Skip to content

Tailings Dam Breach, Mine Sludge Mudflows, ak Toxic-Metal yu Diis yiy Mucc ci Mbënd

Nimero urgence yi wuute nañu ci réew mu nekk. Xët wii dafay jëfandikoo 911, di nimero Etats Unis ak Canada. Yeneen réew yu bari dañuy jëfandikoo 112, 999, wala beneen nimero. Wut nimero sa réew.

Barage hydroélectrique buñ defaree beton buy tëye ndoxu dex gu leer gi ci ginaaw miiru xeer buñ dëgëral, barage tailings (wala barabu dóóm buñ defaree këriñ) barab bu mag la buñ defaree ngir denc ay milioŋ ciy tonne ndox ci kaw fanine xeer yu woyof, ak produit chimik yuñ defaree génne wurus, përëm, wen, aluminium (red mud), fosfat, wala këriñ. Ndax barage yu bari yu yàgg yi ñu ngi tabax ci pexem yéeg, fu ñuy tabax ay digue yu toppalante ci kaw ban bu fees dell ak ndox ci boppam, taw yu bari, overtopping, erosion seepage interne (piping), wala suuf suy yëngu bu ndaw mën na tax kanam barage bi yépp ak ndox mi liquefaction statique wala sismique ci ay segond. Su barabu tailings bi yàqoo, du bàyyi ndox mu bari. Lu moy loolu, dafay bàyyi 10 ba 30 meetar ci kawewaay (33-to-100-foot) debit bu bari ci mine ak dëgëraay beton bu tooy (1,600 to 2,200 kg/m3) di daw wàcci vale bi ci 30 ba 80 km/h (20 ba 50 mph). Vague toxic boobu dafay yàq pon yu beton yuñ dëgëral, suul dëkk yépp ci ay simili, ba noppi bàyyi ci ginaaw ban bu saf, bu am wen wu diis wala bu am cyanure buy dëgër ni siman. Soo déggee ab bruit bu xoot ci biir suuf ci vale bi ci suufu mine wala sàntraalu kuuraŋ, wool sa dëkk nimero paj mu jamp ci saasi nga xoolaat sunuy njiit ci lak glacial biy jameet mbënd ak rawale nit ñi ci barage bi, deslides ak ban buy wal, tuuru chimik, ak cyanure ak inhalation gaz industriel.

Defal lii leegi

  1. Evacuer PERPENDICULAR ci suufu vale bi ci saasi (yéeg jubal ci tundu wi gëna jege): Bul musa jéema romb potoxo buy wal ci daw wala nga dawal ci yoonu suufu vale bi. Vague de residu bu bari dafay daw ci 30 ba 80 km/h (20 ba 50 mph) ci suufu dex gi, waaye yéeg 30 ba 50 meetar (100 ba 165 pied) ci kaw miiru vale bi jëlul 3 ba 5 simili ci tànk joge ci zone bi ak dellu.
  2. Jàppaleel bépp sirene bu mine, daanu bu gaaw wala potoxo bu bari ci ndoxu dex, wala bruit bu woyof ci saxaaru yab, muy luy yàqu ci saasi: Soo dëkkee wala nga liggéey ci Self-Rescue Zone (ZAS / ci diggante 10 kilometre wala 30 simili ci suufu barabu tailings), am nga 2 ba 15 simili balaa muy mbëkk. Bàyyil lépp ci ginaaw, bul taxaw ngir defar ay sac, tëj buntu yi, wala dajale baayima, nga daw yéeg ci yoon wi ñu njëkka màrke ngir rawale nit ñi.
  3. Bàyyil sa oto ci saasi sudee trafik bi dafa taxaw ci yoonu vale wala ci pont: Pont yi ñooy tabax yi njëkka dagg ci seen pont ndax xeer yu bari yi ak ban yu bari yi ci kanamu vague tailings. Tëmb ci oto bi nga jubal ci tefes gi gëna gaaw ci wetu tundu wi wala ci wetu tundu wi.
  4. Bu leen musa dugg ci potoxo bu fere wala buy waw ginaaw bi vague bi weesee: Potoxo bu residu yi dafay melni fluide thixotropic non-Newtonian: ab crust bu waw bu woyof dafay forme ci kaw ci jant bi, fekk potoxo bi 15 centimetre (6 pouces) ci suufa des ci potoxo bu amul suufu, bu kawe. ndigg lu melni beton.
  5. Moytul laal sa der, sa bët wala sa noyyig boyoŋu mine (cyanide, caustic alkali, arsenic, mercury, lead): Residu wurus yi mën nañu am cyanure de sodium (which releases lethal hydrogen cyanide gas if mixed with acidic water), bauxite "potoxo rouge" yi dañu alkaline lool (pH 10 to 13, di indi lakk chimik yu metti yu melni siman bu tooy), ak mbalitu wen sulfure yi dañuy àndaale ak arsenik, plomb, cadmium, ak mercure. Fóoral bépp der wala bët bu laal ci ndox mu sell lu tollu ci 15 ba 20 simili.
  6. Bu leen musa naan, baxal, wala raxas ak ndoxu dex wala ndoxu bën bu nekk ci suufu mbalit mi tuuru: Ndox mu bax du dindi wen wu diis, arsenik, wala reactif chimik; booy seet, bax dafay boole ay weñ yu diis yu dul jeex yu melni plomb, mercure, ak arsenik ci noonu muy vaporize toxin yu mëna dem yi ci air bi ci sa waañ. Jëfandikool ndox muñ def ci butéel wala ndox municipal ci tanker.

Lan moo waral barabu tailing yiñ tabax ci kaw dex gi di yàqu te kenn duko artu doonte daa am naaj

Ci weeru saŋwiye 2019, Brumadinho (Córrego do Feijão) musiiba baraasu mineraal de fer ci Minas Gerais, Bresil, mu faat ci 270 nit, barage bi defna ay at yu amul benn taw, taw bi amul woon, bi barab bi yépp di tas ci diir bu néew 10 simili. 1 kilometre ci suufu dex gi balaa kenn di mëna tëye butoŋu sirene bi. Barage ndox yi ñu tabax ci beton bu dëgër wala ban bu dëgër wuute nañu ak baraasu ndox yi, baraasu tailings yi nekk ci kaw fondaasioŋ bu yomb te bari ndox (slimes). Niveau ndox mi ci biir dafay yokk ndànk (phreatic surface) wala luy raam ci biir silt bi mën na jur liquefaction static (dagg suuf si ci boppam te amul suuf suy yëngu wala taw), bàyyi 10+ milioŋ ci meetar kib potoxo bu ndoxe ci benn yoon buy kalaate. Soo dëkkee wala nga liggéey ci suufu bépp barabu tailings, xam sa footpath perpendiculaire uphill ci sa xol suko defee nga mëna yegg ci barab bu kawe ci lëndëm te doo xaar ab bataaxal ofisel.

Garab buy jël dogal: Dagg barabu tailings ak mucc ci potoxo toxic

flowchart TD
    Alert["Tailings Dam Breach Siren, Alarm Telefoon Jafe-jafe, Rumble Suuf, wala Vague de Potoxo ci kaw dex gi"] --> TimeCheck{"Ban sori nga sori ci barage bi?"}
    TimeCheck -->|"Ci barabu muccal sa bopp (< 10 km / < 15 simili ci diiru tukki)"| FootClimb["BULEEN dawal ci yoonu vale bi; Daw CI TÀNK Jubal ci Vallé bi gëna jege Hillside (30 ba 50 m / 100 ba 165 ft ci taxaw)"]
    TimeCheck -->|"Lu gëna sori (> 10 ba 50 km / 15 ba 90 simili ci diir bi)"| EvacRoute["Toppal yoon wiñ màrke ngir rawale nit ñi, nga jub ci dex gi dem ci barab biñ tànn ngir daje"]
    FootClimb --> Trapped{"Dina jafe yegg ci Hillside balaa Mud Wave di agsi?"}
    Trapped -->|"Waaw"| VerticalRoof["Yéeg ci kaw tabax bu gëna njool ci beton armé ci catu vale bu kawe bi wala nga yéeg ci garab yu dëgër yu kawe ci piste bi; Bul musa dëkk ci këru brik/bois bu am benn etaas"]
    Trapped -->|"Dédeet, yegg na ci barab bu kawe"| StayHigh["Deglu ci Suuf su Kawe; Ñaareelu barage buy daanu ak vague yu reservoir yi topp ay waxtu"]
    EvacRoute --> StayHigh
    StayHigh --> PostWave{"Am kuñu laxasu ak ban wala ñu tëju ci tailings ban?"}
    PostWave -->|"Ñu ngi ko laxas ak boyo (espesialeman potoxo bu xonk wala wurus/sulfure tailings)"| Decon["Sooy summi yéere yi tilim ci saasi; Broos potoxo bu waw; Fësal der bi ak bët yi ak ndox mu set ci diiru 15 ba 20 simili"]
    PostWave -->|"Nit ku tëju ci potoxo"| NoWalk["BULEEN dox ci kaw potoxo bi; Woowal 911/112/999 ngir am helicopter buy yéeg wala di gonflage ngir muccal potoxo/plank"]

Ingénieur ak rheologie: Lu tax mbënd mi gëna faat bakkan ci mbënd ndox

Xam wuute physique ak chimique bi am ci digganté mbënd bu dex gi ak benn barage buy jeex, dafay leeral lu tax pexe yi ñuy faral di def ngir mucc ci mbënd (lu melni tëju ci ñaareelu etaasu kër buñ defaree bant wala di doxantu ci ndox mu xóot ba ci wóom) duñu mëna dem su amee mbalitu mine.

1. Densité bu bari ak momentum impact (2x water density)

  • Ndoxu mbënd bu sell amna dëgëraay bu tollu ci 1000 kilo ci meetar kib bu nekk (62.4 lb/ft3).
  • Slurry residu mine liquefié dafay am 50% ba 75% ci ay particule mineraal yuñ gëna fonku ci diisaay bi ñu suspendu ci ndox mi ñuy liggéey, loolu moo koy jox densité bulk bu 1,600 ba 2,200 kilo ci meetar kib bu nekk (100 to 137 lb/ft3), daanaka dëgëraay beton buy ndoxe.
  • Ndax presioŋ hydrodynamique (P = 0.5 * rho * v2) balance directement avec densité fluide (rho) ak kaare gaawaay (v2), ab debit buy daw ci 50 km/h (14 m/s) dafay jëfandikoo 5 ba 10 yoon dooley cisage lateral bu gëna yàq dooley dex gu gaaw. Rax ci dolli, slurry bu am densité bu rëy bi dafay féey ci anam wu yomb ay xeer yu bari ay ton, ay buldoser, ay konteenaar ngir yobbu ay gaal, ak ay pont yuñ xottiku ci kanamu vague bi (the boulder snout), di liggéey ni ram buy dóor, di dagg kolon yu beton yuñ dëgëral, dindi leen ci seen suufu suuf.

2. Nafar barabu residu yi ci kaw ak ci digg ak ci suuf

Du bépp barabu dencukaay (TSFs) yor benn risku mabb. Standard yiñ tëral ci wàllu kaaraange ci mine yi (lu melni Standard yu mag yiñ tëral ci wàllu jëfandikoo Tailings, GISTM) xaaj embankments ci ni digue bi di yéegee ci diir bi:

Xeetu tabax barage Design ak fondasioŋ Liquefaction & Profil Risk misaali taarix & tolluwaayu yamale
Tabax ci kaw (Risk bi gëna mag) Bépp etaasu digue bu bees ñu ngi koy tabax ci biir (ci kaw) ci kaw potoxo bu nooy, bu tooy buñ defoon ci at yu wéesu yi. Kawe lool: Sudee ndox mi ci biir dafay yéeg wala suuf suy yëngu/taw bu metti, fondaasioŋ potoxo bi nekk ci suufu miir bi ci biti dafay seey ci saasi. Moo waral lu ëpp 75% ci musiba yiy daanu ci barage yi ci àdduna bi yépp. Brumadinho (2019, Brésil), Samarco/Mariana (2015, Brésil), Stava (1985, Italie), Merriespruit (1994, Afrique du Sud). Dañu tere tabax bu bees ci Bresil, Chili, Peru ak Ecuador.
Tabax ci digg (Risk bu yam) Yokkateg yu toppalante dañu leen di def ñu taxaw ci axis bi ci diggu digue bi njëkk, genn-wàll gi ñuy jàppale ci kaw xeer yu dëgër yi, genn-wàll gi ci kaw suuf su tefes gi. Moderate: Dafa gëna dëgër barage yi ci kaw dex gi ci suufu yëngu-yëngu sismik, lépp bëgg ci biir saxaar giy tëye ndox mi ci pond bi fu sori ci crest bi. Dañu koy jëfandikoo bu bari ci dëkki mine yu am sismik bu yam; Dafay laaj ñuy wéy di saytu preesioŋu ndox mi ci piezometer.
Tabax ci suufu dex gi (Risku slurry bi gëna ndaw) Bépp jëmmal bu bees dañu koy tabax ci biti (ci suufu dex gi) ci kaw xeer wu dëgër wala xeer wu dëgër, muy nuru barabu dencukaay ndox buñ miin. Low: Dafay baña yëngu suuf suy yëngu bu baax; Faatu yi dañuy faral di am sudee ndox mu bari mi dafay romb crest bi wala dafay yàq roche fondation bi (as in Mount Polley, Canada, 2014). Standard biñ laaj ci zone yu bari sismik yu melni Chili ak sowwu Amerique du Nord.
Stack bu waw (ñu segg) ay residu (Alternatif bi gëna wóor ci jamono jii) Aspiratër wala filtre pression dañuy génne 80% ba 85% ci ndox mi ci mbalit mi balaa ñu koy sànni; gato bu xawa tooy bi dañu koy yóbbu ci kamioŋ, daal di koy laxas ci suuf su amul ndox te amul ndox. Dafa wàññeeku lool: Ndax amul benn xeetu slurry bu ndoxe wala pond bu amul ndox ci ginaaw barage bi, mënu ñu am ndox mu gaaw buy dem. Dañuy gëna santaane valé yu am njeexital yu kawe yi gëna bari askan.

Perte chimique ak toxicologique ci xeetu mine

Buñu sukkandikoo ci lahar volcanique bu natureel wala potoxo bu am suuf ak xeer yu baax, mine ak impoundment industriel yi deñuy denc ay produit chimik yu bari, niveau pH yu tar, ak ay weñ yu diis yuy soppi zone inondation bi nekk ay mbir yu mëna jur loraange (HAZMAT) barabu musiba.

xeetu mineraal Toxic yu njëkk yi ci Sludge Loraange bu metti ci wérgi-yaramu nit (24 waxtu yu njëkk yi) Environmaa bi ak loraange pënd
Bauxite / Raffinage aluminium ("Potoxo bu xonk") (lu melni, Ajka, Hongrie 2010) hydroxyde de sodium (NaOH / lye caustic) ak pH 11,5 ba 13,5, oxide fer (melo brik bu xonk bu yànj), arsenik, krom, ak vanadium. Lakk chimik alkaline yu metti (liquefactive skin necrosis) nuru siman bu tooy wala lakk buy setal ndox mi; aay budul jeex sudee dañu ko xooj ci bët yi. Dafay waw nekk pëndu alkaline bu xonk buy indi bronchite chimik bu metti su ngelaw li ko naaw.
Mënu wurus ak xaalis (Cyanure/Leach ci tank) (lu melni, Baia Mare, Roumanie 2000) Cyanure de sodium (NaCN), ions cianure (CN-), ferrocyanide yu bari, boole ci mercure, arsenik, ak plomb yi ñuy génne ci xeer yi ko fa jëlee. Toxic cyanure systémique sudee dañu ko lekk wala ñu naan ko ci der bu laxasu; si slurry alkaline (pH > 10.5) jaxaso ak ndoxu dex gu asid (pH < 8), dafay génne gaz yiy ray cyanure d'hydrogène (HCN) gaz. Jën yu bari ak mbindéef yiy dundu ci ndox dañuy ray lu tollu ci téemeeri kilomeetar ci suufu dex gi; arsenik ak mercure buy yàq suuf si.
Përëm, Plomb, Zinc, & Sulfure de Fer (Acid Mine Drainage) pirite (iron sulfide) oxidé en asid sulfurique (pH 1.5 to 3.5) def ci arsenik, plomb, kadmium, merkiir, përëm ak talium. Der bu asid ak bët yuy metti; dangar gastro-intestinal bu am wen wu diis sudee ndox mu potoxo lañu wann bi ñuy dugg ci ndox mi. Buñu ko waw ci kaw mbënd mi, arsenik ak pëndu silisium plomb dafay indi neurotoxisite budul jeex, yàqu rein, ak cancer fileek tëj wuñu ko wala dindi wuñu ko.
Phosphate fertilisant gypsum stacks (Phosphogypsum) Asid fosforik ak sulfurik (pH 1.5 to 2.5), fluor, amoniak, ak radium-226 (226Ra) ak irañom. Lakk asid, toxisite fluor, ak contamination bu metti ci estuaire yi ak ci ndox mi ñuy naan. Niveau radionuclide alpha/gamma bu woyof ak zone ekolojik yu ñàkk njariñ/asid yu tar.
Residu yu lakk këriñ (Coal Fly Ash / Bottom Ash Ponds) (lu melni, Kingston, Tennessee 2008) Bul yu weer yuñ defaree aluminosilikat yu ndaw yuñ defaree arsenik, krom heksavalent, selenium, plomb, merkiir ak boron**. Asphyxie mekanik ak suul ci vague de dóóm bu dóomu taal; bët ak yooni respirasioŋ yuy metti. Dóóm bu waw bi dafay formu toxic PM2.5 ak PM10 plumes yi ci jawwu ji am arsenik ak krom yuñ mëna dindi.

Màndarga yiy àrtu balaa ñuy daanu ci baraasu tailings

Sooy liggéey ci barabu mine, usine këriñ, wala nga dëkk ci wetu barabu dex gi, yegal kilifa yi yor paj mu jamp benn ci bandera yu xonk yii, nga rawale barab yi ci suuf ci saasi:

  1. Ndox mu am potoxo wala niir buy wal ci bitti kanam gi wala ci baaraamu barage bi: Ndox mu leer miy wal ci drein yiñ defar ci baaraam lu jaadu la; ndox mu potoxo, melo silt buy génn ci penku barage bi wala ci suuf si ci suuf dafay tekki erosion bi ci biir (piping) mingi raxas bu baax biir barage bi, daal di koy génne ci biir.
  2. Patch yu bees yu tooy, slumping, bulging, wala xar-xar yu gudd ci crest barage bi wala banc yi ci biti: Band bu ñuul bu tooy bu feeñ ci xaaju piste bu wow bi ci biti dafay wane table ndox mi ci biir (phreatic surface) yéeg na fu kawe lool ba noppi di fees ci shell structurel bi.
  3. Tourbillon wala depressions sinkhole yu am ci kaw tefes gi wala surfaasu pond bi: Dafay wane ni mbir yi ci suufu suuf si dañuy wal ci tuyo decant buñ suulon bu toj wala pax mi ci suufu fondation bi.
  4. Pond ndox miy jàll ci wetu barage bi ci biti: Ci barage yi gëna kawe ak yi ci digg, dañu wara tëye barabu ndox mi fu sori ci miiru embankment bi ci biti, ñu tàqale ko ci "tefes" bu yaatu bu am suuf suy wal. Su taw bu diis puus ndox mi ubbeeku ci kaw baraas bi, mënna am ndox mu fees ak ndox ci ay waxtu.

Jéego-ci-jéego mucc ci diir bi ak ginaaw ab breach

Faas 1: Rawale ci saasi (Sàrtu 90 Degre ci Tundu bi)

  1. Demal ci angle bu 90 degre fu sori ci dex gi wala axis vale bi:
  2. Ci biir Zone Rescue Self (ZAS), bi kilifay mine yi wax ni mooy barab bi nekk ci diggante 10 kilometre (6.2 miles) ci suufu dex gi wala lu mu néew 30 simili balaa mbënd mi di ñëw, bus ofisel yiy rawale nit ñi mënu ñu la yegg ci waxtu wi ñu la bindal.
  3. Ci saasi sirene bi yuuxu, ab alert buy joxe xibaar ci telefon bu xarañ bi, wala nga dégg vague biy yëngal suuf si, daw jubal ci penku vale bi ak tànk.
  4. Bul jéggal pond yi ci genn wet gi dem ci beneen wet gi ngir yegg ci yoon wi la gënal; lu moy loolu, yéeg ci tundu wi ci ci wetu dex gi nga taxaw fi mu nekk.
  5. Banga yéeg:
  6. Ci tundu yu sew yi nekk ci suufu barage bu kawe (lu melni barage Stava ci 1985 ci Italie, fu potoxo bi yeggee 90 km/h / 56 mph), vague potoxo bi mën na yéeg 15 ba 35 meetar (50 ba 115 pied ci wetu dex gi) ci kaw miir yi) bends fu force centrifuge di banque potoxo bi yéeg ci pente bi (superelevation). Fexeel yéeg 30 ba 50 meetar (100 ba 165 pied) ci kaw suufu vale bi.

Perte superelevation bi ci bitti dex gi ci vale yu sew yi

Su amee xeetu residu bu bari buy wal bu baax wala lahar volcanique bu wër benn courbe bu ñaw ci vale dex gi ci 50 ba 80 km/h (31 ba 50 mph), inertie centrifuge dafay forse potoxo bu diis bi mu wàcci bu baax ci miiru canyon bi ci biti ci dex gi.delta-h = v2 * B / (g * R)). Ci musiiba yi njëkk ci barage yi, kër yi ak ñi ñu rawale ñu nekkoon ci 25 meetar (80 pied) ci kaw dex gi ci bitti vale bi, dañu leen balewoon, waaye tabax yu 8 meetar (26 pied) ci kawewaay ci biir collu bi lañu baale. Sooy yéeg ci tundu, danga wara yéeg lu gëna kawe sudee danga nekk ci wetu dex gi, nga moytu ravin yi nekk ci wetu canyon biy boole chaine bu mag bi.

2ème étape: Lu tax doo musa yéeg ci potoxo ginaaw bi vague bi taxawee

Ginaaw bi surge bu mag bi weesee, suufu vale bi dafay muur géej gu dalal, guy gëmloo nit, am melo potoxo bu dóomu taal, maron wala xonk bu am 1 ba 15 meetar (3 ba 50 pied) ci xóotaayam.

  • Fiiru thixotropic: Slime yu ndaw (silt and clay-sized rock flour) thixotropic lañu: suñu leen yëngal wala ñu leen tëye, dañuy nekk kol bu dëgër, bu dëgër, am suction pore negatif bu dëgër.
  • Soo amee ay waxtu ci leeralu jant bi, 2 ba 5 santimet (1 ba 2 pouce) yi ci kaw dañuy waw nekk crust bu xar bu nuru lu dëgër ba mëna dox ci kaw, waaye 3 meetar yi ci suufa suuf dañuy des potoxo bu ndoxe.
  • Su amee ku tëju ci kaw kër gi wala ci oto bi ci diggu potoxo bi: Bul jéema dox jàll potoxo bi ak tànk ngir xettali ko; wallukat yi amul benn jumtukaay buñ jagleel, dañuy suux ci seen dënn, ñu nekk ci seen bopp ay jafe-jafe. Xaaral helicopter yiy xettali lakk yi (hoist extraction) wala ekipu muccal ci potoxo yuñ tàggat, ñuy jëfandikoo ay sled yu ñuy gonfle, ay planche bant yu yaatu, ak ay lanse yu am air comprimé (yiy dugal ngelaw ci tànki kiñ ci lor ngir dog suction vacuum bi balaa ñu koy génne).
  • Sudee danga jàpp ci buntu potoxo buy daw ndànk, te mënoo yegg ci suuf su waw: Tedd nga tëdd ci sa ginaaw wala sa biir ci position starfish horizontal / féey nga tasaaroo say loxo ak say tànk fu yaatu ngir séddale sa diisaayu yaram ci surface bi gëna yaatu (reducing ground bearing pressure below the mud's yield stress), ba noppi nga daw ndànk wala nga xalangu ci kaw suuf si, nga dem ci suuf su dëgër wala ci mbalitu bois yuy féey, doo jéema taxaw jub ci say tànk.

3ème étape: Decontamination chimique ci saasi ngir ñi mucc

Su amee kuñu jàpp ci wetu ndox miy wal wala kuñu laxasu ci ban mine:

  1. Dindil ci saasi bépp yéere ak dàll bu am potoxo: Bul laxas chemise bu muur potoxo ci sa kanam; dagg leen ak siso su ko jaree nga tëj leen ci sac plastik.
  2. Brooseel potoxo bu dëll bi ak mbàjj mu waw wala loxo bu am gant, ba noppi nga jël ndox mu set nga sangu ko bu baax ci diiru 15 ba 20 simili:
  3. Sudee li tuuru dafa amaale Bauxite "Potoxo bu xonk" (caustic sodium hydroxide, pH 11 to 13): Ni siman bu tooy, lakk alkali du bari lumuy lakk ci 15 simili yu njëkk yi, fekk pH bu yéeg bi dafay dindi protein yi ak kornea yi ci noppi. Deel faral di raxas der bi ak bët yi ak ndox mu sell wala saline lu mu néew 20 ba 30 simili te nga dem ci hopitaal ci saasi ngir faj sa bët. Xoolal sunu tegtal ci siman ak lakk chimik yu alkali.
  4. Sudee li tuuru dafa amaale mbalitu cyanure wurus/arjan: Xool ndax boppu bi dafay metti, miir, jaxasoo, noyyi gu gaaw, der bu xonk melni sirisi, wala asidose metabolik; departemaa yi yor paj mu jamp dañuy dugal hidroxokobalamin ci vesóo yi (Cyanokit)** garab yuy xeex. Xoolal sunu tegtal ci inhalation cyanure ak dangar paj mu njëkk.
  5. Moytul inhalation pëndu toxic ginaaw mbënd: Bu jant bi weer potoxo bi muur mbedd yi ak kër yi, bépp oto buy romb dafay génne niir yu bët yu am farinu xeer silice bu rafet buñ laxas arsenik, plomb, cadmium, wala bikarbonaat de soude. Solal respiratër bu la tëye N95, KN95, FFP2, wala P100 saa yoo nekkee ci biti ci barab bi lay dal.

Waajal askan wi ngir ñi dëkk ci vale mine yi (PAEBM / Plan d'Action d'Urgence)

Sudee sa kër, sa daara, wala sa barabu liggéey mingi toog ci wetu baraasu tailings wala pond bu am dóóm këriñ, laajal benn kopi Planu Jëf ci Jafe-jafe yi (EAP wala PAEBM) kàrtu mbënd bu bawoo ci sa biro bi yor paj mu jamp ci dëkk bi. Dox ci yoon wi gëna gàtt ngir dox, daale ko ci sa lal ak sa barabu liggéey ba ci liiñ bu baxa biy tënk mbënd mi ci kaw tundu wi, xool ñaata simili ngay jël ngir dox lu gaaw, nga tëye dàll yu dëgër ak làmp bu am lumiere bu kawe ci wetu sa lal suko defee nga mëna yéeg ci piste bi ci saasi.


Nimero paj mu jamp ak protokolu agence

Région / Pays Nimero paj mu jamp Kaaraange barage ofisel & Agence d'urgence ci mine
Etats Unis ak Canada 911 (Jafe-jafe) / 800-424-8802 (Santar buy tontu ci Etats Unis ngir luy tuuru ci toxic) Serwiisu Jaawu bu Réew mi ci NOAA (NWS) dafay siiwal ci saasi Àrtu ci yàqu-yàqu barage (DBW) ak Jafe-jafe Mbënd jaaraleko ci Alertu Jafe-jafe yu amul kable (WEA); MSHA (Administrasioŋ buy saytu kaaraange ak wérgi-yaram ci mine yi), FEMA, ak EPA ñoo yor tontu ci wàllu mbas mi ak di wottu HAZMAT ci air/ndox.
Brésil ak Amerique du Sud 1991911 wala 105 (Chili/Pérou) Kuréel gi yor wàllu mine (ANM, Bresil) ak Defesa Civil dañuy tëral ZAS (Zona de Autossalvamento) reso siren yi, alarm yiy joxe xibaar ci telefon yu xarañ yi, ak yoon yu jub yuñ màrke ngir rawale nit ñi ci bépp dëkk bu am mine.
Mbootaayu Ëroop ak UK 112 (UE) / 999 (Royaume-Uni) Dañu ko yamale ci ndigalu UE ci wàllu mbalit mi (2006/21/EC)** ak Seveso III tegtal; Kurelu aar siwil yi deñuy genne ci saas yi ay sirene ak ay selil yu EU-Alert ngir ay fasoŋu mbalit yu bokk ci xeetu A.
Ostralie ak Nouvelle-Zélande 000 (Ostralie) / 111 (Nouvelle-Zélande) ANCOLD (Komite nasionaal bu Australie ci wàllu barage yu mag yi) ak Serwiisu Jafe-jafe yi ci Réew mi (SES) dañu génne Àrtu ci Jafe-jafe: Barage bi daanu dañuy siiwal selil yi ak di yoriinu rawale nit ñi ci suufu ndox mi.
Asie-Pacifique, Chine, & Afrique du Sud (Chine) / 112** (Inde/Indonésie) / 10177 (EMS Afrique du Sud) Ministère national yi yor wàllu paj mu jamp ak administraasioŋ yiy saytu kaaraange ci mine yi ñooy saytu barabi tailing yu am njeexital yu rëy (lu ci melni valé yi ci kaw "barage yu kaw" ci Chine).

Laaj yi ñuy faral di laaj

Lan moo wuutale barabu tailings ak barabu ndox buñ miin?

Barage ndox bu jaar yoon mooy benn bariyer budul jeex buñ defaree beton buñ dëgëral, wala ban ak xeer yuñ defaree ngir tëye ndoxu dex gu leer gi. Barage tailings mooy barabu mbalitu usine yi, ñu tabax ko lu weesu fukki at ngir denc ay milioŋ ciy tonne sungufu xeer buñ fejar bu baax, reactif chimik yu ñuy jëfandikoo ngir defar ay produit chimik, ak slurry bu am weñ yu diis yu des ci mineraal yi. Barabu tailings yu yàgg yu bari ñu ngi ko tabaxoon ci "method upstream," muy miir bu bees bu nekk ñu dajale ko ci kaw potoxo bu tooy bi te daanuwul ci boppam, suko defee ñu gaawa jeex ci saasi ba noppi ñu daanu lëmm.

Lu tax doo mëna romb baraabu tailings buy daanu soo dawal ci tali bi ci vale bi?

Su baraasu tailings liquefied ak breaches, vague de potoxo bu bari densité bi dafay faral di kalaate ci biti ci 30 ba 80 kilometre ci waxtu (20 ba 50 miles ci waxtu) ci kanaalu dex gi, yóbbu xeer yu mag ak garab yuñ dagg yuy yàq yooni vale yi ak di dagg ay simili ci vale yi. Dawal ci suufu vale bi daf lay tëye ci biir yoonu potoxo bi, foofu benn croisement bu tëju wala pont bu raxas mën nala jàpp ba faatu. Lu moy loolu, daw ak tànk ci angle bu 90 degre, jubal ci tundu wi gëna jege, dinga am 30 ba 50 meetar (100 ba 165 pied) ci kawewaay bu taxaw ci 3 ba 5 simili, suko defee nga nekk ci kaw vague potoxo bi ci jàmm.

Lan moo waral dox ci kaw potoxo bu baaxul doonte ay fan ginaaw bi mbënd mi taxawee?

Residu mine yi dañuy nuru ay particule mineraal yu ndaw yu tollu ni ban ("slimes") yu fees dell ak ndox. Mbir moomu thixotropic la: bu santimet yu néew yi ci kaw yi waw ci jant bi nekk crust bu xar bu niro ak tilim bu dëgër, potoxo bi ci suufa suuf dafay des ndox ay ayu-bis wala ay weer. Saa yu nit demee ba ci biir crust bu woyof bi, yëngu-yëngu yi dañuy dindiwaat potoxo bi wër seen tànk, ba noppi densité bu rëy bi ak suction vacuum bi wër seen dàll ak seen ndigg ni siman bu tooy, tax ba kenn mënul rëcci sudee amul ay planche de rescue ci potoxo wala helicopter.

Yan substance chimik yu am toxic ñoo nekk ci biir mine yi?

Perte chimik bi gëna jub mingi aju ci mineraal bi ñuy gas. Wurus ak xaalis yiy bawoo ci mbalitu yi dañuy faral di am cyanure de sodium buy toxic ak arsenik ak mercure. Bauxite (aluminium) yi ñuy woowe "potoxo bu xonk," dañu am hydroxyde de sodium caustic (`lye`) ak pH bu tollu ci diggante 11 ba 13 te mën na lakk der bi ak bët yi suñu ko laalee. Residu përëm, wen, plomb, ak sulfure zinc dañuy faral di defar bou asid (`acid mine drainage`) dafa fees dell ak arsenik, plomb, kadmium, merkiir ak talium, waaye pond yu am dóóm yu bari ci këriñ yi dañuy fees dell ak arsenik, krom ak selenium.

Ndax mën naa baxal ndoxu dex wala buntu bu baax ngir naan ginaaw bu tuuru?

Déedet, bul musa naan wala togg ak ndoxu dex wala ndoxu bënn bu xóotul bu tilim ndax mbalitu mine yi tuuru, te soo baxalee ndox mi dafay gëna jur loraange. Bëgg dafay ray bakteri yi ak virus yi, waaye du dindi wen yu diis yu melni arsenik, plomb, mercure, kadmium, wala krom hexavalent; lu moy loolu, bu ndox mi di seey melni vapër, concentration metal yu diis yi ci biir pot bi dañuy gëna yokk, ci noonu la bépp reactif chimik buy foor di vaporize ci air bi ngay noyyi. Jëfandikool ndox muñ def ci butéel wala reservoir ofisel buy joxe ndox mu jamp ba kilifa yi joxe sertifikaa di joxe ndox mi.

Luy "Zone Self-Rescue" (ZAS) sudee maa ngi dëkk ci wetu mine?

Ci sàrti kaaraange baraabu tailings yi (lu melni yooyu ñu tëral ci Bresil ak ci sàrti liggéeyukaay yi ci àdduna bi ci wàllu jëfandikoo tailings), Zone Self-Rescue (`Zona de Autossalvamento` wala `ZAS`) ñu ngi koy wax barabu vale bi nekk ci diggante 10 kilometre (6.2 miles) ci suufu barage bi, wala bépp barab bu vague potoxo bi di yegsi ci diir bu néew 30 simili. Ndax te tontukat yi ci biti mënu ñu yegg ci zone bi balaa vague bi di dal, ñi dëkk ak liggéeykat yi ci biir ZAS dañuy wéeru ci sirene otomatik, alarm yuy siiwal selil yi ci saasi, ak yooni doxkat yuñ màrke bu njëkk, yuy yóbbu jubal ci miiru vale bi ba ci barabi ndaje yu kawe yi.


Gid yu jëm ci loolu

Boroom yi ak tegtali ofisel

  • Prograamu environmaa bi ci Mbootaayu Xeet yi (UNEP), Conseil international ci wàllu mine ak wen (ICMM), & Njàngalem dugal xaalis ci anam wu jaar yoon (PRI): Njàngale mu mag ci wàllu liggéey ci wàllu mbalit (GISTM) - Li ñuy laaj ci 13: Waajal jafe-jafe ak ay pexe ngir tontu.
  • Komisioŋu internasional buy saytu barage yu mag yi (ICOLD): Bulletin 121 & Bulletin 194: Barage yi mën nañu am loraange, njàngale yiñ jàngee ci jaar-jaar yiñ am, ak defar kàrtu ndox mu bari ci barage yi.
  • Kuréel giy Yorandi Jafe-jafe yi (FEMA) & Korpu Ingénieur yi ci Larme bu Etats Unis (USACE, Etats Unis): Njàngale yu Fédéral yi ngir Kaaraange Barage yi: Waajalug Jëf ci Jafe-jafe yi Barage yi ak Tailings yi yàqu.
  • Mbootayu Wérgi-yaram ci Àdduna bi (OMS): Njëf yu Chimik yu bawoo ci Musiibay Jafe-jafe yi ak Musiibay Xarala yu Bees yi (NATECH): Dam yu Tailings, Metal yu diis, ak Cyanide ci wàllu wérgi-yaramu nit ñi.
  • Kuréel gi yor wàllu mine (ANM) ak kaaraange réew mi (Brésil): Protokolu kaaraange barabu mine yi, zone yiy muccal seen bopp (ZAS), ak sistem yiy àrtu ci sonor.