Cufamuu Arteriin Retina Giddugaleessaa (CRAO) Ija Itti Dhukkubbii: Dhukkubbii Hin Qabne Tasa Monocular Jaamsuu, Bakka Cherry-Red Spot, fi Daqiiqaa 90f Hyperbaric ykn tPA Window¶

Ija tokko keessatti mul’anni akka tasaa, guutummaatti dhukkubbii malee kan sekondii muraasa keessatti uumamu, yeroo baay’ee akka gaaddidduu foddaa dukkanaa’aa gadi harkisuu ykn ibsaan cufamuutti kan ibsamu, mallattoo central retinal artery occlusion (CRAO), kan yaala fayyaatiin acute ischemic eye stroke jedhamee ramadama. Lakkoofsa balaa tasaa naannoo keessanii bilbilaa (Ameerikaa fi Kanaadaatti 911, guutuu Gamtaa Awurooppaa keessatti 112, Yunaayitid Kingidam keessatti 999) ykn keenya mariisisaa lakkoofsa balaa tasaa hatattamaan geejjibni ambulaansii hatattamaa kallattiin gara Hospitaala Giddugala Istirookii Murtaa’etti gaafachuu. Yeroo ogeeyyii fayyaa gargaaraa eegdu, dhukkubsataa sammuu wal-faana jiruuf madaali dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu ykn weerara iskeemii yeroo darbaa (TIA) ., ga’eessota dullooman sababa arteritic sakatta’uu keenya fayyadamuun qajeelfama arteriitis seelii guddaa fi arteritis yeroo, fi haalawwan tasaa ija diimaa dhukkubsatan kanneen keenya keessatti wal bira qabnee ilaaluu qajeelfama gilookomaa kofa cufamuu cimaa.

retinan embryological fi anatomically outpouching sammuu diencephalon kan central retinal artery (damee arteri ijaa, kan damee intracranial isa jalqabaa kan internal carotid artery) tiin dhihaatu waan ta'eef, American Heart Association (AHA) fi American Stroke Association (ASA) acute ibsu retinal arterial ischemia akka infarction sirna narvii giddugaleessaa kan dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu wajjin wal gitutti. Qorannoon yaalii fi kilinikaa namaa akka agarsiisutti, guutummaatti cufamuun arteriin retiinaa giddugaleessaa du’a duubatti hin deebine seelonni gaangiliyoonii retiinaa keessaa daqiiqaa 90 hanga 100 irraa eegalee kan kakaasu yoo ta’u, infarkii retiinaa guddaa ykn waliigalaa daqiiqaa 240 (sa’aatii 4) xumurama. Dabalataanis, suuraan maagneetii reezonaansii ulfaataa sammuu babal’achuu (DWI-MRI) akka agarsiisutti dhukkubsattoota CRAO cimaatiin dhiyaatan keessaa dhibbeentaan 15 hanga 25 yeroo tokkotti, yeroo baay’ee callisaa ta’e acute ischemic brain infarctions sirriitti walfakkaataa carotid artery plaque ykn cardiac embolus irraa akka qaban mul’isa. Dhukkubsataa ija dhukkubbii hin qabne ija monocular qabu gara ogeessa ijaa daldalaatti geessuun ykn hanga ganama itti aanutti eeguun foddaa thrombolysis hidda dhiigaa keessaa sa’aatii 4.5 (alteplase ykn tenecteplase) fi foddaa baraarsaa yaala oksijiinii haayperbaariik jalqabaa (HBOT) lamaan isaanii dhaba, dhukkubsataan ammoo dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu hemispheric lubbuu namaa galaafachuuf saaxilame.

Amma kana godhi¶

1. Ija tokko tokkoon haguuggii mul'ata ija tokkoon dhabuu mirkaneessuu, iji DHUKKUBA HIN QABNE ta'uu isaa mirkaneessuu, fi mallattoon daqiiqaa sirrii jalqabame galmeessuu (yeroo "Last Known Well"). Namichi ija isaa mirgaa harka isaatiin akka haguugu taasisi, achiis ija bitaa isaa akka haguugu taasisi. Yoo mul'anni gurraacha'e, quba lakkaa'uu ykn sochii harkaa qofa arguutti hir'ate, ykn ija tokko keessaa walakkaan gubbaa ykn gadii osoo dhukkubbii ijaa hin qabne yoo dhabe, hatattamaan akka ija dhiita'uutti yaala. Gareen dhiigni sammuu keessatti dhangala’u qoricha hidda dhiigaa keessaa dhangala’u kan dhiita’u hayyamuuf chaappaa yeroo kana waan barbaadaniif daqiiqaa sa’aatii sirrii mul’anni jijjiirame barreessi.
2. Hatattamaan 911 / 112 / 999 bilbiluun gara Giddugala Istirookii Murtaa'etti geejjibni gaafadhu, ogeessa ijaa, kilinika kunuunsa hatattamaa, ykn kilinika ijaa kophaa isaa dhaabbate MITI. Nama ergamtuutti ifatti himaa: "Dhukkubsataan ija tokko irratti jaamummaa tasa, dhukkubbii hin qabne kan [Yeroo] irraa jalqabe qaba. Acute Central Retinal Artery Occlusion, kan ija ta'e shakkina dhiigni sammuu keessatti dhangala'uu, fi ambulaansii Koodii Istirookii gara hospitaala tPA hidda dhiigaa keessaa fi dandeettii niwurooloogii dhiigni sammuu keessatti dhangala'uu qabutti barbaachisa."
3. Nama sana guutummaatti dugda isaa irratti diriiraa (supine) mataa isaa olka’iinsa digrii zeeroo irratti kaa’uu. Dhukkuba onnee dhiphina (congestive heart failure) ykn miidhaan sammuu cimaan bakka mataan isaa ol ka’e irraa adda ta’ee, dhukkubsataa acute CRAO qabu guutummaatti diriiraa ciisuun dhiibbaa arterial giddu galeessaa fi dhiibbaa gravitational hydrostatic perfusion karaa ophthalmic artery fi residual cilioretinal ykn pial collateral maximize godha ujummoolee retiinaa beela’e nyaachisan.
4. Godaan dukkanaa'aan yoo ol ka'ee fi mul'anni daqiiqaa 2 hanga 15 booda gara dhibbeentaa 100 idileetti yoo deebi'ellee (Amaurosis Fugax), ammas hatattamaan gara Giddugala Istirookii ambulaansii dhaqi. Yeroodhaaf dhukkubbii hin qabne ija monocular blindness (amaurosis fugax, ykn "jaamummaa yeroo muraasaaf") retinal transient ischemic attack (TIA) sababa kiristaala kolestroolii (Hollenhorst plaque) ykn pilaateleetii-fibriin clot yeroo gabaabaaf arteriin retina cufuu osoo hin cabsin dura. Balaan guddaan CRAO dhaabbataa jaamsuu ykn dhiigni sammuu arteriin sammuu giddu galeessaa guddaa sa’aatii 24 hanga 72 jalqabaa keessatti erga yeroo amaurosis fugax mudatee booda uuma.
5. Dhukkubsataa umuriin isaa waggaa 50 fi isaa ol ta’e hunda hatattamaan alaabaa diimaa Giant Cell Arteritis (Temporal Arteritis) jedhu sakatta’i. Waa’ee mataa dhukkubbii mana qulqullummaa haaraa, yeroo rifeensa qama’an gogaa mataa, dhukkubbii jilbaa ykn dadhabbiin yeroo nyaata daaku (jaw claudication), mul’ata dachaa, ho’a qaamaa, ykn garba/hip jabina addatti gaafadhu. Namoota CRAO qaban keessaa dhibbeentaa 5 hanga 10 (arteritic CRAO) keessatti, arteriin kun dhiiga dhangala’uu caalaa autoimmune vasculitis tiin cufama; osoo isteeroyidii doosiin guddaan hidda dhiigaa keessaa battalumatti hin fudhanne, iji lammaffaan sa’aatii hanga guyyoota keessatti dhaabbataadhaan jaamaa ta’uu danda’a.
6. Dhukkubsataa Afaaniin Homaa Hin Taane (NPO) tursiisi, gonkumaa aspirin sammuu hospitaalaa dura manatti hin fudhatinaa, akkasumas dhiibbaa ijaa aggaammii daawwataa ta’e irraa fagaadhaa. Nyaata, dhugaatii, ykn qoricha afaaniin fudhatamu dhiiga qallachuu/aspirin mana keessatti hin kenninaa, sababiin isaas pirootokooliin dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu hospitaalaa jalqaba CT scan mataa faallaa hin taane saffisaan dhiigni mataa keessaa thrombolytics kennuu dura dhiigni keessaa akka hin baane gochuu waan barbaaduuf (alteplase/tenecteplase) ykn yaala farra pilaateleetii lamaa. Kubbaa ijaa humnaan hin dhiibnaa, kunis baqaqsanii hodhuu duraan ija tokko cabsuu danda’a ykn osoo hin tilmaamin dhiigni dhangala’e buqqisuu danda’a.

Clinical decision tree for sudden painless monocular vision loss¶

Use this emergency triage flowchart to distinguish thromboembolic CRAO, branch retinal artery occlusion (BRAO), transient amaurosis fugax, and arteritic CRAO, and activate the proper hospital pathway.

flowchart TD
    Start["Sudden Painless Loss of Vision in ONE Eye<br/>(Blackout, Counting Fingers, or Horizontal Curtain)<br/>Confirmed by Covering Each Eye Separately"] --> DurationCheck{"Did Vision Return to Normal<br/>Within 2 to 15 Minutes,<br/>or Is Vision Still Lost?"}

    DurationCheck -->|"Vision Returned Completely<br/>After 2 to 15 Minutes<br/>('Shade Pulled Down Then Lifted')"| Amaurosis["AMAUROSIS FUGAX (RETINAL TIA):<br/>1. Call 911 / 112 / 999 Immediately for Stroke Center<br/>2. Extreme 24 to 72 Hour Risk of Brain Stroke or CRAO<br/>3. Urgent CTA Head/Neck (Check >70% Carotid Stenosis),<br/>   Brain DWI-MRI, ECG/Telemetry, and Dual Antiplatelets"]

    DurationCheck -->|"Vision Remains Dark or Missing<br/>(Persistent Occlusion)"| AgeGCA{"Is Patient Age >= 50 Years WITH<br/>Temple Headache, Jaw Claudication,<br/>Scalp Tenderness, or PMR Stiffness?"}

    AgeGCA -->|"YES: Suspect Arteritic CRAO<br/>(5% to 10% of All CRAO Cases)"| ArteriticCRAO["ARTERITIC CRAO (GIANT CELL ARTERITIS):<br/>1. Immediate High-Dose IV Methylprednisolone<br/>   (500 to 1,000 mg IV Daily) BEFORE Temporal Biopsy<br/>2. Protects the Fellow Eye and Prevents<br/>   Contralateral Blindness Within 24 Hours to 7 Days<br/>3. Stat ESR, CRP, Platelets + Ophthalmology Consult"]

    AgeGCA -->|"NO: Suspect Non-Arteritic<br/>Thromboembolic CRAO or BRAO<br/>(90% to 95% of Cases)"| TimeWindow{"What Is the Time Elapsed Since<br/>Symptom Onset ('Last Known Well')?"}

    TimeWindow -->|"<= 4.5 Hours<br/>(Especially Within 90 to 180 Minutes)"| HyperacuteCRAO["HYPERACUTE STROKE CODE PATHWAY:<br/>1. Lay Patient Flat on Back (0 Degrees Supine)<br/>2. Stat Non-Contrast Head CT (Rule Out Bleed)<br/>3. Consider IV Alteplase or Tenecteplase (<= 4.5 hrs)<br/>   Per AHA/ASA CRAO Stroke Center Protocol<br/>4. Immediate Hyperbaric Oxygen (HBOT at 2.0 to 2.8 ATA)<br/>   if Available + IOP Reduction to Dislodge Embolus"]

    TimeWindow -->|"> 4.5 Hours to 24 Hours"| SubacuteCRAO["EARLY SUBACUTE RESCUE & STROKE WORKUP:<br/>1. Emergent Hyperbaric Oxygen Therapy (HBOT)<br/>   Window Up to 12 to 24 Hours (Choroidal Diffusion)<br/>2. Medical IOP Lowering (IV Acetazolamide + Drops)<br/>3. Inpatient Stroke Admission: Brain DWI-MRI,<br/>   Carotid CTA/Ultrasound, Echocardiogram, Telemetry"]

Pathophysiology: Dual retinal blood supply, the cherry-red spot, and the 90-minute ischemic clock¶

To understand why central retinal artery occlusion causes such profound, instantaneous blindness, why fundoscopy reveals a "cherry-red spot," and why hyperbaric oxygen can keep the retina alive even while the central retinal artery is blocked, one must examine the unique dual vascular anatomy of the human retina.

1. Marsaa dachaa retiinaa: Arteriin retina giddu galeessaa vs. choroidal choriocapillaris¶

Retiiniin namaa laayiyeroota histoloojii maaykirooskoopii kudhan irraa kan ijaarame yoo ta’u, isaanis sireewwan arteriin guutummaatti adda ta’an lamaatiin sooraman (lamaanuu damee arteerii ijaa, kan arteriin karootidii keessoo suprakilinooyidii irraa ka’u):

• Inner Retinal Layers (Supplied by the Central Retinal Artery): central retinal artery (CRA) cinaacha jalaa narvii ijaa gara miliimeetira 10 hanga 12 kubbaa ijaa duuba boca, kallattiin giddugala narvii ijaa gadi imaluun, diskiin ijaa irratti bahee, bakka dameelee gurguddoo afuritti (superior nasal, superior temporal, hidhii gadii, fi arteriyoolii yeroo gadii). Arteriooloonni kun arteerii dhuma anatoomii dhugaa yoo ta’an dameewwan gidduutti anastomoosii zeeroo kan qabanidha. Isaanis keessaa harka sadii keessaa lama retiinaa ni dhiyeessu: narvii fiber layer, ganglion cell layer (kan aksoononni isaa optic nerve uumuu), inner plexiform layer, fi inner nuclear layer.
• Laayiyeroota Retiinaa Alaa fi Fovea (Kara Arterii Ciliary Posterior Circulation Choroidal tiin kan dhihaatu): Retina keessaa harka sadii keessaa tokko kan alaa, uleewwan footoreceptor fi cones fi retinal pigment epithelium (RPE) kan of keessaa qabu, ujummoo dhiigaa mataa isaa hin qabu. Inumaayyuu, oksijiinii fi soorata isaa hunda choriocapillaris jala jiru irraa, siree ujummoo dhiigaa hedduu arteerii ciliary duubaa gabaabaa fi dheeraa irraa sooramu irraa, meembraanii Bruch keessaa babal’achuu dadhabaatiin argata.
• The Cilioretinal Artery Variant (The 15% to 25% Anatomical Lifesaver): Ija namaa dhibbeentaa 15 hanga 25 keessatti, ujummoon gargaaraa xiqqaan cilioretinal artery jedhamu marsaa ciliary (choroidal) duubaa irraa damee qarqara temporal disc optic irratti damee papillomacular bundle fi central fovea dhiyeessa. Dhukkubsataan arteriin paatentii cilioretinal qabu tokko arteriin retina giddugaleessaa isaa guutummaatti yoo cufame, dirree ijaa naannoo isaanii guutuun gurraacha ta’a, garuu odola giddugaleessaa xiqqaan mul’ata dubbisuu 20/20 qabu dinqiidhaan hin tuqamne sababiin isaas marsaan ciliary duubaa ammallee waan dhangala’uuf. (Faallaa kanaatiin, Giant Cell Arteritis bakka arteriiwwan ciliary duubaa inflamed ta’an keessatti marsaan dhiigaa lamaan yeroo tokkotti ni kufa).

+-------------------------------------------------------------------------+
|         DUAL BLOOD SUPPLY OF THE RETINA & THE CHERRY-RED SPOT           |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  INTERNAL CAROTID ARTERY ---> OPHTHALMIC ARTERY                         |
|                                      |                                  |
|         +----------------------------+----------------------------+     |
|         |                                                         |     |
|         v                                                         v     |
|  1. CENTRAL RETINAL ARTERY (CRA)           2. SHORT POSTERIOR CILIARY   |
|     * True end-artery (no collaterals)        ARTERIES (CHOROIDAL BED)  |
|     * Feeds INNER 2/3 of Retina:              * Feeds OUTER 1/3 Retina: |
|       - Nerve Fiber Layer                       - Photoreceptors (Rods  |
|       - Ganglion Cell Layer                       and Cones)            |
|       - Inner Plexiform & Nuclear Layers        - Retinal Pigment Epith.|
|     * Blocked in Thromboembolic CRAO          * Remains OPEN in Non-    |
|       -> Inner retina swells & turns            Arteritic CRAO          |
|          OPAQUE MILKY-WHITE                   * Foveola has NO inner    |
|                                                 layers -> Red choroid   |
|                                                 shines through as a     |
|                                                 "CHERRY-RED SPOT"       |
+-------------------------------------------------------------------------+

2. Qorannoon retina irratti "Cherry-Red Spot" fi "Boxcarring" maaliif mul'ata¶

Yeroo embolus ykn thrombus arteriin retina giddugaleessaa cufu (yeroo baay’ee bakka lamina cribrosa mataa narvii ijaa bocu ykn seensa dural sheath irratti): 1. Opaque Milky-White Inner Retinal Edema: Ischemia daqiiqaa 15 hanga 60 keessatti ATP seelii keessaa hir'achuun seelii ganglion retina keessaa fi fiber narvii keessatti paampii soodiyeem-pootaasiyeemii akka kufe taasisa (cytotoxic edema). Retiiniin keessaa akka idileetti iftoomina qabu dhiita’ee duumessa, halluu diimaa, fi adii aannani ta’ee utubaa duubaa qaxxaamuree garagalcha. 2. The Foveal Cherry-Red Spot: Giddugala sirrii macula irratti, boolla xiqqoo miliimeetira 0.35 dheeratu foveola jedhamu keessatti, laayibaroonni retiinaa keessaa (seelonni ganglion fi fibers narvii) anatoomiidhaan gara cinaatti waan dhiibamaniif ifa kallattiin photoreceptors rukutuu danda'a. Foveola irratti laayibaroonni keessoo retiinaa akka aannaniitti adii ta’an waan hin jirreef, fayyaa, dhiigaan kan guutame korooyidii diimaa fi epithelium retinal pigment jala jiru foveola ultra-thin, halo of stark white ischemic retina tiin ifaan ibsuu itti fufa. Faallaan guddaan kun fundoscopy (ija CRAO hanga dhibbeentaa 90 keessatti argamu) irratti tuqaa cherry-red kan patognomonic uuma. 3. Arteriolar Attenuation and "Boxcarring" ("Cattle-Trucking"): Because arterial inflow has stopped, the retinal arterioles become thread-thin, and the stagnant red blood cell column inside both the arterioles and venules breaks up into dark red segments separated by clear plasma gaps that slowly inch forward and backward like disconnected freight train cars (boxcarring or cattle-trucking). 4. Visible Intra-Arterial Emboli: Dhibbeentaa 20 hanga 40 keessatti qorataan embolus yakkamaa qabatamaa ta’e kan arterial bifurcation irratti galmaa’e arguu danda’a: - Cholesterol Embolus (Hollenhorst Plaque, 74% of visible emboli): Kiristaalota refractile ifaa, calaqqisan, keelloo warqee ykn burtukaanaa kanneen arteriin karootidii keessoo madaa’e ykn pilaakii atherosclerotic aortic arch irraa maddu. - Fibrin-Platelet Embolus (15.5% of emboli): Dull, grayish-white, elongated plugs that mold to the vessel wall, arising from mural thrombi in carotid stenosis or cardiac chambers (atrial fibrillation, post-myocardial infarction). - Calcific Embolus (10.5% of emboli): Chalky, solid white, non-refractile chunks arising from calcified aortic stenosis or mitral annular calcification; because they are rock-hard and lodge proximally, calcific emboli cause the most severe, permanent infarctions.

3. The 90-to-240-minute retinal tolerance window (Hayreh's research)¶

Experimental primate studies by Dr. Sohan Singh Hayreh established the exact ischemic survival clock of the inner retina: - 0 to 90 Minutes (Complete Recovery Window): If central retinal artery flow is restored within 90 to 97 minutes of complete occlusion, the inner retina recovers with zero permanent damage and full return of vision. - Daqiiqaa 90 hanga 240 (Partial Salvage Window): Daqiiqaa 97 fi 240 (sa’aatii 1.5 hanga 4) gidduutti du’a seelota gaangiliyoonii retiinaa duubatti hin deebine saffisaan hammaata; haa ta’u malee, namoonni CRAO namaa irra caalaan isaanii haftee dhangala’aa ykn dhangala’aa wabii waan qabataniif, sa’aatii 4.5 keessatti thrombolysis hatattamaa ykn oksijiinii hyperbaric ammallee mul’ata hiika qabu baraaruu danda’a. - Daqiiqaa 240 (Sa'aatii 4) ol): Infarction waliigalaa ykn waliigalatti dhihoo ta'e kan inner retina kan uumamu yoo ta'u, kunis ija hin wal'aanamne keessaa dhibbeentaa 80 ol keessatti optic atrophy dhaabbataa fi mul'anni quba lakkaa'uu ykn sochii harkaa qofa irratti daangeffame uuma.

Etiology: Non-arteritic (thromboembolic) vs. arteritic (Giant Cell Arteritis) CRAO¶

Dhukkubsataan CRAO cimaa ykn amaurosis fugax qabu hundi yaaliin fayyaa hatattamaa isaanii guutummaatti adda waan ta’eef battalumatti gosoota etiologic lama keessaa tokkotti ramadamuu qaba:

Cosmetic facial filler injections: An iatrogenic cause of blinding CRAO¶

Clinicians and patients must also recognize an iatrogenic cause of catastrophic CRAO in young adults: accidental intra-arterial injection of cosmetic dermal fillers (hyaluronic acid, calcium hydroxylapatite, or autologous fat) into the glabellar (frown lines), nasal bridge, forehead, or nasolabial fold regions. - The facial angular artery, supratrochlear artery, and supraorbital artery are direct terminal branches of the ophthalmic artery. - If a needle pierces one of these facial arteries and injects filler under high pressure, the column of filler gel is pushed retrograde into the main ophthalmic artery inside the orbit. When plunger pressure is released, systolic blood pressure shoots the filler antegrade straight into the central retinal artery, posterior ciliary arteries, and middle cerebral artery. - Dhiiga dhangala'uu irraa adda ta'ee, filler occlusion dhukkubbii orbital battalaa hamaa fi battalumatti No Light Perception (NLP) blindness minjaala lilmoo irratti fida, yeroo baayyee ophthalmoplegia, ptosis, gogaa mormaa livedo reticularis, fi cerebral stroke wajjin. - Hoggansa Balaa Tasaa: Hatattamaan qoricha lilmoo dhaabuu, hyaluronidase (1,500+ units) doosiin isaa guddaa ta’e bakka sanaa fi supraorbital/supratrochlear notches (specialist retrobulbar hyaluronidase wajjin) lilmoodhaan naqachuu, oksijiinii hyperbaric jalqabuu, fi geejjibaa Stroke Center 911/112/999 bilbiluu.

Mallattoo ijaa siree cinaa: Mudaa ijaa fira (Relative Afferent pupillary Defect) (barataa Marcus Gunn) .¶

Ogeessi fayyaa gargaarsaa ykn hakiimni kamiyyuu Relative Afferent Pupillary Defect (RAPD, ykn Marcus Gunn pupil) adda baasuuf Swinging Flashlight Test fayyadamuun kutaa dukkanaa’aa ta’e keessatti narvii ijaa cimaa ykn ischemia retina keessaa sekondii 10 keessatti mirkaneessuu danda’a:

1. Dhukkubsataan kutaa dukkanaa’aa ta’e keessatti bakka fagoo jiru ilaalee ibsa qalamaa gara ija fayya qabeessatti sekondii 3f akka ibsu taasisi: bartoonni lamaan saffisaan akka dhiphatu (deebii kallattiin ija fayyaa fi deebii waliigaltee ija CRAO jaamaa keessatti).
2. Dafii ibsaa qalamaa hidhii qaxxaamuree gara ija **dhiibame (CRAO)**tti jigsi: dhiphatee turuu mannaa, bartoonni lamaan battalumatti sirriitti gara balaqqeessa ibsaa harkaatti bal'atu.
3. Maaliif akkas ta'a: Retiiniin keessaa infarcted ta'e mallattoo elektirikii zeeroo jechuun ni danda'ama narvii ijaa gadi gara sammuu gidduutti waan erguuf, sammuun ifa gara ija jaamaatti lulluuquun akka "ibsaa dhaamsuutti" hubata, kunis barattoonni lamaan haala wal faallessuun akka bal'atan taasisa. RAPD mallatteeffame CRAO booda sekondii muraasa keessatti kan mul’atu yoo ta’u, mul’ata hojii dhabuu, awwaara korniyaa ykn ijaa salphaa ta’e ni dhorka.

Wal’aansoowwan baraarsaa hospitaala duraa fi Kutaa Balaa Tasaa: Maaltu akka hojjetuu fi maal irraa fagaachuu qabna¶

1. Hidda dhiigaa keessaa (Intravenous Thrombolysis) (Alteplase ykn Tenecteplase sa’aatii 4.5 keessatti) .¶

Bara 2021tti, Waldaan Onnee Ameerikaa (AHA) fi Waldaan Istirookii Ameerikaa (ASA) Ibsa Saayinsii (Management of Central Retinal Artery Occlusion) kan **intravenous tissue plasminogen activator (IV alteplase) fayyadamuun acute non-arteritic CRAO **sa’aatii 4.5 keessatti sa’aatii 4.5 keessatti akka raawwatamu kan raggaasisu maxxansaniiru \(0.9\text{ mg/kg}\), ol’aanaa \(90\text{ mg}\), %10 akka bolus daqiiqaa 1 fi %90 daqiiqaa 60 ol, ykn IV tenecteplase) Giddugala Istirookii murtaa’e irratti kan kennamu yoo ta’e, dhukkubsataan mul’ata ija tokkoon qaama namaa hir’isuu dhabuu fi CT mataa faallaa hin taane ykn qorannoo kilinikaa irratti faallaa kan hin qabne yoo ta’e. - Bu’a qabeessummaa Kilinikaalaa: Xiinxala meetaa ragaa sadarkaa dhukkubsataa akka agarsiisutti, dhukkubsattoota CRAO hin yaalamne dhibbeentaa 15 hanga 17 gadi ta’an irratti ofumaan fayyuun ijaa (hanga 20/100 fi isaa ol) yoo ta’u, sa’aatii 4.5 keessatti alteplase hidda dhiigaa keessaa kennuunis saffisa fayyina ijaa hiika qabu gara dhibbeentaa 35 hanga 50tti akka dabalu agarsiisa, waliin saffisa fayyina olaanaa kan argamu yeroo thrombolysis daqiiqaa 90 hanga 180 jalqabaa keessatti jalqabamu. - Maaliif Intra-Arterial Thrombolysis (IAT) Of eeggannoo Barbaachisa: tPA intra-arterial-directed kallattiin gara artery ijaatti qajeelfamee ujummoo sana irra deebi’ee xiinxaluu kan danda’u yoo ta’u, prospective randomized EAGLE trial catheterization jalqabuuf yeroo dheeraa waan fudhateef (giddugaleessa > sa’aatii 9) fi yeroo boodaatti kunuunsa konsarvaatiivii wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu bu’aa mul’ataa olaanaa malee carraa dhiigni sammuu keessaa ba’uu olaanaa qaba ture. Thrombolysis hidda dhiigaa keessaa sa’aatii 4.5 keessatti filannoo ragaa irratti hundaa’e kan saffisaa, dhaqqabamaa ta’ee hafa.

2. Hyperbaric Oxygen Therapy (HBOT): Retina keessaa karaa korooyidii oksijiinii gochuu¶

Hyperbaric Oxygen Therapy (HBOT) sababa mala physiological bypass brilliant ta'een gorsa American Heart Association Class IIb fi Level 1 agarsiiftuu Waldaa Fayyaa Galaana Jalaa fi Hyperbaric Medical Society (UHMS) irraa argatu** sababa mala physiological bypass brilliant ta'een:

+-------------------------------------------------------------------------+
|       HOW HYPERBARIC OXYGEN (HBOT) BYPASSES A BLOCKED RETINAL ARTERY    |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  UNDER NORMAL ROOM AIR (21% O2 AT 1.0 ATMOSPHERE ABSOLUTE):             |
|  * Choroidal blood (posterior ciliary arteries) only diffuses far       |
|    enough to supply the OUTER 1/3 of the retina (photoreceptors).       |
|  * The INNER 2/3 of the retina (ganglion cells) receives 0% oxygen      |
|    when the Central Retinal Artery is blocked -> Infarcts in 90 mins.   |
+-------------------------------------------------------------------------+
|  INSIDE A HYPERBARIC CHAMBER (100% O2 AT 2.0 TO 2.8 ATMOSPHERES):       |
|  * Arterial partial pressure of oxygen (PaO2) rockets from 100 mmHg     |
|    up to 1,400 to 2,000 mmHg dissolved directly in blood plasma.        |
|  * This massive oxygen gradient drives oxygen from the open CHOROIDAL   |
|    choriocapillaris straight across the entire thickness of the retina  |
|    to keep the INNER retinal ganglion cells alive while the central     |
|    retinal artery recanalizes (available up to 8 to 24 hours post-onset)|
+-------------------------------------------------------------------------+

• Hafuura baafannaa qilleensa kutaa idilee jalatti (1 atmosphere absolute [ATA]), oksijiiniin banaa choroidal choriocapillaris irraa babal’atu harka sadii keessaa tokko kan alaa retina qofa gahuu danda’a.
• Dhukkubsataan tokko golee oksijiinii haayperbaariik keessa yeroo kaa'amu oksijiinii %100 ATA 2.0 hanga 2.8 irratti hafuura baafatu (yoo arteriiwwan ciliary duubaa banaa ta'an, i.e., CRAO arteritic hin taane), dhiibbaan gartokkee oksijiinii pilaasmaa bulbulame (\(\text{PaO}_2\)) gara dachaa digdamaa ol ka'a (\(1,500\text{ olitti). mmHg}\)) jedhamuun beekama. Diffusion gradient guddaan kun oksijiinii korooyidii irraa furdina guutuu retina keessa dhiibee seelii ganglion retina keessaa beela’aa jiru guutummaatti oksijiinii akka argatu taasisa, osoo seelii dhiiga diimaa tokkollee ujummoo retiinaa giddugaleessaa cufame keessa darbuuf hin barbaachisin.
• Yoo mul’anni dhukkubsataa golee haayperbaarikii keessaa fooyya’e (seelonni retina du’uu caalaa ischemic penumbra keessatti akka ajaa’ibsiifaman mirkaneessuu), walgahiin HBOT haala barbaadamuun qophaa’ee fi oksijiinii normobaric dabalataa hanga endogenous fibrinolysis arteriin retina giddugaleessaa deebisee banutti itti fufa.

3. Dhiibbaa ija keessaa yaalaa hir’isuu fi maaliif sochiiwwan seenaa akka abdii kutatan¶

Dhiibbaan dhiigaa kolestroolii dadhaboo ykn pilaateleetii embolus daran gara gadiitti gara arteriyolii damee naannoo xiqqaatti dhiibuuf gargaaruuf (CRAO waliigalaa gara BRAO naannoo xiqqaa mul’ata giddu galeessaa macular qusatutti jijjiiruun), hakiimonni balaa tasaa yeroo baay’ee qoricha dhiibbaa ija keessaa battalumatti gadi buusu: - Aceetazolamide (500 mg IV) hidda dhiigaa keessaa dabalataan timolol 0.5% fi brimonidine/apraclonidine kan bakka bu’u dhiibbaa ija keessaa gadi aanaa 16 mmHg irraa gara 8 hanga 10 mmHg gadi buusa. Sababni isaas dhiibbaan perfuushinii arteriin retinaa dhiibbaa arteriin ijaa giddugaleessaa dhiibbaa ija keessaa hir’isuun walqixa waan ta’eef (\(\text{RPP} = \text{MAP}_{\text{oph}} - \text{IOP}\)), IOP gadi buusuun battalumatti dhiibbaa net forward clot duuba jiru ni dabala. - Qajeelfama AHA'n Massaajii Ija Hin Leenjiin, Paracentesis Gola Fuulduraa, fi Hafuura Boorsaa Waraqaa Maaliif Abdii Kutama: - Paper-bag rebreathing / Carbogen inhalation: Boorsaa waraqaa keessaa hafuura baafachuun kaarboon daayi’oksaayidii (\(\text{PaCO}_2\)) ol kaasuu fi ujummoolee retina bal’isuun dhukkubsattoota dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu dullooman irratti balaa systemic hypoxia fiduu kan danda’u yoo ta’u, faayidaa kilinikaa tokkollee hin agarsiifne. - Humnaan dhiqannaa kubbaa ijaa nama biratti argamu: Dhiibbaan dijitaalaa hin leenjifamne geejjibaa dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu harkisa, baqaqsanii hodhuu ijaa/korniyaa duraan ykn leensii subluxate jedhamuun ija cicciruu danda’a, kana booda kunuunsa ogeessa ijaatiin alatti hin gorfamu. - Anterior chamber needle paracentesis and vasodilators (sublingual nitroglycerin/nifedipine): Sublingual nitroglycerin ykn nifedipine dhiibbaa dhiigaa sirnaa gadi buusu danda'a, kunis balaadhaan hir'isa dhiibbaa perfusion gara ischemic retina fi penumbra stroke sammuu kamiyyuu kan wal-faana dhufu.

Hojii dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu dirqama dhukkubsataa mana yaalaa keessaa: Dhukkubsataan CRAO hundi maaliif MRI sammuu fi suuraa karootidii barbaada¶

Dhukkubsataan tokko mul’ata dhabee sa’aatii 24 ol booda yeroo retiinaan kana booda baraaruu hin dandeenyetti yoo dhiyaatellee, acute CRAO ykn amaurosis fugax balaa hatattamaa niwuroovaskulaarii lubbuu namaa balaa irra buusu ta’ee hafa: 1. 25% Concurrent Acute Brain Stroke on DWI-MRI: Dhukkubsattoota afur keessaa tokko acute CRAO ykn BRAO qaban keessaa tokko acute ischemic infarcts brain diffusion-weighted MRI irratti kan qabu yoo ta’u, irra caalaan infarct sammuu sana keessaa yeroo dhiyaatan dadhabbiin qaamaa ifa ta’e zeeroo qaba. 2. Ipsilateral Carotid Artery Stenosis or Dissection: Computed tomography angiography (CTA), magnetic resonance angiography (MRA), ykn carotid duplex ultrasound hemodynamically significant (\(\ge 50\%\) hanga \(70\%\)) internal carotid artery stenosis gama tokkoon ija jaamaa wajjin dhukkubsattoota hanga **40 dhibbeentaa ** mul'isa. Hatattamaan carotid endarterectomy (CEA) ykn carotid artery stenting guyyoota 14 keessatti balaa guddaa hemispheric stroke ittisa. Dhukkubsattoota umuriin isaanii waggaa 50 gadi ta’e irratti (keessattuu erga miidhaan mormaa, kaayiroopraaktikiin manipulation, ulfaatina olkaasu, ykn qufaa booda), CTA/MRA mormaa internal carotid artery dissection hambisuuf barbaachisaadha. 3. Madaallii Cardioembolic fi Systemic: Dhukkubsataan kamiyyuu ECG 12-lead fi hordoffii telemetry/ambulatory cardiac dhukkubsataa keessaa (occult atrial fibrillation kan oral anticoagulation barbaadu adda baasuuf), transthoracic ykn transesophageal echocardiography (biqiltoota valvular, left ventricular thrombule, ykn patent foramen), lipid barbaada paanaalii, himoogilobiinii A1c, fi battalumatti ESR, CRP, fi lakkoofsa dhiigaa guutuu dhukkubsattoota umuriin isaanii waggaa 50 fi isaa ol ta’e hunda irratti Giant Cell Arteritis akka hin dabalamneef.

Iskiriiptii qunnamtii sirrii 911 / 112 / 999 fi adda baasuu dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu hospitaalaa¶

Yeroo tajaajila balaa tasaa bilbiltan ykn deeskii adda baasuu kutaa balaa tasaa geessan, dhukkubsataan kutaa eegaa waliigalaa keessatti sa'aatii eeguu caalaa battalumatti Istirookii Koodii Hospitaalaa akka kakaasu iskiriiptii sirrii kana fayyadami:

"Ambulaansii hatattamaa dhibee Ijaa shakkameef [Teessoo Sirrii] irratti na barbaachisa. Dhukkubsataan kun daa'ima waggaa [Umurii] [dhiira/dubartii] yoo ta'u, ija [bitaa/mirgaa] keessatti akka tasaa, guutummaatti dhukkubbii hin qabne jaamummaa sirritti [Yeroo: fkn, sa'aatii 10:15 AM], kan daqiiqaa [Lakkoofsa] dura ture shakkina." Artery Occlusion (CRAO) Akka Qajeelfama Istirookii Waldaa Onnee Ameerikaatiin, CT mataa stat, madaallii niwurooloogii dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu hidda dhiigaa keessaa, fi madaallii oksijiinii ykn ijaa haayperbaariik gochuuf foddaa sa’aatii 4.5 keessatti geejjibni Hatattamaan Koodii Istirookii barbaachisa."

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Harki, miilli koo fi dubbiin koo guutummaatti akka idileetti yeroo natti dhagaʼamu, ija tokko keessatti jaamummaan tasa dhukkubbii hin qabne akka dhiigni sammuu hatattamaa taʼetti kan ilaalamu maaliifi?¶

Retiinaan ija kee duuba jiru dhugumatti tishuu sammuu yoo ta’u, ujummoon retiinaa giddugaleessaa isa sooru kallattiin arteriiwwan ijaa fi karootidii keessaa kanneen walakkaa sammuu kee fuulduraa guutuu dhiyeessuu irraa damee ba’a. Dhiigni ykn kolestrooliin ujummoo dhiigaa giddu galeessaa yeroo cufu, seelonni retiinaa daqiiqaa 90 keessatti dhaabbataadhaan du’uu kan jalqaban yoo ta’u, iskaaniin MRI sammuu dhukkubsattoota 4 keessaa 1 yeroo tokkotti dhiigni callisaa sammuu isaanii keessatti akka kuufamu kan agarsiisu yoo ta’u, kunis sa’aatii ykn guyyoota keessatti dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu guddaa laamsha’e kakaasuu danda’a.

Yeroo arteriin retiinaa giddugaleessaa cufamutti "bakki diimaan cherry-red" dugda ijaa keessatti argamu maal jechuudha?¶

Yeroo arteriin giddu galeessaa retiinaa cufamu, laayibaroonni keessoo retiinaa oksijiinii dhabanii, dhangala’aan dhiita’anii, dugda ijaa qaxxaamuranii adii aannanii fi ifa hin taane ta’u. Haa ta’u malee, giddu-galeessi xiqqaan mul’ata keetii (foveola) uumamaan laayiyeroota retiinaa keessaa kan hin qabnee fi laayibarii ujummoo dhiigaa adda ta’e jala jiruun kan sooramu yoo ta’u, korooyidii jedhamu; sababni isaas korooyidiin diimaan banaa ta'ee turuu fi foveola haphii retiinaa adii aannaniin dhiita'een marfame keessaa ifaan waan ifuf, hakiimonni yeroo qorannoo ijaa "bakka diimaa cheerii" ifa ta'e argatu.

Doktarri sun maaliif teessoo irra ol kaʼee taaʼuu mannaa guutummaatti dugda kootti diriiree akkan ciisu natti hime?¶

Yeroo arteriin guddaan retina kee sooru dhiita’uun cufamu, dhiibbaan dhiigaa meerkikuriin milimeetiraan hundi dhiiga oksijiinii qabu ujummoolee wabii xixiqqoo duubatti deebi’an naannoo narvii ijaatti dhiibuuf gargaara. Guutummaatti dugda keetiin diriirsee ciisuun (digrii zeeroo) harkisa lafaa fayyadamuun dhiibbaa dhiigaa arteriin mataa fi ija keetii guddisuuf kan gargaaru yoo ta’u, qajeelee taa’uun ammoo dhiibbaa arteriin perfusion ija keessa jiru gadi buusa, du’a seelii retiinaa saffisiisa.

Golli oksijiinii haayperbaarikii yoo arteriin giddugaleessaa retiinaa ammallee dhiiga dhangala’een cufame akkamitti mul’ata qusachuu danda’a?¶

Dallaan duubaa ija keessanii dhiiga lammaffaa kan choroid jedhamu (kan sooramu arteriiwwan ciliary posterior) kan yeroo idilee oksijiinii gara harka sadii keessaa tokko kan alaa retina qofa kan kennu qaba. Golee oksijiinii haayperbaariik keessaa dhiibbaa qilleensaa idilee dachaa 2 hanga 2.8 ta’een, oksijiiniin qulqulluun dachaa 15 hanga 20 ta’e kallattiin pilaasmaa dhiiga keessanii keessatti ni bulbula, kunis oksijiiniin korooyidii banaa irraa dhufu karaa hunda retiinaa keessa akka babal’atu fi seelonni retiinaa keessaa beela’an hanga inzaayimoonni uumamaa qaama keessanii dhangala’aa sana bulbulanitti akka jiraatan taasisa.

Maddoonni sakatta'aniiru¶

• Waldaa Onnee Ameerikaa (AHA) fi Waldaa Istirookii Ameerikaa (ASA, Yunaayitid Isteetis): Hoggansa Cufamuu Arteriin Retina Giddugaleessaa: Ibsa Saayinsii Waldaa Onnee Ameerikaa Irraa (Mac Grory et al., Stroke, 2021, acute CRAO akka balaa dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu yaalaa hatattamaa hundeessuun, \(\le 4.5\text{ hour}\) hidda dhiigaa keessaa ibseera karaa alteplase/tenecteplase, supine positioning, gorsa oksijiinii hyperbaric Class IIb, fi hojii niwuroovaskulaarii dhukkubsataa mana yaalaa keessaa).
• Akkaadaamii Ija Ameerikaa (AAO, Yunaayitid Isteetis): Qajeelfama Akkaataa Shaakala Filatamaa (PPP): Cufamuu Arterii Retinaa fi Ija (Flaxel et al., bal’inaan adda baasuu kilinikaa CRAO, BRAO, fi cufamuu arteriin arteriin hin taane fi arteritic, fi cufamuu arteri ijaa, cilioretinal artery sparing, fi concurrent %15 hanga %25 DWI-MRI silent brain infarction reetii).
• Waldaa Meedikaalaa Galaana Jalaa fi Haayperbaariik (UHMS, Yunaayitid Isteetis): Agarsiistota Yaala Oksijiinii Haayiperbaariik: Cufamuu Arteriin Retina Giddugaleessaa (2.0 hanga 2.8 ATA oksijiinii meembraanii Bruch keessaa choriocapillaris irraa gara ischemia retina keessaa baraaruuf foddaa jalqabaa sa’aatii 8 hanga 24 keessatti).
• Inistiitiyuutii Biyyoolessaa Fayyaa fi Kunuunsa Gahumsa (NICE, Yunaayitid Kingidam) fi Dhaabbata Istirookii Awurooppaa (ESO): Qajeelfama Dhibee Istirookii Iskeemii Cimaa fi Bulchiinsa Haleellaa Iskeemii Yeroo Darbaa (Amaurosis Fugax) (targets hatattamaa karootidii fi <14-day carotid endarterectomy targets).

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Sudden vision loss, retinal detachment, and acute angle-closure glaucoma overview
• Arteritis seelii guddaa (temporal arteritis), jaw claudication, fi ija lammaffaa baraaruu
• Gilaakoomaa kofa cufamuu cimaa: mul’ata haloo, ija akka dhagaa jabaa, fi kutaaleen dukkanaa’oon maaliif cufamuu ijaa (pupillary block) hammeessa
• Beekamtii dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu (FAST) fi deebii hatattamaa
• Weerara ischemic transient (TIA) mini-stroke fi balaa dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu sa’aatii 24