Tailings Dam Breach, Albuuda Dhoqqee Dhoqqee, fi Summii Lolaa Sibiilota Ulfaataa Jiraachuu¶

Hidha elektirikii bishaanii konkiriitii barame kan bishaan lagaa qulqulluu dallaa dhagaa cimaa duuba duubatti deebisu irraa adda ta’ee, hidhi tailings (ykn coal fly-ash impoundment) daakuu dhagaa xixiqqoo toonii miliyoonaan lakkaa’aman, ri’ajantoota keemikaalaa qopheessuu fi bishaan sibiilota ulfaataa fe’amee warqee, sibiila diimaa, sibiilaa, . aluminiyeemii (red mud), fosfeetii ykn dhagaa boba’aa. Sababni isaas hidhi tailings durii hedduun mala upstream fayyadamuun kan ijaaraman yoo ta’u, bakka daayikii walduraa duubaan kallattiin gubbaatti kan ijaaraman, kan hin dhiphatne, bishaaniin guutame sludge mataa isaa, rooba cimaa, overtopping, internal seepage erosion (piping), ykn kirkirri lafaa xiqqaan fuula hidhichaa fi impoundment guutuun sekondii muraasa keessatti static or seismic liquefaction akka ta’u gochuu danda’a. Hidhi tailings yeroo cabsu lolaa bishaanii idilee hin gadhiisu. Kanaa mannaa, olka’iinsa meetira 10 hanga 30 (33-to-100-foot) dhoqqee albuudaa garmalee qindaa’e dhangala’aa konkiriitii jiidhaan (1,600 to 2,200 kg/m3) fiigicha gammoojjii gadi bu'uun sa'aatii tokkotti km 30 hanga 80 (sa'aatii tokkotti 20 hanga 50 mph). Dambaliin summii kun riqicha konkiriitii jabaate ni caccabsa, magaalota guutuu daqiiqaa muraasa keessatti awwaala, akkasumas dhoqqee gubaa, sibiilota ulfaatootiin faalame ykn saayaanaayidiin hidhamee akka simintoo jabaatu dhiisa. Yoo saayireniin hidha cabsuu dhaga’ame ykn gammoojjii albuuda ykn warshaa humna elektiriikaa jala jiru keessatti sagalee gadi fagoo lafa jalaa yoo dhageesse, naannoo kee jiru bilbili lakkoofsa balaa tasaa hatattamaan qajeelchitoota keenya irratti mariisisaa lolaa dho’iinsa haroo glacial fi kufaatii hidhaa baqachuu, . sigiga lafaa fi dhoqqee dhangala’uu, . dhangala’aa keemikaalaa, fi saayaanaayidii fi gaazii industirii afuufuu.

Amma kana godhi¶

1. Atattamaan gara lafa gammoojjiitti PERPENDICULAR baasi (kallatti tulluu dhiyoo jirutti ol ba’i): Karaa jalaa gammoojjiitiin gara gadiitti fiiguu ykn konkolaataa oofuun dhoqqee tailings caalu fiiguuf gonkumaa hin yaalin. Dambaliin tailings hyperconcentrated 30 hanga 80 km/h (20 hanga 50 mph) chaanaalii lagaa gadi kan deemu yoo ta’u, meetira 30 hanga 50 qofa (100 hanga 165 feet) dallaa gammoojjii irratti ol ba’uun miilaan daqiiqaa 3 hanga 5 gadi fudhata, naannoo bishaan lolaa irraa si baasa.
2. Saayirenii albuudaa kamiyyuu, bishaan lagaa keessatti akka tasaa gadi bu’uu ykn dhoqqee, ykn sagalee baabura fe’umsaa gadi aanaa akka battalumatti cabsuutti ilaali: Yoo Zoonii Of Baraaruu keessa jiraattan ykn hojjettan (ZAS / hidha tailings irraa kiloomeetira 10 ykn daqiiqaa 30 gadiitti), dhiibbaa dura daqiiqaa 2 hanga 15 qabda. Waan hundumaa dhiisii, boorsaa qabachuuf, balbala cufuuf, ykn horii walitti qabuuf hin dhaabatin, daandii baqachuu tulluu irratti dursitee mallatteeffamee jirutti ol fiiguu.
3. Daandii gammoojjii ykn riqicha irratti yoo tiraafikoonni dhaabbate hatattamaan konkolaataa keessan dhiisaa: Riqichoonni caasaa jalqabaa kanneen buufata isaanii irraa cicciraman fuula dhagaa fi dhoqqee dhangala’aa guddaa qabuun dalga duubaa (tailings wave) dha. Konkolaataa keessaa utaaliitii kallattiin daandii cirrachaa ykn gaara itti aanu isa cirracha taʼe ol baʼi.
4. Erga dalgaan darbee booda dhoqqee tailings haaraa ykn goggogaa keessa gonkumaa hin tarkaanfatinaa: Tailings sludge akka thixotropic non-Newtonian fluidtti amala qaba: aduu keessatti gubbaan goggogaa haphiin kan uumamu yoo ta'u dhoqqeen seentimeetira 15 (inchii 6) jala jiru ammoo kiyyoo vaakiyuumii gadi hin qabne, dhangala'aa guddaa qabuu fi bootii xuuxee akka sitti cufutti hafeera konkiriitii.
5. Gogaa, ijaa, fi sirna hargansuutiin dhoqqee albuudaa waliin wal qunnamuu irraa fagaachuu (cyanide, caustic alkali, arsenic, mercury, lead): Fuulli warqee summii soodiyeem saayaanaayidii (which releases lethal hydrogen cyanide gas if mixed with acidic water), booksiitii "dhoqqee diimaa" tailings alkaalaayinii guddaa dha (pH 10 to 13, gubaa keemikaalaa hamaa kan akka simintoo jiidha qabu kan fidu), fi sibiilonni salfaayidii tailings arseenikii, liidii, kaadmiyeemii fi meerkikurii walitti qabame of keessaa qaba. Gogaa ykn ija bishaan dhangala’e qulqulluu ta’een daqiiqaa 15 hanga 20f dhiqachuu.
6. Gonkumaa bishaan lagaa ykn boolla bishaanii dhangala’aa tailings irraa gara gadiitti hin dhuginaa, hin bilcheessinaa, ykn hin dhiqatinaa: Bishaan bullaa’aan sibiilota ulfaatoo, arseenikii, ykn keemikaalaa hin balleessu; dhugaa dubbachuuf, bilcheessuun sibiilota ulfaatoo hin jijjiiramne kan akka liidi, meerkikurii fi arseenikii walitti fiduun summii jijjiiramaa qilleensa mana nyaataa keessanitti danfisa. Bishaan qaruuraa cufame ykn bishaan taankii bulchiinsa magaalaa qofa fayyadamuu.

Muka murtii: Cabbii hidha tailings fi lubbuun jiraachuu dhangala’aa dhoqqee summii¶

flowchart TD
    Alert["Tailings Dam Breach Siren, Akeekkachiisa Bilbila Hatattamaa, Ground Rumble, ykn Upstream Mud Wave Sighted"] --> TimeCheck{"Hidha Irraa Hammam Gara Gadii Jirtaa?"}
    TimeCheck -->|"Zoonii Of Baraaruu Keessatti (< 10 km / < Yeroo Imala Daqiiqaa 15) ."| FootClimb["Konkolaataa Daandii Gammoojjii Irra Hin Gadiin; MIILAAN Qajeelaa Ol Tulluu Gammoojjii Dhihoo (30 hanga 50 m / 100 hanga 165 ft Dhaabbataa) ol fiiguu"]
    TimeCheck -->|"Dabalataan gara gadiitti (> km 10 hanga 50 / Yeroo Dursaa Daqiiqaa 15 hanga 90)"| EvacRoute["Karaa Baqannaa Mallatteeffame Laga Lolaan Ba’ee Gara Bakka Walgahii Lafa Olka’aa Murtaa’etti Perpendicularly Hordofaa"]
    FootClimb --> Trapped{"Osoo Dambaliin Dhoqqee Hin Dhufin Tulluu Gahuun Hin Danda'amu?"}
    Trapped -->|"Eeyyee"| VerticalRoof["Gara Fooqi Gamoo Konkiriitii Jabaataa Dheeraa Qarqara Olka’aa Gammoojjii irratti argamutti ol ba’uu ykn Muka Jajjaboo Olka’aa Qaxxaamuraa irratti ol ba’uu; Gonkumaa Mana Cilee/Mukaa Daree 1 Keessa Hin Turinaa"]
    Trapped -->|"Lakki, Lafa Olka'aa Gahe"| StayHigh["Lafa Olka’aa irra turuu; Kufaatiin Hidha Lammaffaa fi Dambaliin Kuusaa Sa’aatii Sa’aatiidhaaf Hordofa"]
    EvacRoute --> StayHigh
    StayHigh --> PostWave{"Namni Dhoqqeedhaan Facaase YKN Dhoqqee Tailings Keessatti Kiyyoome jiraa?"}
    PostWave -->|"Dhoqqee (Keessattuu Dhoqqee Diimaa ykn Warqee/Salfaayidii Tailings) Facaafame ."| Decon["Uffata Faalamee Hatattamaan Uffata; Dhoqqee Goggogaa Brush Off; Gogaa fi Ija Bishaan Qulqulluudhaan Daqiiqaa 15 hanga 20 Dhiqachuu"]
    PostWave -->|"Nama Dhoqqee Tailings Keessatti Qabame"| NoWalk["Dhoqqee Irra Hin Baane; Helikooptara Hoist ykn Inflatable Mud-Rescue Sled/Plank Extrication argachuuf 911/112/999 bilbili"]

Injinariingii fi rheology: Maaliif dhangala’aan dhoqqee tailings lolaa bishaanii caalaa baay’ee ajjeesa¶

Garaagarummaa fiizikaalaa fi keemikaalaa lolaa lagaa istaandaardii fi hidha tailings cabsuu gidduu jiru hubachuun tooftaaleen lolaa lubbuun jiraachuu barame (kan akka mana mukaan ijaarame dabaree lammaffaa irratti gaaddisa argachuu ykn dhangala’aa jilba gad fageenya qabu keessa yaa’uu) yeroo balfi albuudaa lola’u maaliif akka hin milkoofne ibsa.

1. Dandeettii olka’aa fi momeentii dhiibbaa ( .2x water density) .¶

• Bishaan lolaa qulqulluu dhangala'aa 1,000 kiiloo meetira kiyuubii tokko (62.4 lb/ft3).
• Liquefied mining tailings slurry ulfaatinaan %50 hanga %75 kan ta’u xixiqqoo dhagaa albuudaa xixiqqoo lafa bu’ee fi bishaan adeemsaa keessatti fannifame kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis meetira kiyuubii tokkotti 1,600 hanga 2,200 kiiloo giraama (100 to 137 lb/ft3), gara density konkiriitii dhangala’aa.
• Sababni isaas dhiibbaa dhiibbaa haayidiroodaayinamikii (P = 0.5 * rho * v2) kallattiin dhangala’aa lamaan isaanii wajjin iskeelii ( .rho) fi iskuweerii saffisa ( .v2), dhangala’aa dhoqqee tailings kan sa’aatii tokkotti 50 km/h (14 m/s) lolaa lagaa saffisaa caalaa humna cirracha cinaachaa dachaa dachaa 5 hanga 10 kan balleessu ni hojjeta. Kana malees, 'high-density slurry'n kun dhama'iinsa tokko malee dhagaa toonii hedduu qabu, bulldozers, konteenaroota doonii fi girders riqicha sibiilaa cicciramee ba'e fuula dalga sanaa irratti (the boulder snout).

2. Dizaayinoota hidha tailings olka’aa fi sarara giddugaleessaa fi gara gadiitti¶

Bakki kuusaa tailings hunda miti (TSFs) balaa kufaatii wal fakkaatu qabatanii deemu. Istaandardii nageenya albuudaa addunyaa (kan akka Istaandardii Industirii Addunyaa Bulchiinsa Tailings, GISTM) akkaataa daayikiin yeroon itti ol kaafameen embankments ramaduu:

Balaa keemikaalaa fi summii gosa albuudaatiin¶

Lahar volkaanoo uumamaa ykn dhoqqee tulluu biyyee fi dhagaa gaarii irraa ijaarame irraa adda ta’ee, kuufamni albuudaa fi industirii meeshaalee keemikaalaa qopheessan walitti qabaman, sadarkaa pH garmalee, fi sibiilota ulfaatoo baayoo-argaman kanneen naannoo lolaa gara meeshaalee balaafamaatti jijjiiran of keessaa qaba (HAZMAT) iddoo balaa.

Mallattoolee akeekkachiisa kufaatii duraa hidha tailings irratti¶

Yoo bakka albuudaa, warshaa dhagaa boba’aa hojjettan, ykn battalumatti daangaa tailings cina jiraattan, alaabaa diimaa caasaa armaan gadii keessaa kamiyyuu aangawoota balaa tasaaf gabaasuu fi naannoo yaa’a gadii hatattamaan keessaa ba’aa:

1. Bishaan dhoqqee ykn duumessa qabu fuula alaa ykn quba miila hidhichaa irraa dhangala’u: Bishaan qulqulluun boolla qubni miila injinariingii irraa dhangala’u waanuma jiruudha; bishaan dhoqqee, halluu siltii qaxxaamuraa hidhaa keessaa ykn lafa gadi bubbu'uun keessoo dhiqamuu jechuudha (piping) dammaqinaan wiirtuu hidhichaa keessaa gara alaatti dhiqachaa jira.
2. Dhiidaan haaraan jiidha qabu, kufaatii, bulging, ykn dheerinaan caccabuu qarqara hidhaa ykn teessoo alaa: Baandiin dukkanaa’aan jiidhaan walakkaa ol qaxxaamuraa alaa goggogaa ol mul’atu bishaan keessaa agarsiisa (phreatic surface) balaadhaaf ol ka’ee qola caasaa guutaa jira.
3. Whirlpools ykn sinkhole depressions kan tailings beach ykn pond surface irratti uumamu: Meeshaan lafa jalaa gara tuuboo decant awwaalame ciccitee ykn qaawwa hundee impoundment jala jirutti akka dhangala’u agarsiisa.
4. Kuulli bishaanii cirracha hidha alaatti dhihoo ta'ee weerara: Hidha sarara olka'aa fi giddugaleessaa keessatti, bishaan kuufamaa bishaan bilisaa dallaa daangaa alaa irraa fagootti duubatti hafuu qaba, "qarqara galaanaa" bal'aa cirracha bishaan keessaa ba'een adda baafamuu qaba. Roobni cimaan bishaan banaa gara fiixee hidhichaa irratti yoo dhiibe, sa’aatii muraasa keessatti olka’uu fi dhangala’uun hordofuu danda’a.

Yeroo cabsichaa fi booda tarkaanfii tarkaanfiin lubbuun jiraachuu¶

Marsaa 1ffaa: Hatattamaan baqachuu (Seera Tulluu Digrii 90) .¶

1. Kofa digrii 90n siiqqee laga ykn gammoojjii irraa fagaatee socho'i:
2. Zoonii Of Baraaruu (ZAS), kan to’attoonni albuudaa naannoo kiilomeetira 10 (maayilii 6.2) gara gadiitti ykn yeroo lolaa dhufaatii daqiiqaa 30 gadi jedhanii ibsan, otoobisoonni ofiisaanii baqachuu yeroon isin bira gahuu hin danda’an.
3. Battala saayireniin iyyu, akeekkachiisni tamsaasa seelii bilbila ismaartii ni kakaasu, ykn sagalee gadi fagoo, lafa raasu dalga sanaa dhageesse, milaan qajeelee gara qarqara gammoojjii sanaa ol fiigi.
4. Daandii filatamaa bira ga'uuf riqicha gama tokko irraa gara isa kaaniitti qaxxaamuruu hin; kanaa mannaa, tulluu irra yeroo ammaa kana gama laga kamiinuu ol ba'i.
5. Hangam ol bahuu qabna:
6. Gorge gaara dhiphoo battaluma hidha olka'aa jala jiru keessatti (kan akka hidhi Stava bara 1985 Xaaliyaanii keessatti kufe, bakka dhangala'aan dhoqqee saffisa km/h 90 / 56 mph ga'e), dalga dhoqqee 15 hanga 35 meetira (50 hanga 115 feet) dallaa kaaniyoon ol ka'uu danda'a, keessumaa kan ala qarqara lagaa qaxxaamuree bakka humni seentirifuugal dhangala’aa dhoqqee ol ka’ee gara qarqaraatti baankii godha (superelevation). Yoo xiqqaate meetira 30 hanga 50 (100 hanga 165 feet) lafa gammoojjii irraa ol ba'uuf kaayyeffadhu.

Marsaa 2ffaa: Maaliif erga dalga dhaabatee booda dhoqqee tailings irratti gonkumaa tarkaanfachuu hin qabdu¶

Erga dambalii guddaan darbee booda, lafti gammoojjii galaana diriiraa, gowwoomsaa dhoqqee halluu diimaa, bunni ykn diimaa gadi fageenya meetira 1 hanga 15 (miiti 3 hanga 50) qabuun uwwifama.

• Kiyyoo tiiksootroopii: Fine tailings slimes (silt and clay-sized rock flour) tixotropic dha: yeroo jeeqaman ykn tarkaanfataman, gara kollaajii dhangala’aa, viskoosii xuuxuu qola negaatiivii cimaa ta’etti dhangala’u.
• Ifni aduu sa’aatii muraasa keessatti, inni gubbaan isaa seentimeetira 2 hanga 5 (inchii 1 hanga 2) gogsee gara qoorqoorroo caccabaa kan jabaa fakkaatu kan qaxxaamuree deemuu danda’u yoo ta’u, meetira 3 jala jiru ammoo dhoqqee dhangala’aa ta’ee hafa.
• Namni tokko dirree dhoqqee gidduutti foddaa ykn konkolaataa irratti yoo qabame: Isaan baraaruuf miilaan dhoqqee sana qaxxaamuree ba’uuf hin yaaliin; baraartoonni meeshaa addaa hin qabne gara garaa isaaniitti lixanii ofii isaanii miidhamtoota kiyyootti galan ta’u. Helikooptaroota ibidda baraaran eegaa (hoist extraction) ykn gareewwan dhoqqee baraaruu leenji’an, sleedii baraarsaa afuufame, gabatee dhoqqee mukaa bal’aa fi eeboo qilleensa dhiibame (kanneen naannoo miila miidhamaa tokkootti qilleensa lilmoodhaan xuuxuu vaakiyuumii cabsuuf osoo hin kaasin dura) fayyadaman.
• Yoo dhuunfaan qarqara alaa suuta socho'u kuufama dhoqqee keessatti qabamtee lafa goggogaa gahuu hin dandeenye: Dugda ykn garaa keetiin horizontal starfish / swimming position irratti diriirsitee ciisii harkaa fi miila kee bal'inaan diriirsitee ulfaatina qaama keetii bal'ina lafa guddaa ta'e irratti raabsi (reducing ground bearing pressure below the mud's yield stress).

Marsaa 3ffaa: Namoota lubbuun hafaniif battalumatti keemikaalaan faalama qulqulleessuu¶

Namni qarqara dhangala’aa tailings keessatti qabame ykn dhoqqee albuudaatiin kan faca’e yoo jiraate:

1. Uffata fi boottii dhoqqeedhaan jiidhe hunda hatattamaan balleessi: Shamizii dhoqqeedhaan haguugame fuula irratti hin harkisin; yoo barbaachisaa ta’e cirrachaan kutuun boorsaa pilaastikii keessatti cufuu.
2. Dhoqqee furdaa keekii ta'e huccuu goggogaa ykn harka guwaantii qabuun buruushiin balleessi, sana booda bishaan qulqulluudhaan daqiiqaa 15 hanga 20tti sirriitti dhiqadhu:
3. Yoo dhangala'aan kun Bauxite "Red Mud" (caustic sodium hydroxide, pH 11 to 13): Akkuma simintoo jiidhaan gubaan alkaali yeroo baayyee daqiiqaa 15 jalqabaa keessatti kan hin ciniinu yoo ta’u pH ol’aanaan ammoo callisee pirootiinii gogaa fi korniyaa ni bulbula. Gogaa fi ija bishaan qulqulluu ykn soogidda itti fufiinsaan yoo xiqqaate daqiiqaa 20 hanga 30 dhiqachuu fi hatattamaan gubachuu hospitaalaa fi kunuunsa ijaa barbaaduu. Qajeelfama keenya irratti ilaalaa simintoo fi alkaali keemikaalaa gubachuu.
4. Yoo dhangala’aan sun Gold/Silver Cyanide Tailings kan of keessaa qabu ta’e: Mataa dhukkubbii, garaa kaasaa, burjaajii, saffisaan hafuura baafachuu, gogaa cherry-red, ykn metabolic acidosis hordofuu; kutaaleen balaa tasaa hayidirooksookoobalaamiin (Cyanokit) qoricha farra qoricha. Qajeelfama keenya irratti ilaalaa saayinaayidii afuufuu fi summii gochuu gargaarsa jalqabaa.
5. Dhoqqeen summii lolaa booda akka hin fudhanne ittisuu: Aduun daandii fi mana dhoqqee uwwise erga gogsee booda konkolaataan darbu hundi duumessa jaamsu daakuu dhagaa siiliikaa gaarii arseenikii, liidiin, kaadmii, ykn soodaa kaastikiin hidhamee jiru ol rukuta. Yeroo ala naannoo dhiibbaa keessa jirtan hundatti meeshaa hargansuu N95, KN95, FFP2, ykn P100 particulate respirator kan cimsee walsimsiisu uffadhaa.

Lakkoofsa balaa tasaa naannoo fi pirootokoolii ejensii¶

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Hidhi tailings hidha bishaanii idilee irraa akkamitti adda?¶

Hidhi bishaanii idilee danqaa dhaabbataa konkiriitii cimaa, dhagaa ykn suphee fi dhagaa walitti makame irraa hojjetamee fi bishaan lagaa qulqulluu akka ofirraa ittisuuf hojjetame dha. Hidhi balfa industirii daakuu dhagaa xixiqqoo toonii miliyoonaan lakkaa’aman, ri’ajantoota keemikaalaa qopheessuu fi albuuda albuudaa irraa hafe kan sibiilota ulfaatootiin faalame kuufachuuf waggoota kurnan lamaan darbaniif dallaa balfa industirii ta’eedha. Hidhi tailings durii hedduun "mala upstream" fayyadamuun kan ijaaraman yoo ta'u, tokkoon tokkoon dallaan haaraan kallattiin dhoqqee jiidha qabuu fi hin dhiphatne mataa isaa gubbaatti tuulamee, akka tasaa dhangala'uu fi guutummaatti kufaatii akka isaan mudatu taasiseera.

Karaa gammoojjii keessaa konkolaataa oofuun maaliif kufaatii hidha tailings caaltee fiiguu hin dandeessu?¶

Hidhi tailings dhangala’ee yeroo cabsu, dalga dhoqqee dhangala’aa guddaa qabu miliquun yeroo baay’ee sa’aatii tokkotti kiiloo meetira 30 hanga 80 (sa’aatii tokkotti maayilii 20 hanga 50) gara alaatti dhoo’ee karaa lagaa gadi bu’ee, dhagaa cilee fi mukkeen buqqa’an kanneen daandii gammoojjii barbadeessanii fi riqicha irraa cicciran daqiiqaa muraasa keessatti fe’a. Lafa gammoojjii keessaa gadi oofuun kallattiin daandii dhoqqee bakka walqunnamtii cufame tokko ykn riqichi dhiqame tokko kiyyootti si ajjeesu keessa si eega. Kanaa mannaa, miilaan kofa digrii 90n qajeelee tulluu gammoojjii dhiyoo jirutti ol ba’uun daqiiqaa 3 hanga 5 qofa keessatti olka’iinsa dhaabbataa meetira 30 hanga 50 (miiti 100 hanga 165) argata, kunis dalga dhoqqee sanaa ol nagaadhaan si kaa’a.

Lolaan sun sochii erga dhaabe guyyoota muraasa boodas dhoqqee tailings irra deemuun maaliif balaa qaba?¶

Duulli albuudaa maaykirooskoopii, hamma siltii fi suphee kan ta'e albuuda ("slimes") bishaaniin guutame of keessaa qaba. Meeshaan kun thixotropic dha: seentimeetira muraasni gubbaa aduu keessatti goganii gara qoorqoorroo caccabaa xurii jabaa fakkaatutti yoo ta’u, dhoqqeen jala jiru torban ykn ji’ootaaf dhangala’aa ta’ee tura. Yeroo namni tokko qoorqoorroo haphii keessa tarkaanfatu, raafamni sun dhoqqee naannoo miila isaa jiru deebisee dhangalaasa, akkasumas qulfii xuuxuu dhangala’aa ol’aanaa fi vaakiyuumii naannoo bootii fi mudhii isaa akka simintoo jiidha qabuutti, boordii addaa dhoqqee baraaruu ykn helikooptara olkaasu malee of miliquun akka hin danda’amne taasisa.

Keemikaalonni summii maaltu dhoqqee tailings albuudaa keessa jira?¶

Balaan keemikaalaa sirrii ta’e albuuda qotamu irratti hundaa’a. Yeroo baayyee funyaan warqee fi meetii arseenikii fi meerkikurii waliin soodiyeem saayaanaayidii summii of keessaa qaba. Booksaayitii (aluminiyeemii) kan "dhoqqee diimaa" jedhamuun kan beekamu, soodiyeem haayidirooksaayidii kaastikii (`lye`) kan pH 11 hanga 13 ta’ee fi yeroo wal qunnaman gogaa fi ija irratti gubaa keemikaalaa hamaa kan fidudha. Fuulli sibiila diimaa, sibiilaa, liidii fi ziinkii salfaayidii yeroo baay’ee dhoqqee asiidii maddisiisa (`acid mine drainage`) kan fe’ame arseenikii bulbulame, liidiin, kaadmiyeemii, meerkikurii fi taaliyeemii yoo ta’u, bishaan kuufamaa dhagaa boba’aa asheeta balali’u arseenikii, kiroomiyeemii fi seeliiniyeemii walitti qabame of keessaa qaba.

Bishaan lagaa ykn boolla bishaanii erga tailings dhangala’ee booda akka dhugaa ta’u gochuu nan danda’aa bilcheessuun?¶

Lakki, bishaan lagaa ykn bishaan boolla bishaanii gadi fagoo dhangala’aa albuudaatiin faalame gonkumaa dhuguu ykn bilcheessuun hin qabdu, bishaan sana bilcheessuun dhugumatti balaa guddaa akka qabaatu taasisa. Boba’uun baakteeriyaa fi vaayirasii kan ajjeesu ta’us, sibiilota ulfaatoo kan akka arseenikii, liidii, meerkikurii, kaadmiyeemii ykn kiroomiyeemii heksaavaaleentii balleessuuf homaa hin godhu; kanaa mannaa, bishaan akka danfaatti yeroo boba’u, qindoominni sibiilota ulfaatoo summii qaban qodaa sana keessa jiran kan dabalu siʼa taʼu, riʼajantoonni keemikaalaa jijjiiramoo taʼan kamiyyuu qilleensa ati hafuura baafattutti danfisu. Hanga aanga’oonni dhiyeessii bishaanii mirkaneessanitti bishaan qaruuraa cufame ykn taankii bishaan hatattamaa ofiisaa qofa fayyadamuu.

Yoon naannoo albuuda jiraadhu "Zoonii Of Baraaruu" (ZAS) jechuun maal jechuudha?¶

Dambiiwwan nageenya hidha tailings idil-addunyaa keessatti (kan akka Biraazil keessatti hojiirra oolan fi Istaandardii Industirii Addunyaa Bulchiinsa Tailings jalatti), Zooniin Of Baraaruu (`Zona de Autossalvamento` ykn `ZAS`) jechuun naannoo gammoojjii hidhicha irraa gara gadiitti kiiloo meetira 10 (maayilii 6.2) keessatti argamu, ykn naannoo kamiyyuu dalga dhoqqee daqiiqaa 30 gadi keessatti itti gahu jedhamee ibsama. Namoonni balaa tasaa ala jiran osoo dalgaan hin rukutin qaamaan naannoo kana gahuu waan hin dandeenyeef, jiraattonniifi hojjettoonni ZAS keessa jiran saayirenii ofumaan hojjetu, akeekkachiisa tamsaasa seelii battalaa, fi daandii miila miilaa dursanii mallatteeffamanii fi kallattiin dallaa gammoojjii ol ba’anii gara bakka walga’ii lafa olka’aa ta’etti geessu irratti hirkatu.

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Lolaa dho’iinsa haroo qorraa (GLOFs) fi kufaatii hidhaa baqachuu
• Siginnaa lafaa, dhoqqee fi dhangala’aa caccabaa lubbuun jiraachuu
• Simintoo, konkiriitii jiidhaan, gubaa keemikaalaa alkaali, fi ija lime saaxilamuu
• Gargaarsa jalqabaa saayinaayidii, haayidiroojiinii salfaayidii fi gaazii industirii afuufuu
• Dhangala’aa keemikaalaa, dhangala’aa HAZMAT, fi faalama qulqulleessuu

Maddootaa fi qajeelfama ofiisaa¶

• Sagantaa Naannoo Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii (UNEP), Mana Maree Idil-addunyaa Albuudaa fi Sibiilota (ICMM), & Dudhaalee Invastimantii Itti Gaafatamummaa Qabu (PRI): Istaandardii Industirii Addunyaa Bulchiinsa Tailings (GISTM) - Ulaagaalee 13: Karoora Qophii fi Deebii Balaa Tasaa.
• Komishinii Hidha Gurguddoo Idil-addunyaa (ICOLD): Bulletin 121 & Bulletin 194: Balaa Hidha Dugdaa Balaa Balaa, Muuxannoo Qabatamaa Irraa Barumsa Argamu, fi Kaartaa Bishaan Hidha Cabsuu.
• Ejensii Bulchiinsa Balaa Tasaa Federaalaa (FEMA) & U.S. Army Corps of Engineers (USACE, United States): Qajeelfama Federaalaa Nageenya Hidha: Karoora Tarkaanfii Hatattamaa Kufaatii Hidha fi Tailings Impoundment.
• Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO): Keemikaalaa Gadi Lakkifamuu Taateewwan Balaa Uumamaa fi Balaa Teeknooloojiitiin (NATECH): Kufaatii Hidha Dugdaa, Sibiilota Ulfaataa, fi Deebii Fayyaa Hawaasaa Saayinaayidii.
• Agência Nacional de Mineração (ANM) & Defesa Civil Nacional (Biraazil): Protocolos de Segurança de Barragens de Mineração, Zooniis de Autossalvamento (ZAS), e Sistemas de Alerta Sonoro.