Kissing Bug (Triatomine) Bite, Mallattoo Roomaa Dhukkuba Chagas Triage, fi Tsetse Fly ykn Sandfly Leishmaniasis Saaxila Booda¶

Guutummaa Ameerikaa, Afrikaa, Kibba Awurooppaa, Baha Giddugaleessaa fi Eeshiyaa keessatti, veektariin ilbiisota dhiiga sooratan adda addaa sadii kanneen onnee, sammuu, ykn lafee weerariin dura madaa gogaa ykn qola ijaa paatognoomoonii uumuun paraasitoota sirna pirootozowaa daddarbu: nocturnal Triatomine "Kissing Bugs" (Triatoma, Rhodnius, and Panstrongylus species guutuu Laatiin Ameerikaa fi walakkaa kibbaa Ameerikaa), African Tsetse Flies (Glossina gosa guutuu Afrikaa Sahaaraa gadii), fi Phlebotomine Sandflies (Lutzomyia Ameerikaa keessatti fi Phlebotomus guutuu Meditiraaniyaanii, Baha Giddu Galeessaa, Afrikaa, fi Kibba Eeshiyaa keessatti). Akka balali'aa ykn hoomaa awwaannisaa Tsetse yeroo ciniinuu kallattiin karaa proboscis haxxiffannaa isaatiin parasites lilmoodhaan naqatu irraa adda ta'ee, Kissing Bug Trypanosoma cruzi (sababni dhukkuba Chagas) karaa haxxiffannaa ciniinuu isaatiin HIN dabarsu. Inumaayyuu, raammoon kun halkan fuula nama rafe tokkoo dhukkubbii tokko malee soorachuun manca'aa dhangala'aa meetasaayikiliik tiraayipomaastigootii daddarbootiin guutame gogaa irratti sagadaa. Namni rafu yeroo dammaqee ciniinnaa ququnca'e sana xuuxu ykn xuuxu, manca'aa hantuutaa kallattiin gara boca ciniinnaa, funyaan, ykn ija ijaatti haxaa'anii, yookaan dhukkubbii hin qabne unilateral violaceous swollen eyelid (Mallattoo Roomaa) yookaan indurated skin nodule (chagoma) torban 1 hanga 2 booda kakaasu. Sababni isaas dhukkubni Chagas cimaan guyyoota 60f Benznidazole ykn Nifurtimox afaaniin fudhatamuun yoo yeroo acute phase qabame, osoo irreversible chronic Chagas cardiomyopathy ykn megacolon hin uumamin dura, battalumatti faalama qulqulleessuun osoo hin xuuxin fi bug sana qorannoo PCRf qabachuun dursa hatattamaati. Kanuma waliin imaltoonni Tsetse fly bite chancre (Trypanosoma brucei rhodesiense / gambiense, dhukkuba hirribaa Afrikaa) diimaa dhukkubsataa fi suuta guddachaa, dhukkubbii hin qabne Sandfly volcanic crater ulcer (Leishmania, gogaa ykn mucocutaneous leishmaniasis) adda baasuu qabu. Namni tokko erga ilbiisonni ciniinee booda ho’a qaamaa cimaa, mataa dhukkubbii cimaa, dhiita’uu fuula/ija, dhukkubbii garaa, ykn alarjii qoonqoo cufuu yoo qabaate, naannoo kee jiru bilbili lakkoofsa balaa tasaa battalumatti. Akkasumas qajeelfama obbolaa keenya irratti alarjii fi anaphylaxis jedhamuun dhufu, . beeyladaa fi qamalee ciniinuu, fi tick fi spider ciniinuu.

Fuula, siree, ykn gogaa keessan irratti Kissing Bug jedhamee shakkame yeroo argattan dursi keessan GONKUMAA gogaa keessan irratti hantuuta sana HIN xuuxuu, hin xuuxin, ykn hin caccabsin, battalumatti gogaa saamunaa fi bishaan yaa'aatiin dhiqachuu (ykn ija soogidda sterile ta'een dhiqachuu) manca'aa Trypanosoma cruzi-n qabame kamiyyuu osoo boolla ciniinnaa keessa hin seenin dhiqachuudha, raammoo hin tuqamne kana qabxii geejjibaa cufame ykn boorsaa pilaastikii keessa kiyyootti galchuudhaan qorannoo kutaa fayyaa mootummaa ykn CDC PCR, akkasumas mallattoo Romana’s (dhiita’uu qoochoo ijaa gama tokkoon dhukkubbii hin qabne), chagoma gogaa, ykn ho’a qaamaa guyyoota 7 hanga 30 itti aanan ilaalaa kanaaf qorichi farra paraasitii dafee jalqabuu danda’a.

Amma kana godhi¶

1. Ija keessan HIN xuuxinaa, ciniiname sana HIN xuuxinaa, ykn kallattiin gogaa keessan irratti Kissing Bug hin dha'inaa/hin caccabsinaa. Trypanosoma cruzi paraasitoonni Kissing Bug's hindgut fi dhangala'aa manca'aa qofa keessa jiraatu malee gonkumaa ujummoo haxxiffannaa isaa keessa jiraatu. Bug fuula keessan irratti caccabsuun ykn ciniinnaa ququnca'u xuuxuun, paraasitoota socho'an miliyoonaan lakkaa'aman kallattiin gara boca ciniinnaa maaykirooskoopii ykn mucous membranes ijaa fi afaan keessanii qaxxaamuree diba.
2. Atattamaan bakka ciniiname fi gogaa naannoo isaa saamunaa salphaa fi bishaan yaa'u qulqulluudhaan sirriitti dhiqachuu (ykn ija soogidda sterile ta'een yoo naannoo qola ijaatti dhihoo ta'e daqiiqaa 10f jallisii). Gogaa sana suuta suutaan xuuxuu, hin xuuxinaa, alkoolii isopropyl %70 ykn saamunaa farra seeptikiin osoo trypomastigotes gogaa keessa hin seenin dura copha manca'aa gubbaa jiru kamiyyuu balleessuu fi lyse gochuu.
3. Atattamaan Kissing Bug salivary anaphylaxis sakatta'aa yoo jiraate lakkoofsa hatattamaa naannoo keessanii bilbilaa. Ameerikaa, Kanaadaa fi Meksikoo keessatti 911, Biraazil keessatti 192, guutuu Gamtaa Awurooppaa keessatti 112 bilbilaa, ykn galmee addunyaa keenya kan lakkoofsa balaa tasaa. Kibba dhihaa fi kibba Yunaayitid Isteetis keessatti (Triatoma protracta, Triatoma rubida, Triatoma sanguisuga), Kissing Bug saliva sababa guddaa halkan IgE-jiddugaleessa anaphylactic shock: miidhamtoonni halkan hirriba waliigalaa, dhiita'uu qoonqoo, afuufa, fi syncope hatattamaa barbaadu qabatanii hirribaa ka'u Mashaa keessaa Epinephrine Auto-Injector (EpiPen).
4. Kissing Bug harka qullaa osoo hin qunnamin nagaadhaan qabadhu (jardii ykn kooppii pilaastikii irra garagalchi, waraqaa jabaa jalatti siqsii, fi meeshaa alkoolii %70 qabu keessatti cufi ykn qabbaneessi). Kissing Bug ykn sarara manca’aa isaa dukkanaa’aa firaasha siree irratti quba qullaatiin gonkumaa hin tuqinaa. Saamuda karaa hakiima keessanii ykn kutaa fayyaa hawaasaa naannoo keessanii adda baasuu entomological fi qorannoo Trypanosoma cruzi PCRf galchaa, akkasumas firaasha siree faalame hunda bishaan ho’aa keessatti dhiqadhaa.
5. Iddoo ciniiname sana guyyaa guyyaan torban 4f sakatta'uu fi mallattoon Romana, chagoma, ykn ho'a qaamaa hin ibsamne yoo qabaatte hatattamaan qorannoo dhukkuba daddarbaa (blood smear + T. cruzi PCR) barbaadi. Yoo ija tokko dhukkubbii hin qabne, dhiita'uu diimaa-diimaa qoochoo ijaa gubbaa fi jalaa lamaa kan preauricular lymph node enlargement (Romana's) qabaate mallattoo), ykn yoo nooduuliin gogaa jabaan vaayilaayitii-diimaa (chagoma) ykn ho’i qaamaa yeroo dheeraaf saaxilame guyyoota 5 hanga 30 booda mul’ate, Benznidazole ykn Nifurtimox afaaniin fudhatamu battalumatti jalqabuu, saffisi fayyuu dhibbeentaa 90 hanga 100tti dhiyaatu.
6. Afrikaa Sahaaraa gadii keessatti balali’aan Tsetse yoo ciniiname ykn naannoo tiroopikaalaa/Mediteraaniyaanii keessatti Sandfly’n yoo ciniiname, madaa sana suuraa kaasuun guyyaa itti kaa’uu fi alaabaa diimaa veektarii adda ta’e hordofuu. Nooduulii diimaa dhukkubsataa, ho’aa (trypanosomal chancre) kan guddatu Guyyoota 5 hanga 15 booda guyyaa dhukkubbii guyyaa Tsetse fly cinitee Baha ykn Giddugaleessa Afrikaa keessatti ho’a qaamaa olaanaadhaan waliin balaa yaalaa hatattamaa cimaa (Trypanosoma brucei rhodesiense) kan dhiiga hospitaalaa hatattamaan dibachuu barbaadu dha; papule dhukkubbii hin qabne kan suuta suutaan gara raised-border "volcanic crater" tti kan madaa'u erga sandfly ciniintee torban 2 hanga 8 booda Leishmaniasis'f dermatology biopsy/PCR barbaada.

Muka murtii: Kissing Bug vs Tsetse Fly vs Sandfly bite triage fi kunuunsa saaxilamummaa boodaa¶

flowchart TD
    A["Veektarii Ciniinnaa ykn Madaa Gogaa/Ijaa Tiroopikaalaa Shakkame"] --> B{"Haalli saaxilamummaa fi miira ciniinnaa maal ture?"}
    B -->|Americas / Southern US: Painless nighttime bite on face/arm indoors; flat cone-nosed bug with striped border| C["Saaxila Bug (Triatomine) Dhungachuu: Balaa Trypanosoma cruzi + Balaa Anaphylaxis Haxxiffannaa"]
    B -->|Sub-Saharan Africa Safari / Bush: Sharp painful daytime bite by large brownish fly with crossed wings| D["Tsetse Fly (Glossina) Bite: Balaa Afrikaa Tiraayipaanosomiiyaasii (Dhukkuba Hirribaa)."]
    B -->|Tropics / Mediterranean / Middle East: Tiny 2-mm hairy golden fly with V-wings at dusk; painless or stinging papule| E["Ciniinnaa Sandfly Flebotomine: Balaa Dhukkuba Leishmaniasis"]
    C --> F{"Hives battalumatti, dhiita’uu funyaan/qoonqoo, afuufa, ykn yeroo dammaqxu garaan namaa mar’achuu?"}
    F -->|Yes: Nocturnal Triatomine Salivary Anaphylaxis| G["911 / Lakkoofsa Balaa Tasaa AMMA bilbili; IM Epinephrine 0.3 mg gara qomaatti lilmoodhaan naquu"]
    F -->|No: Local bite or bug found in bed| H["Ija HIN xuuxinaa ykn ciniinnaa barruu; gogaa saamunaa & bishaaniin dhiqachuu ykn ija soogiddatiin dhiqachuu; qabachuu bug in cufame jar"]
    H --> I{"Guyyaa 5 hanga 30tti: Dhiita’uu qola ijaa diimaa gama tokkoon dhukkubbii hin qabne (mallattoo Roomaa), gogaa chagoma, ykn ho’a qaamaa?"}
    I -->|Yes: Acute Chagas Disease| J["Hojii Hospitaala / ID Battalaa: Dhiiga guutuu T. cruzi PCR + Dhiiga dibachuu + ECG -> Guyyaa 60f Benznidazole ykn Nifurtimox Afaaniin Fudhachuu Jalqabuu"]
    I -->|No symptoms| K["Bug qabame PCR'f dhiyeessu; bu’uuraa fi torban 6 hanga 8 T. cruzi IgG serology & PCR yoo bug pozaatiivii ta’e raawwachuu"]
    D --> L{"Guyyaa 5 hanga 15tti: Nooduulii diimaa indurated (Tsetse Chancre) dhukkubbii + ho’a qaamaa olaanaa, mataa dhukkubbii, ykn noodiin mormaa?"}
    L -->|Yes: Acute Human African Trypanosomiasis| M["HOSPITAALAA ATATTAMAA SALAA: Chancre aspirate & Giemsa blood smear + Lumbar puncture -> Fexinidazole afaaniin ykn IV Suramin/NECT"]
    E --> N{"Torban 2 hanga 12tti: Paapuuliin dhukkubbii hin qabne gara madaa qoorqoorroo itti fufiinsa qabu kan hin fayyine kan daangaa ‘volkaanoo’ olka’ee qabuutti guddata?"}
    N -->|Yes: Cutaneous or Mucocutaneous Leishmaniasis| O["Akka boba’aa baakteeriyaa HIN dhidhiitin ykn HIN cirinaa; baayoopsii punch/scraping margin madaa olka’e irraa Leishmania PCR + Miltefosine/Amphotericin"]

Walmadaalchisuu mataa mataa: Kissing Bug (Chagas) vs Tsetse Fly (Dhukkuba Hirriba) vs Sandfly (Leishmaniasis) .¶

Imaltoonni, jiraattonni baadiyyaa fi ogeeyyiin fayyaa yeroo baayyee sindiroomota veektarii pirootozowaa sadan kana waan burjaajesaniif, addaan baasuun cinaa cinaa murteessaadha:

Dhungachuu Bugs (Triatomines), Mallattoo Roomaa fi Dhukkuba Chagas Cimaa¶

1. Makaanikiin nyaataa fi manca'iinsa Kissing Bug maaliif infekshinii murteessa¶

Raammoon tiraatoomaa (Triatoma infestans, Rhodnius prolixus, Panstrongylus megistus, Triatoma dimidiata Laatiin Ameerikaa keessatti; fi Triatoma sanguisuga, Triatoma gerstaeckeri, Triatoma protracta, fi Triatoma rubida Ameerikaa keessatti) guyyaa dallaa keessatti dhokatu, foddaa qoree, mana saawwan, tuullaa mukaa fi firaasha jala, halkan kaarboon daayi’oksaayidii (CO2) fi ho’a qaamaatiin hawwatamee ba’u. - Maaliif "Kissing Bugs" Jedhamu (Barbeiros Biraazil keessatti, Vinchucas Andes keessatti, Chinches Besuconas in Mexico): Namni rafaa jiru yeroo baayyee qaama isaa fi miila isaa firaasha jala waan turuuf, bug kun soorachuuf fuula, qoochoo, funyaan, fi qola ijaa saaxilame irratti sardama. - Nyaata Dhiigaa Daqiiqaa 15 hanga 30 Dhukkubbii Hin Qabne: Bug kun rostrum isaa isa qajeelaa, kutaa sadii qabu (proboscis) diriirsee, haxxiffannaa nitrophorins (vasodilators), apyrases (platelet inhibitors), fi local anesthetics of keessaa qabu lilmoodhaan naqa. Ciniinaan sun dhukkubbii waan hin qabneef, namni rafe daqiiqaa 15 hanga 30 olitti osoo rafe hin dammaqsu. - Kiyyoo Dabarsa Manca'aa: Garaan hantuutaa akkuma dhiita'een (keessattuu veektarii saffisaan manca'an kan akka Triatoma infestans fi Rhodnius prolixus keessatti), copha manca'aa dhangala'aa dukkanaa'aa kallattiin morma ykn qola ija namaa irratti osoo hin sardamin dura mancaasa. - Dhugaa Paatofiiziyoloojii Ijoo: Gogaan namaa kan hin tuqamne, kan hin cabne gufuu Trypanosoma cruzi metacyclic trypomastigotes ofii isaaniitiin seenuu hin dandeenye dha. Infeekshiniin kan uumamu **yeroo namni rafu osoo hin beekin ciniinnaa sana xuuxu ykn xuxxuqee (copha manca’aa madaa xixiqqoo bocame ykn gogaa baqaqfameetti haxaa’ee) YKN copha manca’aa mucous membrane conjunctiva (ija) ykn mucosa afaanii (funyaan) keessaa haxaa’u qofa.

================================================================================
   HOW KISSING BUGS TRANSMIT TRYPANOSOMA CRUZI & WHY YOU MUST NEVER RUB
================================================================================

  [1. Nighttime Blood Meal]             [2. The Rubbing Trap (Romana's Sign)]
  -------------------------             -------------------------------------
   Kissing Bug feeds on cheek/eyelid     Sleeper wakes up -> Rubs itchy face
   for 15-30 min (Painless saliva).               |
          |                                       v
          v                              Hand wipes liquid bug feces into:
   Bug defecates liquid droplet          * Eye Conjunctiva -> ROMANA'S SIGN
   of T. cruzi trypomastigotes             (Unilateral painless purple swollen
   NEXT to the bite puncture.               upper & lower eyelids at Day 7-14)
                                         * Bite Puncture   -> SKIN CHAGOMA
  --> STOP TRANSMISSION NOW: Wash with soap & water or saline WITHOUT rubbing
================================================================================

2. Mallattoo Roomaa vs Baakteeriyaa Stye ykn Periorbital Cellulitis adda baasuu¶

T booda guyyoota 5 fi 14 gidduutti. cruzi fecal trypomastigotes conjunctiva ija tokkoo tuqu, dhukkubsataan mallattoo classic dhukkuba acute ocular Chagas disease, Mallattoo Roomana (Cecilio Romaña bara 1935tti ibsame): - Amaloota Kilinikaalaa Mallattoo Roomaa: 1. Strictly Unilateral (Ija Tokko Qofa): Ija faalame qofa irratti dhiibbaa qaba. 2. Dhukkubbii kan hin qabne, Violaceous (Purple-Pink) Bipalpebral Edema: Qaamni ijaa gubbaa fi gadii lamaan isaanii haala ajaa'ibaa ta'een dhiita'u, yeroo baayyee ciccituu palpebral cufu, jabaa, boolla hin qabne, halluu diimaa-vaayoleetii jijjiiruu, ammas akka abscess baakteeriyaa ykn orbital cellulitis irraa adda ta'ee, dhukkubbii kan hin qabnee fi tuquuf kan hin lallaafne dha fi ni jira danfaa keelloo dhangala'aa hin qabu. 3. Conjunctivitis, Dacryoadenitis, and Preauricular Node: Dhiita’uu ujummoo imimmaan (imimmaan) ipsilateral fi preauricular ykn submandibular lymph node kan mul’atu guddate, jabaa ta’e gama fuula tokkoo irratti. 4. Yeroo fi Adeemsa Sirna: Mallattoon Roomaa torban 2 hanga 4 kan itti fufu yoo ta'u, qoricha farra baakteeriyaatiin ijaa ykn antihistamines yoo itti fayyadamu, ho'a qaamaa sadarkaa gadi aanaa ykn spiking fever yeroo dheeraa, malaise, generalized lymphadenopathy, fi mild hepatosplenomegaly waliin ta'a.

3. Bug qabachuu, Qormaata Qorannoo, fi Qoricha Farra Paraasitii Guyyoota 60¶

1. Akkaataa Kissing Bug Nageenyaan Qabduu fi Galchuu Dandeenyu:
2. Quba qullaadhaan hin tuquu bug. Guwaantii yeroo tokkotti gatamu uffadhu ykn qamadii geejjibaa bug sana irratti garagalchi, kaardii jalatti siqsi, golgaa isaas cufi.
3. mataa fi proboscis sirriitti ilaali: biqiltoonni nyaatan baala miila qaban miila duubaa bal’aa fi proboscis dheeraa qaxxaamuraa kan qaban yoo ta’u, assassin bugs / wheel bugs kan nama nyaatan ammoo proboscis furdaa, qaxxaamuraa kan raptor fakkaatu kan qaban yoo ta’u hin baatu T. cruzi; dhugaa Triatomine Kissing Bugs **mataa dheeraa, haphii, boca koonii kan qabu yoo ta’u, proboscis qajeelaa, qalla’aa garaa jalatti diriiree kan tucked ta’ee fi qarqara garaa irratti mallattoo burtukaana/diimaa/keelloo sarara qabu qaba.
4. Bug kana karaa Kutaa Fayyaa Naannoo, sagantaa dheerina yunivarsiitii, ykn CDC Division of Parasitic Diseases and Malaria (DPDM) keessaniitiin qorannoo PCR Trypanosoma cruzi DNA (guutummaa kibba US keessatti, Kissing Bugs bosona keessaa dhibbeentaa 30 hanga 55 T. cruzi irratti argame) galchaa.
5. Dhukkubsataa Saaxilame Keessatti Qorannoo Laaboraatoorii:
6. Yeroo Acute Window (Torban 1 hanga 8 erga saaxilamanii booda, ykn yeroo mallattoon / ho'i qaamaa Romana jirutti): Yeroo baayyee Serology (IgG antibodies) ammallee jalqaba irratti negaatiivii dha. Qorannoowwan sadarkaa warqee qaban Dhiiga Guutuu Trypanosoma cruzi Real-Time PCR FI qorannoo kallattiin maaykirooskoopii dhiiga haaraa farra dhiigaa (wet mount for motile trypomastigotes) fi Giemsa-stained thick and thin blood smears dha.
7. Torban 6 hanga 8 booda (Calbaasii Fayyaa / Indeterminate Screening): Ajaja garaa garaa garaa lama T. cruzi Qormaata seerooloojii IgG qophii antijeen adda ta’e (ELISA dabalataan immunoblot ykn IFA) fayyadamuun seroconversion mirkaneessuu ykn hambisuuf, baseline 12-lead ECG cinatti (RBBB, LAFB, ykn PR dheeressuu sakatta’uu).
8. Yaala Farra Paraasitii Murtaa'aa (Benznidazole fi Nifurtimox):
9. Benznidazole fi Nifurtimox (Lampit) lamaan isaanii iyyuu **Ameerikaatti FDAn kan mirkanaa'anii fi Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) tiin tarreeffamaniiru:
   • Benznidazole (First-Line): 5 hanga 7.5 mg/kg/guyyaa afaaniin guyyoota 60f guyyaa 2tti qoodamu (dhukkubsattoota daa’immanii irratti hanga 8 hanga 10 mg/kg/guyyaa). Rash, peripheral neuropathy, fi inzaayimii CBC/kalee hordofuu.
   • Nifurtimox: 8 hanga 10 mg/kg/guyyaa afaaniin nyaata waliin guyyaa 3tti qooduun guyyaa 60 ga’eessota irratti (daa’imman irratti 10 hanga 20 mg/kg/guyyaa).

Balali'aa Tsetse Afrikaa (Glossina) Ciniinnaa fi Namaa Afrikaa Tiraayipaanosomiyaasii (Dhukkuba Hirriba) .¶

1. Tsetse Fly fi Trypanosomal Chancre adda baasuu¶

Imaltoonni safarii bineensota bosonaa Bahaa fi Kibba Afrikaa (Serengeti, Ngorongoro, Masai Mara, Luangwa Valley, Zambezi, Okavango) ykn naannoo lagaa Giddugaleessa fi Dhiha Afrikaa (Rippabiliika Dimookiraatawaa Koongoo, Rippabiliika Giddugaleessa Afrikaa, Angoolaa, Sudaan Kibbaa) keessatti hojjetan yeroo baayyee Tsetse fly (Glossina) qunnamu. - DEET Qofti Maaliif Balali'oota Tsetse Hin Dhaabbatu: Balali'oonni Tsetse guddaa (8 hanga 15 mm), guyyaa saffisaan kan ciniinan baallee isaanii kan cirrachaan qaxxaamuree fi konkolaataa safarii socho'u, dafqa, fi huccuu halluu diimaa ykn gurraacha dukkanaa'aa irratti kan hawwataman yoo ta'u, akkasumas qoricha DEET ofirraa ittisuu sadarkaa isaa eeggateef miira kan hin qabne dha. Proboscis isaanii kan baayooneetii fakkaatu shamizii khakii, soksii fi jiinii deenii bocuun, ciniinnaa qara fi dhukkubsataa kan dhiiga tokko harkisu namatti fida. - Chancre Trypanosomal (Guyyaa 5 hanga 15 Booda Ciniinnaa): - Balaan tsetse %99 ol kan hin daddarbne yoo ta’u, balali’aan Trypanosoma brucei rhodesiense (Baha Afrikaa), fi baay’ee hin mul’anne Trypanosoma brucei gambiense (Afrikaa Dhihaa/Giddugaleessa Afrikaa) qabate irraa ciniiname, bakka ciniinnaa sirrii Trypanosomal Chancre jedhamutti dhukkuba patognomonic Trypanosomal Chancre guddisa booda**: - Bifa: Nooduulii ykn pilaakkii jabaa, ho’aa, lallaafaa, kan daangeffame diimaa hanga vaayilaasii ta’ee fi qaxxaamurri isaa seentimeetira 2 hanga 5 kan qabu, gubbaan isaa citaa giddugaleessaa ykn eschar gurraacha kan qabuu fi haloo erythematous kan marfame, kan limfii naannoo guddate waliin kan argamu. - Maaliif T. b. rhodesiense Balaa Yaalaa Hatattamaa Ti: - Dhukkubsataan kun erga ciniinee booda torban 1 hanga 3 keessatti ho'a qaamaa ol'aanaa, rigors, mataa dhukkubbii cimaa, myalgias, trunk rash (trypanids), thrombocytopenia, acute myocarditis, fi CNS invasion kan dho'u yoo ta'u, kunis yoo dogoggoraan akka busaa ykn baakteeriyaa adda baafame torban hanga ji'oota muraasa keessatti **100% lubbuu namaa galaafata seelii dhukkuba. - Pirootokoolii Hospitaala Hatattamaa: Imaltuu kamiyyuu Afrikaa Sahaaraa gadii irraa deebi'ee dhukkubbii itti fufiinsa qabu nodule gogaa diimaa (chancre) fi ho'a qaamaatiin guyyaa tokkotti hospitaala seenuu, qorannoo kallattiin maaykirooskoopii dhangala'aa qarqara chancre irraa aspirated plus Giemsa-stained thick and thin blood smears, lumbar puncture (CSF analysis) sadarkaa hirmaannaa CNS, fi yaala hatattamaa Fexinidazole afaaniin fudhatamu ykn IV Suramin / Melarsoprol / Pentamidine / NECT.

Ciniinnaa Sandfly Phlebotomine fi Liishmaniasis Gogaa ykn Mucocutaneous¶

1. Madaa "Volcanic Crater" kan Antibaayootikii Baakteeriyaa Failse beekuu¶

Laatiin Ameerikaa tiroopikaalaa, bishaan Meditiraaniyaanii, Baha Giddugaleessaa, Kaaba/Baha Afrikaa, fi Kibba/Giddugaleessa Eeshiyaa keessatti, gosootni xixiqqoo halkan keessa jiraatan Phlebotomine sandflies (Lutzomyia fi Phlebotomus, dheerinni isaanii miliimeetira 2 qofa) seelii keessaa Leishmania protozoan parasites: - The Classic Clinical Trap: Gara torban 2 hanga 8 erga deemsa bosona roobaa, bobbaa waraanaa, ykn ayyaana Meditiraaniyaanii irraa deebi'anii booda, cirrachi diimaan xiqqaan miila gadii, harka fuulduraa, gurra, ykn fuula saaxilame irratti papule ciniintee fayyuu dide. Akka hoomaa awwaannisaa torban tokko keessatti furmaata argachuu mannaa, suuta suutaan gara madaa 1- hanga 5-centimeter kan ta’ee fi giddugala granulating qulqulluu ykn crusted fi daangaa furdaa, olka’aa, rolled indurated purple (kan volcano crater fakkaatu) kan dhukkubbii ajaa’ibaa kan hin qabne yoo sadarkaa lammaffaa irratti qabame malee guddata. - Maaliif Incision & Drainage fi Cephalexin Fail: Ogeeyyiin fayyaa yeroo baayyee gogaa leishmaniasis akka baakteeriyaa staph boil ykn spider bite tti dogoggoraan adda baasuu, cephalexin ajajuu ykn baqaqsanii hodhuu cicciruu fi bishaan baasuu raawwachuu, kunis amastigotes seelii keessaa osoo hin tuqin Leishmania madaa tishuu hammeessa. - Balaa Mucocutaneous World New World (Viannia) Gosa: Infeekshiniin kun Ameerikaa Giddugaleessaa ykn Kibbaatti Leishmania (Viannia) braziliensis irraa yoo argame, L. panamensis, ykn L. guyanensis, paraasitoonni madaa gogaa irraa gara nasal septum, palate, pharynx, fi larynx ji'oota hanga waggoota booda (mucocutaneous leishmaniasis / espundia) babal'achuu danda'u, lafee hidhii mancaasuun yoo sirnaan hin yaalamne ujummoo qilleensaa cufuu ykn bifa jijjiiruu fiduu danda'a. - Pirootokoolii Qorannoo fi Wal'aansa: - 3- hanga 4-mm punch biopsy, dermal scraping, ykn fine-needle aspiration kallattiin daangaa active, olka’aa indurated madaa irraa fudhatamuuf ogeessa Dhukkuba Daddarbaa ykn Tropical Dermatology ilaali (gonkumaa baayoopsii giddugala necrotic qofa hin godhinaa). - Tishuu gosa addaa Leishmania PCR (gosa Addunyaa Haaraa Viannia kanneen yaala sirnaa barbaadan gosoota Addunyaa Durii naannootti argaman irraa adda baasuuf barbaachisu), Giemsa histopathology (qaama Leishman-Donovan seelii keessaa [amastigotes] macrophages keessaa barbaaduu), fi Novy-MacNeal-Nicolle (NNN) aadaa. - Akka gosaa fi teessuma lafaatiin Miltefosine afaaniin fudhatamu (Impavido, 50 mg PO guyyaatti al sadii guyyoota 28f), IV Liposomal Amphotericin B (AmBisome), ykn antimonials pentavalent ykn teermooteraapii naannoo kan Addunyaa Durii walxaxaa hin taaneef L. madaa gurguddaa.

Lakkoofsa balaa tasaa naannoo fi pirootokoolii ejensii¶

• Ameerikaa fi Kanaadaa:
• Anaphylaxis halkan Kissing Bug, acute myocarditis, ykn dhukkuba ho'a qaamaa cimaa imala booda dhufuuf 911 bilbili.
• Dhiiga Guutuu Trypanosoma cruzi PCR, Leishmania PCR, fi qoricha farra paraasitii irratti marii hakiimaa argachuuf **Sarara Ho’aa Dhukkuboota Paraasitii CDC +1-404-718-4745 ykn **Wiirtuu Hojii Hatattamaa CDC +1-770-488-7100 qunnamaa (Beenznidazool, Nifurtimox, Fexinidazole, Suramin, Miltefosine).
• Texas, Arizona, California, Louisiana, fi Gulf of Mexico states keessatti, Kissing Bugs qabaman karaa State Department of Health keessanii ykn Texas A&M University Kissing Bug Research Lab keessanii galchaa.
• Laatiin Ameerikaa (Biraazil, Meksikoo, Arjentiinaa, Booliiviyaa, Kolombiyaa, Peeruu):
• Biraazil keessatti 192 (SAMU), Meksikoo fi Arjentiinaa keessatti 911, Kolombiyaatti 123, ykn Peeruu keessatti 106 bilbili.
• Qajeelfama PAHO fi Ministério da Saúde do Brasil Doença de Chagas Aguda hordofaa: dhibee Chagas cimaan shakkame kamiyyuu hatattamaan gabaasuu, maaykirooskoopii dhiiga naannoo kallattiin, fi **Benznidazole afaaniin fudhatamu guyyoota 60f bilisaan kennuu.
• Yunaayitid Kingidam: 999 ykn NHS 111 bilbili, akkasumas imaltoota deebi'an Tsetse chancre, mallattoo Romana, ykn madaa Leishmania qabatanii gara Hospital for Tropical Diseases (London) ykn Liverpool School of Tropical Medicinetti ergi.
• Gamtaa Awurooppaa: 112 bilbili. Imaltoota deebi’an gara wiirtuuwwan qoricha tiroopikaalaa biyyoolessaatti erguu fi Fexinidazole, Suramin, ykn NECT hatattamaan akka gadhiifamu Waajjira Muummee WHO (Geneva) waliin qindoomina.
• Afrikaa Sahaaraa gadii: 112 / 999 ykn 10177 (Afrikaa Kibbaa) bilbiluun AMREF Flying Doctors (+254 20 699 2299) Nairobi ykn Sagantaa To’annoo Ministeera Fayyaa biyyaalessaa Trypanosomiasis To’annoo hatattamaan mirkaneessuu fi Fexinidazole / Suramin qunnamaa.

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Kissing Bug akka hoomaa awwaannisaa dhukkuba busaa itti naqeetti kallattiin karaa ciniinuu isaatiin dhukkuba Chagas ni lilmoo?¶

Lakkii akka hoomaa awwaannisaa ykn risaa tsetse irraa adda ta’ee, paraasitiin Trypanosoma cruzi kan dhukkuba Chagas fidu ujummoolee haxxiffannaa Kissing Bug keessa hin jiraatu, gonkumaa ciniinnaa ofii isaatiin hin lilmoo. Kanaa mannaa, paraasitiin kun garaacha duubaa hantuutaa keessa kan jiraatu yoo ta’u, manca’aa dhangala’aa hantuutni kun halkan yeroo nyaatu ykn erga nyaatee booda yeroo muraasa booda gogaa irratti manca’u keessatti darba. Dhukkuba kana kan qabattu yoo osoo hin beekin ciniinnaa ququnca’u sana xuuxxe ykn xuxxuqxe qofa yoo ta’u, kunis manca’aa hantuutaa dhukkuba kanaan qabame kallattiin gara bakka ciniinnaa xiqqaatti ykn dafqa jiidha qabu ija keetii (conjunctiva) ykn afaan keetii qaxxaamuree haxaa’a.

Mallattoon Roomaa maali, akkamittan ija pinkeye ykn bug ciniinnaa yeroo hunda qola ijaa irratti adda baasuu danda'a?¶

Mallattoon Romana mallattoo akeekkachiisa jalqabaa dhukkuba Chagas cimaa kan Trypanosoma cruzi-infected Kissing Bug feces ija tokkotti erga xuuxamee guyyoota 5 hanga 14 booda mul'atudha. Hoomaan awwaannisaa qola ijaa irratti ciniinuu (kan battalumatti dhiita’u, baay’ee kan qufa’u, guyyaa 2 hanga 3 keessatti kan badu) ykn ija baakteeriyaa pinkeye (kan ija lamaan dhangala’aa keelloo qabuun miidhu) irraa adda ta’ee, mallattoon Roomaa cimsee gama tokkoon kan ta’e yoo ta’u, saaxilamee torban 1 hanga 2 booda kan guddatu yoo ta’u, dhiita’uu jabaa, dhukkubbii hin qabne, diimaa-pink kan gubbaa fi gadii lamaanuu fida qoochoo ija tokkoo kan dhangala’aan keelloo hin qabne, akkasumas gurra fuulduratti limfii dhiita’ee fi ho’a qaamaa torban hedduu turuun kan deemudha.

Yoo siree koo irratti ykn gogaa koo irratti Kissing Bug argadhe maal gochuu qaba?¶

Tokkoffaa, ija keessan hin xuuxinaa ykn ciniinnaa sana hin xuuxinaa, battalumatti gogaa keessan saamunaa fi bishaan yaa’een dhiqadhaa (ykn ija soogidda sterile ta’een dhiqadhaa) osoo paraasitiin gogaa keessa hin seenin dura copha manca’aa maaykirooskoopii ta’e kamiyyuu balleessuu. Lammaffaa, harka qullaa keetiin gonkumaa hantuuta sana hin caccabsin; qaruuraa ykn kooppii geejjibaa jalatti kiyyootti galchuu, meeshaa keessatti cufuudhaan, firaasha siree hunda bishaan ho’aatiin dhiqachuu. Dhumarratti, kutaa fayyaa ykn hakiima kutaa biyyaa keessanii qunnamaa, bug kun PCRn Trypanosoma cruzi akka qoratamuu fi guyyoota 30f ho’a qaamaa, dhiita’uu qola ijaa, ykn nodule gogaa jabaa ta’eef of hordofaa.

Dhukkubni Chagas erga Kissing Bug ciniinee booda dafee yoo qabame guutummaatti fayyuu danda'aa?¶

Eeyyee. Dhukkubni Chagas yeroo Acute Phase (torban 2 hanga 8 jalqabaa erga saaxilamee booda, yeroo parasites dhiiga keessatti naanna’aa jiruu fi dhiiga guutuu PCR ykn dhiiga dibachuun adda baafamuu danda’u) yeroo adda baafamu, guyyoota 60f qoricha farra paraasitii afaaniin fudhatamu (Benznidazole ykn Nifurtimox) fayyadamuun fayyina guutuu dhibbeentaa 80 hanga 99 (fi gara dhibbeentaa 100 in daa’immanii fi daa’immanii), dadhabina onnee yeroo dheeraa, arrhythmias, fi miidhaa bullaa’insa nyaataa kan osoo akkas ta’ee waggaa 10 hanga 30 booda uumamu ittisuu.

Safarii Afrikaa booda akkamittan chancre balali'aa Tsetse ciniiname adda baasuu danda'a, maaliif balaa ta'e?¶

Kissing Bug halkan mana keessaa dhukkubbii malee ciniinuu irraa adda ta'ee, balali'aan Afrikaa Tsetse (Glossina) guyyaa paarkii tapha saavaanaa ykn bosona keessatti dhukkubsataadhaan ciniinti. Yoo balali’aan kun Trypanosoma brucei rhodesiense (dhukkuba hirribaa Afrikaa Bahaa) baattee ture ta’e, bakki ciniinnaa sun ciniinamee guyyaa 5 hanga 15 booda nooduulii diimaa-diimaa laastikaa dhukkubsataa, ho’aa, laastika fakkaatu (bal’inni isaa seentimeetira 2 hanga 5) kan trypanosomal chancre jedhamu uuma, itti aansuunis saffisaan ho’a qaamaa olka’aa, mataa dhukkubbii cimaa fi burjaajii uuma. Dhukkubni hirribaa Afrikaa Bahaa sammuu weeraruun torban 3 hanga 6 keessatti dadhabina onnee fi qaamolee hedduu lubbuu namaa galaafatu fiduu waan danda’uuf, imaltuu safarii kamiyyuu kan dhukkubbii gogaa fi ho’a qaamaa qabu kamiyyuu dhiiga hospitaala guyyaa tokkotti dibachuu fi yaala Fexinidazole ykn Suramin barbaachisa.

Imala koo torban muraasa booda maaliif ciniinnaa cirrachaa xiqqaan gara madaa "volcanic crater" dhukkubbii hin qabneetti jijjiirame?¶

Laatiin Ameerikaa, Meditiraaniyaanii, Baha Giddugaleessaa, Afrikaa fi Eeshiyaa keessatti kan argaman cirracha xixiqqoo miliimeetira 2 dheeratan Phlebotomine yeroo ciniinaman kallattiin gara gogaatti paraasitii Liishmania dabarsu. Yeroon torban 2 hanga 8tti inkuubeshinii booda, qaamni xiqqaan bifa pilaastikii qabu guddachuun gara madaa yeroo dheeraa, dhukkubbii hin qabne, kan hin fayyine kan daangaa furdaa, olka’aa, diimaa kan garagalfamee fi boolla volkaanoo fakkaatu (cutaneous leishmaniasis) ta’etti banama. Baakteeriyaa osoo hin taane pirootozowaan seelii keessaa waan dhufuuf, kiriimiin antibaayootikii fi antibaayootikii istaaf afaaniin fudhatamu hin hojjetu; doktorri tokko daangaa olka’e irraa baayoopsii xiqqaa ykn cirracha Liishmania PCR fudhachuu fi yaala farra leishmanial irratti xiyyeeffate kan akka miltefosine afaaniin fudhatamu ajajuu qaba.

Maddootaa fi qajeelfama ofiisaa¶

• Wiirtuuwwan To’annoo fi Ittisa Dhukkubaa (CDC, Ameerikaa): Dhukkuba Chaagaas (Trypanosoma cruzi): Adda baasuu Veektarii Triatomine, Qorannoo PCR Marsaa Cimaa, Mallattoo Roomaa, fi Pirootokoolii Wal’aansa Benznidazole / Nifurtimox.
• Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) & Dhaabbata Fayyaa Paan Ameerikaa (PAHO): Qajeelfama Qorannoo fi Wal'aansa Dhukkuba Chaagaas; Qajeelfama WHO Wal'aansa Dhukkuba Tiraayipaanosoomiiyaasii Namaa Afrikaa (Fexinidazole); fi To’annoo Leishmaniases.
• Waldaa Dhukkuboota Daddarboo Ameerikaa (IDSA) & ASTMH: Qajeelfama Hojii Kilinikaal Qorannoo fi Bulchiinsa Dhibee Liishmaniasis (Aronson et al., Dhukkuboota Daddarboo Kilinikaal).
• Waldaa Onnee Ameerikaa (AHA): Qorannoo fi Bulchiinsa Dhukkubsattoota Dhukkuba Chagas Keessatti Hirmaannaa Maayookaardiyaa Qaban (Nunes et al., Circulation).
• Jornaalii Alarjii fi Immunooloojii Kilinikaalaa (JACI): Triatomine (Kissing Bug) Salivary Procalin Anaphylaxis Kibba Dhiha Yunaayitid Isteetis keessatti (Klotz et al.).

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Alarjii fi anaphylaxis kunuunsa hatattamaa
• Beeylada, qamalee fi hornet gargaarsa jalqabaa ni ciniinu
• Gargaarsa jalqabaa qamalee fi saroonni ciniinuu
• Ija, qoonqoo ykn gogaa keessatti maxxanuu Leech, tick granuloma, fi botfly extraction
• Lakkoofsa yeroo muddamaa biyyaan