil-addunyaa ykn kilinika qoricha imalaaf of kenne (do not rely solely on a temple first-aid booth or hotel nurse):

• Baalii fi Indooneeshiyaa: Bilbila 112 ykn 119 ambulaansiidhaaf. Baaliitti (Ubud / Kuta / Nusa Dua / Canggu), kallattiin gara Hospitaala BIMC (Kuta: +62 361 761263 / . Nusa Dua: +62 361 3000911 / . Ubud Medical Centre: +62 361 971313), Hospitaala Siiloam Denpasar (+62 361 779900), ykn SOS Kilinika Medika Baali (+62 361 710505), kan istookii galche HRIG (Berirab/ .HyperRAB), Talaallii Verorab, fi Valacyclovir afaaniin fudhatamu (Valtrex).
• Taayilaandi (Bangkok, Phuket, Lopburi, Krabi, Chiang Mai): Bilbilaa 1669 EMS tiif ykn 1155 Poolisii Tuurizimiitif. Gara Dhaabbata Yaadannoo Mootittii Saovabha (Thai Red Cross Society Snake & Rabies Clinic, Baangkok: +66 2 252 0161), Hospitaala Baangkok Phuket (+66 76 254 425), ykn Hospitaala Idil-addunyaa Bumrungrad (+66 2 066 8888).
• Hindii fi Neppaal: Bilbila 112 (108 ambulaansii) Hinditti; Kaatmaanduu keessatti (Swayambhunath Monkey Temple), kallattiin gara Wiirtuu Qoricha Imala Hospitaala CIWEC (+977 1 4524111), kilinika ciniinnaa priimeetotaa sadarkaa warqee qabu naannichatti. Hinditti hospitaala dhaabbataa guddaa sadarkaa sadaffaa (Apollo, Max, Fortis, Manipal) fi lamaan isaanii iyyuu Human Rabies Immune Globulin (HRIG) fi Valacyclovir jedhaman 1,000 mg gabatee (Valcivir).
• Jibraaltar, Yunaayitid Kingidam, fi Gamtaa Awurooppaa: Bilbila 112 ykn 190 Gibraltar keessatti (St Bernard's Hospital pirootokoolii ciniinnaa Barbary Macaque of kenne qaba). UK keessatti bilbili 999 ykn 111 (UKHSA Rabies and Monkey B Virus Service); guutuu Gamtaa Awurooppaa keessatti bilbili 112.
• Jaappaan, Hoong Koong, Singaapoor, fi Maaleeziyaa: Bilbila 119 Jaappaanitti, . 999 Hong Kong keessatti (Queen Elizabeth / Prince of Wales A&E) fi Maaleeziyaa, ykn 995 Singaapoor keessatti (Tan Tock Seng Hospital / National Centre for Infectious Diseases [NCID]).
• Laaboraatoorii Wabii Herpes B Yunaayitid Isteetis & Addunyaa: Bilbila 911 haala hatattamaadhaaf. Ogeeyyiin fayyaa addunyaa maraa Yunivarsiitii Joorjiyaa State keessatti National B Virus Resource Center (Atlanta, USA) 24/7 Toora Bilbilaa Hatattamaa irratti +1-404-413-6550 ykn Wiirtuu Hojii Balaa Tasaa CDC (+1-770-488-7100) qorannoo PCR/serology fi qajeelfama farra vaayirasii kilinikaatif.

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Saroonni vaayirasii Herpes B qaban kamfa'i, saroonni hundis ni qabaa?¶

Lakki, sareewwan Addunyaa durii gosa Macaca (macaques) qofa, kanneen akka Rhesus macaques, Long-tailed (crab-eating) macaques, Japanese macaques, fi Barbary macaques guutuu Bali, Thailand, Hindii, Nepaal, Maaleeziyaa, Singaapoor, Hoong Koong, Jaappaan, fi Gibraltar keessatti argaman, kuufama uumamaa Macacine alphaherpesvirus 1 (Herpes B virus), waliin Makaakoonni ga’eessota ta’an dhibbeentaa 70 hanga 90 ta’an mallattoo tokko malee kan baatan. Baaboon, vervet monkeys, Asian langurs, fi sareewwan Ameerikaa Giddugaleessaa fi Kibbaa (Addunyaa Haaraa) hundi kanneen akka capuchins, squirrel monkeys, fi marmosets uumamaan vaayirasii Herpes B HIN qabaatan, haa ta’u malee ammas hatattamaan Rabies Post-Exposure Prophylaxis fi antibiotics barbaadu.

Daqiiqaa 15f macaque ciniiname ykn barruu battalumatti dhiqachuun maaliif murteessaadha?¶

Vaayirasiin herpes B fi vaayirasiin dhukkuba saree maraattee envelope lipidii (coomaa) dadhaboo ta’een kan marfamanii fi erga ciniinnaa ykn barruu booda daqiiqaa muraasa qofaaf seelii gogaa gubbaa irratti kan turanii fi narvii miiraa naannootti hidhamuu fi gara lafee dugdaa fi sammuutti ol imaluu isaanii dura. Vaayirasichi erga aksoonii narvii seenee booda, antiseptikoonni gubbaa irra jiran kana booda isa bira gahuu hin danda’an. Madaa sana battalumatti daqiiqaa 15 guutuu povidone-iodine (Betadine), chlorhexidine, ykn saamunaa detergent concentrated fi bishaan yaa’een dhiqachuun envelope lipid vaayirasii yeroo tuttuqaa buqqisa, weerarri narvii osoo hin uumamin dura vaayirasicha keessaa dhibbeentaa 99 ol dhiqa.

Doziin sirrii Valacyclovir ykn Acyclovir vaayirasii Herpes B ittisuuf barbaachisu erga macaque ciniinee booda maali?¶

Vaayirasiin Herpes B tilmaamaan dachaa 10n qoricha farra vaayirasii herpes dhukkuba qorraa namaa (HSV-1) caalaa xiqqaa waan ta’eef, ajajni madaa qorraa doosiin isaa xiqqaa ta’e istaandardiin gahaa miti. Akka qajeelfama Garee Hojii Vaayirasii Herpes B CDC tti, ga’eessonni Valacyclovir 1,000 mg (giraama 1) guyyaatti al sadii (sa’aatii 8 hunda) guyyoota guutuu 14f fudhatamuu, ykn filannoo biraatiin Acyclovir 800 mg afaaniin fudhatamuu guyyaatti al shan guyyoota 14f fudhatamuu, yoo gaarii ta’e sa’aatii 24 hanga 72 keessatti erga ciniinnaa, cirrachaan, ykn ijaan jalqabame barbaadu splash jedhamuun beekama.

Sareen macaque ija kootti bishaan yoo tufe ykn natti facaase maal gochuu qaba?¶

Ijaan haxxiffannaa makaak ykn bishaan godoo/poolii karaa vaayirasii Herpes B namaa lubbuu namaa galaafatu karaa narvii ijaa fi ijaa fi ijaa/trigeminal daddarbuudha. Saamunaa, povidone-iodine ykn alkoolii ija keessan keessa HIN kaa’inaa; kanaa mannaa, qola ijaa keessan banaa qabadhaatii bishaan dhugaatii qaruuraa qulqulluu ykn soogidda idilee %0.9 sterile ta’een daqiiqaa 15 guutuuf walitti fufiinsaan dhiqadhaa, sana booda battalumatti gara hospitaalaa deemuun Valacyclovir afaaniin fudhachuu (1 g guyyaatti al sadii guyyoota 14f) jalqabuu fi ittisa dhukkuba saree maraattee irratti mari’adhaa.

Guyyaa sareen ciniiname talaallii dhukkuba saree maraattee yoo argadhe ammallee Rabies Immune Globulin (HRIG) na barbaachisa?¶

Eeyyee, yoo imala dura talaallii dhukkuba saree maraattee saaxilamuu duraa fudhattee hin beekne ta’e, biyya dhukkubni saree maraattee itti baay’ate (kan akka Indooneezhiyaa/Baalii, Taayilaandi, Hindii, Neppaal, Afrikaa, ykn Laatiin Ameerikaa) keessatti sareen gogaa cabsu ciniinuu ykn barruu hunduu saaxilamummaa WHO sadarkaa III ta’ee talaallii dhukkuba saree maraattee doosiin 4 qabu walduraa duubaan FI passive Human Rabies Immune Globulin kan barbaadu dha (HRIG, 20 IU/kg) kallattiin madaa keessaa fi naannoo isaa seenee ture. Talaalliin dhukkuba saree maraattee sirni ittisa qaamaa kee farra qaama mataa isaa akka hojjetu kakaasuuf guyyoota 7 hanga 14 waan fudhatuuf, HRIG torban jalqabaa balaafamaa sana keessatti farra qaama battalumatti bakka ciniiname sanatti ni kenna.

Guyyoota 30 jalqabaa erga macaque ciniinee booda mallattoon akeekkachiisaa maaltu wal’aansa IV hatattamaa na barbaachisa jechuudha?¶

Ganciclovir hidda dhiigaa keessaa (sa’aatii 12 keessatti 5 mg/kg IV) ykn doosiin IV Acyclovir doosiin isaa ol’aanaa yoo macaque saaxilamtee guyyoota 3 hanga 30 keessatti kanneen armaan gadii keessaa tokko yoo qabaatte hatattamaan hospitaala seenuu barbaadi: bishaan dhangala’aan guutame ykn madaa naannoo madaa; gubachuu, lilmoo, qaamni namaa ciniinuu ykn ciniinsuun cimaan harka ykn miila ciniiname sanaa ol balaqqeessa’u; ho’a qaamaa hin ibsamne ykn mataa dhukkubbii cimaa; hiccups itti fufiinsa qabu kan furmaata hin arganne (mallattoo kalaasikii inflammation hundee sammuu Herpes B); dachaa lama arguu, garaan namaa mar’achuu, liqimsuuf rakkachuu ykn qaamni qaamaa dadhabuu.

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Saaxila dhukkuba saree maraattee, wal arguu battee, fi ittisa saaxilamummaa boodaa
• Kunuunsa ciniinnaa bineensotaa fi infekshinii madaa
• Saree maraattee, raakoon, kooyyee, ykn skunk ittisa haleellaa guyyaa
• Dhiigni cimaa fi dhiiguu to’achuu

Maddootaa fi qajeelfama ofiisaa¶

• Giddugala To'annoo fi Ittisa Dhukkubaa (CDC, Yunaayitid Isteetis): Kitaaba Keelloo CDC (Odeeffannoo Fayyaa Imala Idil-addunyaa): Saaxila Zoonotic: Ciniinnaa, Barruu fi Balaa Biroo Saree Macaque irraa (Herpes B Virus / Macacine alphaherpesvirus 1) fi Dhukkuba Saree maraattee.
• Koohen, J. I., Daavenpoort, D. S., Istuwaart, J. A., fi kkf. (B Virus Working Group, Dhukkuboota Daddarboo Kilinikaalaa / CDC): Yaada Ittisaa fi Yaala Vaayirasii Bf Saaxilamuuf (Cercopithecine Herpesvirus 1).
• Giddugala Qabeenya Vaayirasii B Biyyaalessaa (Georgia State University, Atlanta, USA): Hojimaata Hojii Istaandardii Hatattamaa Faalama Ciniinnaa/Scratch Macaque, Qormaata Qorannoo, fi Ittisa Saaxila Booda.
• Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO): Marii Ogeessota WHO Dhukkuba Saree maraattee: Bulchiinsa Saaxilamummaa Gosa III, Seensa Madaa Naannoo Saree maraattee Immunoglobulin (HRIG/ .ERIG), fi Sagantaa Talaallii.
• Waldaa Dhukkuboota Daddarboo Ameerikaa (IDSA): Qajeelfama Shaakala Qorannoo fi Bulchiinsa Infeekshinii Gogaa fi Tishuu Lallaafaa Ciniinnaa Priimaat Namaa Hin Taane Hordofuu.