Dambalii Seiche, Sunaami Haroo Keessaa fi Kufaatii Bishaan Buufata Doonii Tasaa¶

seiche (saysh jedhamee dubbifama) dalga dhaabbataa qaama bishaanii cufame ykn gartokkoon cufame kan akka Haroo Guddaa, kuufama alpine, fijord, bay, ykn harbor keessaa gara fuulduraa fi gara duubaatti socho'uudha. Dambaliin qilleensaa idilee sekondii 5 hanga 15tti cabsee fi lafa qofa jeequ irraa adda ta’ee, seiche ykn tsunamiin haroo keessaa guutummaa bishaan bishaan kuufamaa qarqara galaanaa irraa gara qarqara galaanaatti akka bishaan bathtub garagalfame keessatti sloshing godha. Utaalcha dhiibbaa baroomeetirii tasa, sarara squall, qilleensa derecho, kirkira lafaa seesmic, ykn dhagaa qilleensa jalaa haroowwan gadi fagoo fi fijords irratti kufeen kan oofan, surges kunniin sadarkaa bishaan buufata doonii meetira 2 hanga 5 (6.5 hanga 16.5 feet) daqiiqaa muraasa keessatti gadi buusuun, lakebeds dhoqqee fi bidiruu akka a dallaa bishaan jeequmsaa saffisaan socho’u.

Caalaatti kan balleessan dambalii impulsii lafti irraa madde (megatsunamis) haroowwan dhiphoo alpaayinii, kuufama hidhaa, fi fiyoordiiwwan glacial keessa jiran, bakka dhagaa ykn bubbee glacier miliyoonaan lakkaa'amu bishaan daangeffame keessatti kufee dambalii runup 10 hanga 500+ meetira (33 hanga 1,640+ feet) faallaa isaa ol dhiibu dallaa gammoojjii sekondii 60 hanga 180 keessatti. Akka Bulchiinsi Galaanaa fi Hawaasummaa Biyyaalessaa Yunaayitid Isteetis (NOAA), Qorannoon Ji’ooloojii Yunaayitid Isteetis (USGS), fi Dhaabbanni Meetirooloojii Addunyaa (WMO) jedhanitti, miidhamtoonni sunaamii fi seiches harootiin kan du’an adda durummaan fiiziksiin sunaamii galaana banaa keessatti qofa jira jedhanii waan fudhataniif, ykn bishaan sun akka tasaa yeroo dhangala’u gara lafa haroo fi bishaan haaraa saaxilame irratti waan ba’aniif fagaatee.

Amma kana godhi¶

1. Bishaan dambalii cabsuu, buufata doonii, afaan lagaa, fi qarqara galaanaa battalumatti bishaan haala hin baramneen ol ka’uu ykn gadi bu’u keessaa baasi. Bishaan haroo ykn buufata doonii saffisaan akka ba’u yoo argite, seensa buufata doonii ykn karaa riqicha irratti kaarentii bubbee tasa naanna’u yoo argite, ykn bishaan cirracha qarqara galaanaa goggogaa irratti yeroo obomboleettiin sirra hin jirretti ol ba’uu hubatte, battalumatti qarqara galaanaa dhiisi. Qarqara galaanaa irratti diriiree gara lafa olka’aa yoo xiqqaate bishaan irraa meetira 15 hanga 30 (miiti 50 hanga 100) ykn gamoo konkiriitii cimfame keessaa kutaa sadaffaa ykn isaa ol ta’etti socho’i.
2. Yoo fiyoordi ykn haroo gaaraa keessatti dhagaa qilleensaa ykn bubbee calving calving dhageessan qajeelaa dallaa gammoojjii sanaa ol fiiguu. Haroowwan alpaayinii dhiphoo, kuufama hidhaa, fi fiyoordiiwwan cirrachaa (kan akka Noorweey, Alaska, British Columbia, Patagonia, New Zealand, ykn European Alps) keessatti, dhagaa ykn ice avalanche bishaan rukutee impulse tsunami uuma kan bishaan kuufamaa qaxxaamuru sa’aatii tokkotti kiiloo meetira 100 hanga 250 (sa’aatii tokkotti maayilii 60 hanga 155). Dambaliin qarqara galaanaa faallaa isaa osoo hin rukutin dura daqiiqaa 1 hanga 4 qofa qabaatta. Meeshaalee kaampii, kayak, fi meeshaalee qurxummii qaban hunda gadi dhiisi, yoo xiqqaate meetira dhaabbataa 30 hanga 60 (miila 100 hanga 200) kallattiin tulluu cirracha ta’e duubaan ol ba’i.
3. Erga dalga jalqabaa duubatti deebi'ee booda gonkumaa gara qarqara galaanaa, buufata doonii, ykn marinaatti hin deebi'inaa. Seiche dalga dhaabbataa resonant kan qarqara faallaa haroo ykn buufata doonii cufame gidduutti gara fuulduraa fi gara duubaatti utaalu waan ta'eef bishaan sun sa'aatii 4 hanga 24+ tti socho'uu itti fufa**. Sababa gidduu seensaa ijaarsaa qilleensa lammaffaa ykn dalga bishaan kuufamaa calaqqisu irraa kan ka’e, sadaffaa, afraffaan, ykn shanaffaa seiche oscillation dalga jalqabaa sa’aatii booda dhufu yeroo baay’ee olka’iinsa jalqabaa caalaa dheeraa fi saffisaa dha. Hanga dhaabbati haala qilleensaa biyyaalessaa keessanii (kan akka Tajaajilli Haala Qilleensaa Biyyaalessaa Ameerikaa, Naannoo fi Jijjiirama Qilleensaa Kanaadaa, ykn MeteoSwiss) Akeekkachiisa Lolaa Lakeshore ykn Gorsa Sunamii haqutti lafa olka’aa irra turaa.
4. Yoo dambalii bishaanii dhihaate bidiruu keessan marina keessatti dhiisaa; doonii kee gara bishaan gadi fagootti geessu (>30 hanga 50 meetira / 100 hanga 165 feet) yoo duraan galaana irraa fagaatee deemte QOFA. Yeroo seiche, meteotsunami, ykn harbor resonance event sarara dabalataa hidhuuf ykn bidiruu kee baraaruuf gara buufata doonii lola’aa jirutti gonkumaa hin fiigin. Chaanaalonni buufata doonii akka funnel haayidiroolikii bakka saffisi bishaanii sa’aatii tokkotti kiilomeetira 15 hanga 30 (knots 8 hanga 16) ga’utti hojjetu, tuullaa sibiilaa cicciruu, buufata doonii lola’u qajeelcha isaanii irraa cicciruu, fi nama qaama doonii gidduutti qabame kamiyyuu caccabsu. Yoo duraanuu bishaan banaa irratti bidiruu oofaa jirta ta’e yeroo akeekkachiisni dhaga’amu ykn cirrachi kufe, battalumatti qarqara galaanaa irraa fagaattee karaa dhiphoo keessaa ba’ii gara bishaan banaa gadi fagoo yoo xiqqaate meetira 30 hanga 50 (100 hanga 165 feet) gadi fageenya qabutti qajeeli, xiyyaa kee kallattiin gara dalga yeroo dheeraa dhufutti akeeki.
5. Jettiiwwan dhagaa, pierheads, fi dallaa konkiriitii qarqara haroo irraa sa’aatii 6f erga sararri obomboleettii saffisaan socho’u ykn derecho haroo guddaa tokko qaxxaamuree booda fagaadhaa. Haroowwan Gurguddoo Ameerikaa Kaabaa (Haroo Michigan, Haroo Erie, Haroo Superior, Haroo Huron, Haroo Ontaariyoo), Haroo Jeeneevaa, Haroo Gardaa, fi Haroo Baikal irratti, seiches fi meteotsunamis kanneen nama ajjeesan ni rukutu Erga obomboleettiin darbee sa'aatii 1 hanga 4, yeroo aduun deebitee baatee dambalii ykn qurxummii qaban gara buufata dooniitti deebi'an.
6. Namni kamiyyuu bishaan keessa yoo harkifame tajaajila balaa tasaa bilbilaa, isaan boodas gonkumaa hin utaalin. Seiche return currents (backwash) miidhamtoota dhagaa riprap bishaan keessa lixe irra harkisee bishaan qabbanaawaa gadi fagootti saffisa dambalii namaa kamiyyuu loluu hin dandeenyeen harkisa. Lakkoofsa balaa tasaa naannoo keessanii bilbilaa (911 Ameerikaa fi Kanaadaa keessatti, 112 guutuu Gamtaa Awurooppaa, 999 Yunaayitid Kingidam keessatti, ykn hunda ilaalaa lakkoofsa balaa tasaa), meeshaa lola’aa hidhamee ykn ring baraarsaa lafa olka’aa goggogaa irraa darbachuu, akkasumas doonii eegduu qarqara galaanaa ykn ibidda baraaruuf nama miidhame ijaan hordofuu.

Seiche, meteotsunami, fi muka murtii lubbuun jiraachuu dalga impulse haroo¶

Chaartii murtii dirree kana fayyadamuun seiche hawaa, meteotsunami sarara squall, sunami haroo seismic, fi catastrophic rockslide impulse wave adda baasuuf.

flowchart TD
    Start["Amala Bishaanii Hin Baramne Haroo, Fiyoord, Kuusaa Bishaanii ykn Buufata Doonii Irratti:<br/>Kufaatii Bishaanii Tasa, Kaarentii Boo’aa, ykn Kufaatii Cirracha"] --> TriggerCheck{"Mallattoo akeekkachiisaa ykn kaka’umsa<br/>amma ilaalte?"}

    TriggerCheck -->|"1. Dhagaa Bubbee / Lafa / Glacier Calving<br/>YOKN Kirkira Lafaa Cimaa Naannoo Haroo ykn Fjord Raafamu"| ImpulseWave["CATASTROPHIC IMPULSE WAVE / SEISMIC LAKE TSUNAMI<br/>(Yeroo Dhufaatii: Sekondii 30 hanga Daqiiqaa 5):<br/>1. MEESHAALEE HUNDA GADI GUDDI: Dunkaana, kayak, ykn boorsaa hin qabatin<br/>2. SPRINT STRAIGHT UPHILL qarqara galaanaa irratti perpendikulaarii ta’e<br/>3. Yoo xiqqaate meetira dhaabbataa 30 hanga 60+ (100 hanga 200+ ft) ol bahuu<br/>4. Yoo bidiruu galaana irraa fagaatte keessa ta’e: Guutuu throttle gara deep center of basin<br/> fi point bow kallattiin gara dalga dhufutti"]

    TriggerCheck -->|"2. Bishaan Akka Tasaa Buufata Doonii / Qarqara Galaanaa Keessaa Bahee<br/>Dhoqqee, Dhagaa, ykn Doonii Cufame Saaxilu"| TroughArrival["DHUKKUBA DAMBALII (Seiche ykn Meteotsunami):<br/>1. GONKUMAA lafa haroo saaxilame ykn dambalii cabsu irra HIN deeminaa<br/>2. Buufata doonii fi qarqara galaanaa irratti nama hundaaf akeekkachiisa iyyaa<br/>3. Biyya keessaa m 300 hanga 500 fiiguun m 10 hanga 15 (33 hanga 50 ft) ol ba’uu<br/>4. Daqiiqaa 1 hanga 10 keessatti dallaa bishaanii meetira 1 hanga 4 (3 hanga 13 ft) ta’u<br/> eegaa"]

    TriggerCheck -->|"3. Obomboleettii Saffisaan / Derecho Haroo Qaxxaamuree<br/>Daqiiqaa 30 hanga Sa'aatii 4 Dura (Sky Now Clear)"| PostStormSeiche["METEOTSUNAMI OBBOLEESSAA BOODAA / SEICHE KAN CAALAA:<br/>1. Guutummaatti OFF konkiriitii piers, breakwaters, & afaan lagaa<br/>2. Ijoollee fi bineensota manaa qarqara bishaanii irraa duubatti deebisuu<br/>3. Daqiiqaa 5 hanga 20tti sadarkaa bishaanii tasa akka jijjiiramu ilaalaa<br/>4. Hanga oscillations dhaabbatutti (4 hanga 12+ hrs) irra deebi'anii marinas hin seeninaa ."]

    TriggerCheck -->|"4. Chaanaalii Marina / Harbour keessa kan hidhamee<br/>Yeroo Kaarentiin Jeequmsaa & Jijjiirraa Bishaanii Jalqabu"| MarinaAction{"Yeroo ammaa lafarra jirtaa<br/>moo duraan doonii irra jirtaa?"}

    MarinaAction -->|"Lafa Irratti / Buufata Doonii Irratti"| LeaveBoat["ATATTAMAAN DIDUU GADAA:<br/>1. Buufata doonii lola'aa irraa gara lafa olka'aa jabaa AMMAtti fiigi<br/>2. Yeroo harbor surge sarara mooring sirreessuuf gonkumaa hin yaalin<br/>3. Sarara 'snapping' (balaa 'whiplash hazard) fi buufata doonii caccabee jiru ilaalaa"]

    MarinaAction -->|"Doonii Bishaan Banaa Keessatti Yaabbachuu"| DeepWater["MATAA BISHAAN BANAA GADI FAYYAA (>30 hanga 50 m / 100 hanga 165 ft):<br/>1. Afaan ykn sulula buufata doonii dhiphoo seenuuf HIN yaaliin<br/>2. Bishaan gadi fagoo banaa ta’etti qajeelchuu shoals fi cliffs irraa fagaatee<br/>3. VHF Marine Channel 16 hanga hunduu qulqullaa'utti hordofaa"]

Balaawwan bishaan kuufamaa cufamee fi qarqara galaanaa 5 walbira qabuun¶

Namoonni haroowwan, kuusa bishaanii, fiyoordiiwwanii fi baayʼee qarqara jiraatan ykn boqonnaaf fudhatan balaawwan tasa sadarkaa bishaanii gosa adda addaa shan isaan mudatu. Shanan isaaniiyyuu buufata doonii irratti namoota liqimsuu fi marina cabsuu kan danda’an yoo ta’u, humni isaan sochoosu, yeroon dalgaa fi olka’iinsi baqachuu barbaachisu garaagarummaa guddaa qaba.

Fiiziksii Foormulaa Seiche fi Merian: Haroowwan cufaman maaliif akka bathtub slosh¶

Seiche akkamitti akka uumamu hubachuun maaliif bishaan qarqara bishaanii magaalaa tokkoo irraa baduu akka danda’u kan ibsu yoo ta’u, yeroo walfakkaatutti magaalaa dhuma faallaa haroo tokkoo irratti argamtu lolaasuun akka danda’amu ibsa:

1. Qilleensi Saagi, Barometric Tilting, fi Akka Tasaa Gadi Lakkifamuu¶

Qilleensi cimaan itti fufiinsa qabu kan obomboleettii qorraa, fuula qorraa ykn derecho irraa dhufu dheerina haroo dheeraa (kan akka **qilleensi kibba dhihaa gara kaaba bahaatti dheerina kiiloo meetira 388 [maayilii 241] Haroo Erie gara Buffalo, New York gadi bu’u), wal-nyaatinsi lafa irraa bishaan meetira kiyuubii biliyoonaan lakkaa’aman gara qarqara qilleensa gadi bu’utti harkisa. Kanuma waliin dhiibbaan baroomeetirii ol’aanaan duuba obomboleettii irratti argamu dhuma qilleensa olka’aa haroo irratti gadi dhiiba, dhiibbaan baroomeetirii gadi aanaan fuula duraa obomboleettii irratti argamu ammoo dhuma qilleensa gadi bu’u irratti bishaan gara oliitti harkisa (garaagarummaan dhiibbaa qilleensaa \(1\text{ hectopascal/millibar}\) hunduu olka’iinsa bishaanii \(1\text{ seentimeetira}\) jijjiirama). - Yeroo qilleensa garmalee Haroo Erie qopheessuutti, sadarkaan bishaanii Toledo, Ohio (dhuma dhihaa) \(2.1\text{ hanga }2.4\text{ meetira}\) (\(7\text{ hanga }8\text{ feet}\)) idilee gadi bu'eera, kunis kiiloo meetira hedduu dhoqqee goggogaa saaxilee fi warshaa humna niwukilaraa fi dhagaa boba'aa qabbanaa'aa-bishaan fudhatamu cufeera, yeroo yeroo walfakkaatutti \(2.1\text{ gara }2.4\text{ meetira}\) (\(7\text{ hanga }8\text{ feet}\)) idilee ol Buffalo, New York (dhuma bahaa) irratti ol ka'uun, waliigalatti bishaan dhuma irraa gara dhumaatti garagalchuu \(4.5+\text{ meetira}\) (\(15+\text{ miila}\)) uumuudhaan. - The Slosh Back: Yeroo qilleensi gadi du'u ykn kallattii jijjiiru, harkisa lafaa gaara bishaanii olka'aa sana duubatti harkisee gara gadiitti qarqara haroo sanaa gadi harkisa. Sababa momeentii haayidiroodaayinaamikiitiin bishaan sadarkaa idileetti salphaatti hin diriiru: walmadaalummaa ol ka’ee, dhuma bahaa osoo dhangalaasuu dhuma dhihaa lolaasee, achiis guyyootaaf bishaan kuufamaa sana keessaa gara fuulduraa fi gara duubaatti utaala.

2. Foormulaa Meeriyaan: Haroon Saffisaan Akka Socho’u Tilmaama¶

Haroon, kuufamni bishaanii fi buufata doonii cufame hundi yeroo reezonaantii uumamaa dhaabbataa (\(T\), yeroo marsaa slosh guutuu tokkoo fi duubatti fudhatu) kan Foormulaa Merian tiin bulfamu dalga dhaabbataa noodii tokkoo (uninodal) qaba:

Bakka: - \(L\) = Dheerinni bishaan haroo ykn buufata doonii siiqqeewwan sochii (meetiraan) . - \(g\) = Saffisa harkisa lafaa (\(9.81\text{ m/s}^2\)) . - \(h\) = Giddugaleessa gad fageenya qaama bishaanii (meetiraan) .

Seiche dambalii bishaan gadi fagoo waan ta'eef (dheerinni dalgee isaa gadi fageenya haroo sanaa caalaa baay'ee dheerata jechuudha), saffisi isaa (\(c = \sqrt{g \cdot h}\)) gadi fageenya bishaanii irratti cimsee kan hundaa'u: - Haroowwan ykn buufata doonii alpaayinii gadi fagoo, gabaabaa baayyee saffisaan ni socho’u: Haroon Jeeneevaa (\(73\text{ km}\) dheerina, \(154\text{ m}\) gadi fageenya giddu galeessaa) yeroo uninodal seiche jalqabaa daqiiqaa 73 qaba; Haroo Tahoe (\(35\text{ km}\) dheerina, \(305\text{ m}\) giddu galeessaan gad fageenya) daqiiqaa 18 hanga 21 qofa keessatti gara fuulduraa fi gara duubaatti sloshes; kuusaan marinaa \(1\text{-kilometer}\) dheeratu (\(10\text{ m}\) gadi fageenya) daqiiqaa 3 hanga 6 hundatti sloshes godha. - Haroowwan dheeraa, gadi fagoo akka dambalii guddaa suuta jedhanii socho’u: Haroon Erie (\(388\text{ km}\) dheerata, garuu \(19\text{ m}\) [62 feet] gadi fageenya giddu galeessaa qofa) yeroo uumamaa uninodal seiche sa’aatii 14 qaba.

3. Kiyyoo "Sarara Noodaalii" fi "Antinoodii".¶

Dambalii seiche dhaabbataa keessatti, walakkaan haroo sanaa sirriin akka qabxii piivootii dhaabbataa node (ykn sarara noodaalii) jedhamutti kan hojjetu yoo ta'u, sararoonni qarqara galaanaa faallaa ta'an ammoo akka antinodestti hojjetu: - Antinodes Shoreline (Dhuma Haroo): Olka’iinsi bishaanii dhaabbataa gara daangaa ol’aanaa (\(2\text{ hanga }5\text{ meters}\))tti ol-fi gadi kan lulluuqu yoo ta’u, qarqara galaanaa fi buufata doonii lolaa, yeroo ta’u, kaarentiin horizontal fiixee fi trough irratti xiqqaadha. - Sarara Noodaalii Haroo Giddugaleessaa (fi Narrow Straits akka Straits of Mackinac, Messina, ykn Euripus): Sadarkaan bishaanii dhaabbataa tasumaa baay’ee hin jijjiiramu, garuu guutummaan haroo sanaa noodii sana qaxxaamuree gara fuulduraa fi gara duubaatti fiiguu qaba, kunis kaarentii jeequmsaa, duubatti deebi’aa bishaan jalaa fi gubbaa kan ujummoo bishaan keessa lixan cabsu, divers harkisee, fi fe’umsa fe’an keessaa naanna’u maddisiisa to’achuu.

Meteotsunamis and Proudman Resonance: Akkaataa dalga meetira 3 samii aduu qabu jalatti rukutu¶

June 26, 1954 sararri obomboleettii gannaa saffisaan socho'u kibba Haroo Michigan kaaba dhihaa irraa gara kibba bahaatti qaxxaamuree ture. Gara Obomboleettiin erga darbee sa'aatii lamaa, yeroo samiin Chicago, Illinois gubbaa jiru guutummaatti aduu qabuu fi namoonni kumaatamaan lakkaa'aman buufata konkiriitii Montrose Harbor fi North Avenue Beach irratti qurxummii qabuu fi aduu dhiqachaa turan, dallaan bishaanii akka tasaa \(3\text{-meter}\) (\(10\text{-foot}\)) qarqara haroo Chikaagootti siqsee, kudhan hedduu bal'ise namoota haroo keessa seenanii namoota 8 bishaaniin liqimsan.

Balaan kun meteotsunami Proudman Resonance tiin kan ka'e ture: 1. Speed Walsimsiisu (Proudman Resonance, 1929): Yeroo sararri squall, derecho, ykn dalga harkisa qilleensaa haroo ykn sheelfii ardii gadi fagoo (akka Galoo Galaana Meksikoo ykn Galaana Balearic) qaxxaamuree fiigu, utaalcha dhiibbaa baroomeetirii tasa isaa fi qilleensi isaa xiqqaa \(5\text{ hanga }10\text{ centimeter}\) dhiiba (\(2\text{ hanga }4\text{ inch}\)) gara bishaan gubbaatti gadi bu'uu. Akka idileetti, riphee xinnoon kun saffisa obomboleettii irraa adda taʼeen kan deemu siʼa taʼu, ni faffacaʼa. Haa ta'u malee, saffisi obomboleettii gara fuulduraatti (\(U\)) saffisa dalgee bishaan gadi fagoo uumamaa lafa haroo (\(c = \sqrt{g \cdot h}\)) wajjin yoo walsimu, obomboleettiin kallattiin dalga bishaanii socho'u gubbaatti cufamee hafa, anniisaa sochii walitti fufiinsaan gara fiixee dalgee \(50\text{ hanga }150\text{ kiloomeetira}\) ol paampii godha (\(30\text{ hanga }90\text{ miles}\)) bishaan banaa fi olka’iinsa dalgee \(5\text{ hanga }15\text{ yeroo}\) guddisuu. (Gulf of Mexico) - Fakkeenyaaf, kibba Haroo Michigan bakka gad fageenyi bishaanii (\(h\)) tilmaamaan \(55\text{ hanga }65\text{ meetira}\) (\(180\text{ hanga }215\text{ feet}\)) ta’etti, saffisi dalgee bishaan gadi fagoo uumamaa \(c = \sqrt{9.81 \times 60} \approx 24.2\text{ m/s}\), kan walqixa \(87\barruu{ km/h}\) (\(54\barruu{ mph}\)). Yeroo hunda sararri derecho ykn squall ganna kibba Haroo Michigan tilmaamaan **\(85\text{ hanga }95\text{ km/h}\) (\(50\text{ hanga }60\text{ mph}\))**tti qaxxaamuru, Proudman Resonance cufee meteotsunami diigaa ijaara. 2. The Edge Reflection and Shoaling Amplifier: Balaa bara 1954 Chikaagootti mudate keessatti, obomboleettiin kun Chikaagoo irraa gara Michigan City, Indiana tti socho'e. Meteotsunamiin kun jalqaba qarqara kibba bahaa Haroo Michigan isa qaxxaamuraa rukute, akka kubbaa biliyaardii kuush rukutuutti qarqara galaanaa Indiyaanaa irraa utaalee, sa'aatii lama booda samii qulqulluu jalatti Chikaagoo rukutee, sheelfii bishaan jalaa gadi fagoo ta'e sirriitti buufata doonii irratti ol shoaling up.

Dambalii impulsii sigiga lafaa fi glacier-calving: Fiyoordii fi kuusa bishaanii meetira 500 megatsunami¶

Sunaamiin seesmiikii galaanaa fi seiches haroo akkaataa idileetti \(1\text{ hanga }10\text{ meetira}\) (\(3\text{ hanga }33\text{ feet}\)) kan gahu yoo ta'u, dambalii impulsii lafa jalaa fiyoordiiwwan dhiphoo, haroowwan gaaraa fi kuufama hidhaa keessaa fiigicha dalgee olaanaa seenaa dhala namaa keessatti galmaa'e uumu: - Lituya Bay, Alaska (July 9, 1958): Kirkirri lafaa dhagaa doolaara kiyuubii miliyoona 30\text{ miliyoona kiyuubii}$ (\(40\text{ miliyoona kiyuubii yaardii}\)) Gilbert Inlet ol olka’aa ta’e laaffiseera; dhagaan sun gara fiyoordiitti lixee dalga impulse \(524\text{ meetira}\) (\(1,720\text{ feet}\)) vertikaaliin gara rigaa gaara faallaa sanaa, Gamoo Empire State caalaa ol dhiibe. - Kuusa bishaanii Hidha Vajont, Xaaliyaanii (Waxabajjii 9, 1963): Lafti \(260\text{-million-cubic-meter}\) ta'e Monte Toc irraa gara haroo bishaan kuufamaa dhiphoo Hidha Vajont duuba jirutti siqxee, bishaan gara \(250\text{-meter}\) (\(820\text{-foot}\)) wave kan irra darbeetti buqqise hidha konkiriitii osoo hin tuqamne magaalaa gammoojjii Longarone ishee gadii haxaa'ee daqiiqaa 7 gadi keessatti gara namoota 2,000 ajjeese. - Tafjord (1934, \(62\text{ m}\) dalga, 40 du’an) fi Loen / Lovatnet Lake, Norway (1905 fi 1936, \(40\text{ hanga }74\text{ m}\) dalga, 135 du’an): Dhagaa firdii fi cirracha haroo cirrachaa Noorweey irraa kufe dalga kan hanqate maddisiise gandoota qarqara harootti argaman daqiiqaa 2 keessatti. - Haroo Jeeneevaa, Siwiizarlaand/Faransaay (Dh.K.D. 563 Tauredunum Tsunami): Kufaatiin gaara deelta laga Rhône irratti kufaatii turbidite bishaan jalaa kan kakaase yoo ta'u kunis \(8\text{ gara }13\text{ meter}\) (\(26\text{ hanga }43\text{ foot}\)) tsunami dheerina Haroo Geneva gadi erge, gara oliitti dallaa magaalaa Jeeneevaa daqiiqaa 70 booda.

4 Seerota Jireenya Dirqama Kaampii, Kayakers fi Doonii Fjords fi Alpine Lakes keessatti¶

1. Gonkumaa dunkaana qarqara galaanaa dhagaa gadi aanaa, fanni alluvial, ykn tuffii qarqara galaanaa fiyoordii cirrachaa ykn haroo qorraa keessa hin dhaabinaa. Gammoojjii qorraa (Alaska, British Columbia, Norway, Greenland, Chile/Patagonia, New Zealand) keessatti, permafrost baquun fi glaciers duubatti deebi’uun qarqara gaaraa tasgabbaa’aa hin taanee fi cirracha bubbee fannifame (seracs) . kallattiin bishaan gadi fagoo gubbaatti kan dhaabbate. Yeroo hunda teessoo dhagaa bu’uuraa olka’aa irratti yoo xiqqaate meetira dhaabbataa 20 hanga 30 (65 hanga 100 feet) sarara bishaanii olitti irratti buufata.
2. Yoo xiqqaate meetira 400 hanga 800 (maayilii 0.25 hanga 0.5) fuula bishaan yaa’aa ykn haroo-terminating glacier kamiyyuu irraa fagaachuu. Yeroo ice guddaan glacier ice bishaan keessaa ba’u, ykn kan caalu, yeroo miilli bubbee bishaan jalaa (submarine calving) siree glacier irraa adda bahee akka korkii guddaa tokkootti ol dhukaasu, it dambalii impulse hamaa fuula cirrachaa qabu kan kayak fi bidiruu daawwannaa sekondii muraasa keessatti garagalchu maddisiisa.
3. Yoo kayaking ykn qarqara galaanaa fjord irratti bu'aa jirtu ta'e yeroo dhagaa ykn calving boom bishaan keessaa sagalee dhageessisu:
4. Yoo qarqara galaanaa irratti ykn meetira 20 keessa jirta ta’e: Kayaak kee qarqara galaanaa irratti hatattamaan dhiisi (sekondii 15 hidhuu ykn sarara bishaan yaa’aa olitti harkisuu hin dabarsin) fiigichaan qajeelaa tulluu cirrachaa irratti ol ba’uu sekondii 60 hanga 120 osoo hin rukuttiin dura ol ba’uu dandeessutti ol ba’i.
5. Yoo bishaan banaa galaana irraa meetira 100 ol fagaatu keessatti doonii oofaa jirta ta’e: Bowwaa kee digrii 90 garagalchi gara qarqara dalgee dhufaa jirutti (kallattiin gara dalgaatti akeekuun), doonii kee qaphxii olka’aa ykn Eskimo roll’f qophaa’ee gadi qabadhu, akkasumas bakka dalgaan sun caccabee calaqqisu, shoals gadi fagoo ykn dallaa cirrachaa irraa fagaadhu.

Harbor resonance fi marina surge survival namoota bidiruu fi hojjettoota buufata doonii¶

Yeroo sunaamiin kirkira lafaa galaana irraa fagoo jiru (keenya ilaali qajeelfama sunaamii), meteotsunamiin kontiinentaalaa-shelf, ykn dhiitaan galaanaa yeroo dheeraa buufata doonii qarqara galaanaa ykn marina haroo seena, harbor resonance (Helmholtz resonance) jijjiirama bishaanii xiqqaa fakkaatu gara jeequmsa haayidiroolikii shredder bishaan keessaatti jijjiira.

Yeroo Gorsa Seiche ykn Sunamiitti Marinas Maaliif Bakka Balaa Ta'e¶

1. Saffisa Qaruuraa Haayidroolikii: Yeroo sadarkaan bishaanii buufata doonii \(1\text{-square-kilometer}\) keessa jiru daqiiqaa 5 qofa keessatti \(1.5\text{ meters}\) (\(5\text{ feet}\)) gadi bu'u ykn ol ka'u, bishaan toonii miliyoonaan lakkaa'amu seensa jeettii dhiphoo \(50\text{-meter}\) bal'ina qabu keessa darba. Saffisni bishaanii afaan buufata doonii fi naannoo tuullaa riqichaatti gara **sa’aatii tokkotti kiiloo meetira 15 hanga 35 (knots 8 hanga 19)**tti saffisa, utaalcha haayidiroolikii dhaabbataa, whirlpools (eddies), fi boolla qulqulleessuu kan buoys navigeeshinii fi mallattoolee chaanaalii anchors konkiriitii isaaniitiin cicciran uuma.
2. Qajeelfama Dock Floating-Piile Topping fi Grounding:
3. Yeroo rapid drawdown trough bishaan buufata doonii baay'ee gadi bu'ee waan dhangala'uuf bidiroonni keelii gadi fagoo qaban (\(1.5\text{ hanga }3\text{ meetira}\)) gadi bu'anii gara jala buufata doonii jabaatti siqanii, cinaacha isaaniitti garagalanii, yeroo dalga itti aanu daqiiqaa 3 booda deebi'ee boo'u, qawwee isaanii irratti qulqulluu ta'ee lola'a.
4. Yeroo rapid surge peak, buufata doonii lola'an sirritti gubbaa sibiilaa ykn muka qajeelfama tuullaa isaanii dhaabbataa irraa yaa'uu danda'u, bidiruu 50 ammallee itti hidhaman waliin hiikamuun akka doonii baqatee buufata doonii cabsuu danda'u.
5. Lethal Mooring Line Snapback: Doonii toonii 10 kan sarara buufata doonii naayiloonii ciccitaa ta’een hidhamte akka tasaa meetira 3 ol kaafamu ykn kaarentii buufata doonii 12-knot ta’een gara boollaatti yeroo gadi bu’u, yookaan cleat fiberglass deck keessaa ciccitee ba’a yookaan sararri naayiloonii gara bakka cabbii isaatti diriiree ni ciccita, 300 ol buufata doonii qaxxaamuree deebi’ee dha’ama sa’aatii tokkotti kiiloo meetira (sa’aatii tokkotti maayilii 185), saffisa qaama namaa kutuu ykn nama achi jiru battalumatti ajjeesuu danda’u.

Pirootokoolii Doonii fi Marina Tartiiba Tarkaanfii¶

• Yeroo Gorsi Sunaami, Akeekkachiisni Meteotsunami, ykn Akeekkachiisni Seiche Hamaa kennamu mana keessa jirtan ykn bakka konkolaataa dhaabuu keessa jirtan: Doonii keessan ilaaluuf gara marinaatti gadi hin bu'inaa. Hir'inni bidiruu ykn inshuraansii kamiyyuu yeroo buufata doonii bishaan yaa'u fi deebi'ee guutu buufata doonii lola'aa jige irratti qabamuun gatii hin qabu.
• Yeroo bishaan dhangala'uu ykn dhangala'uu jalqabu duraan buufata doonii irra jirta ta'e: Waan hundumaa gadi dhiisii ​​battalumatti daandii baandaa irraa gara lafa olka'aa jabaa dallaa galaanaa duuba jirutti deemi.
• Yoo dalga fagoo ykn tilmaama obomboleettii seiche dura sa'aatii 2+ dursitee akeekkachiisa qabaatte FI aanga'oonni doonii akka baqatan hayyamu:
• Yookaan bidiruu bishaan keessaa baasuun lafa olka’aa irratti konkolaataa konkolaachisaa irratti harkisuu, YOKN osoo kaarentiin hin jalqabin doonii buufata doonii keessaa balaliisuun bishaan banaa gadi fagoo meetira 30 hanga 50 (100 hanga 165 feet) gadi fageenya qabu keessatti buufata qabachuu (sunaami galaanaa gurguddoof, qajeelfamni Eegdota Galaanaa meetira 55 hanga 180 ol [30 hanga 100 faatoomii]).
• Yoo bidiruu miilaan osoo hin ba’iin dura slip keessatti hidhamee dhiiftan: sararoota birraa fi sararoota bow/stern maximum slack and chafe guards qaban dachaa ol kaa’uun olka’iinsaa fi kufaatii dhaabbataa meetira 2 hanga 3 ta’e akka hayyamuuf (kan hojiirra oola fixed piers irratti qofa bakka slack bidiruun cleats isaatiin yeroo trough gadi aanaa ta’etti akka hin fannifamne dhorku).

Zoonii balaa guddaa naannoo fi maqaa naannoo addunyaa guutuutti beekamtii kennuu¶

Naannoleen hedduun jechoota akeekkachiisa naannoo seiches fi meteotsunamis fayyadamu:

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Haroo bishaan qulqulluu biyya keessaa kan akka Haroo Tahoe, Haroo Jeeneevaa ykn Haroowwan Gurguddoo keessatti sunaamiin dhugaa taʼuu dandaʼaa?¶

Eeyyee, haroowwan biyya keessaa gosa sunaamii dhugaa adda ta’e lama kan amala sunaamii galaanaa wajjin walfakkaatu ni mudatu. Tokkoffaa, sunaamiin meetirooloojii (meteotsunamis) yeroo baay’ee Haroowwan Gurguddoo Ameerikaa Kaabaa irratti kan uumamu yeroo sararoonni obomboleettii saffisaan socho’an ykn derechos saffisa sirrii dalga bishaan gadi fagoo haroo sanaatiin imalan, dalga dambalii meetira 1 hanga 3+ (miila 3 hanga 10+) kan obomboleettiin darbe sa’aatii muraasa booda rukutu ijaaru. Lammaffaa, sunaamiin haroo tectonic fi landslide haroowwan gadi fagoo fault-bounded ykn alpine haroowwan kanneen akka Lake Tahoe, Lake Geneva, Lake Lucerne, fi Norwegian ykn Alaska fjords keessatti kan uumamu yeroo kirkirri lafaa fault lafa haroo keessaa ciccitu ykn dhagaa guddaan bishaan keessa kufe, dalga du’aa hanga meetira 10 hanga 100+ ta’u maddisiisa daqiiqaa keessatti olka’aa ta’e.

Garaagarummaan seiche fi sunami gidduu jiru maali?¶

Sunaamiin baabura dalgee tarkaanfataa ta’ee fi buqqa’iinsa bishaanii tasa naannootti argamu irraa gara alaatti balaqqeessa’ee (kan akka ciccituu badii kirkira lafaa, sigiga lafaa bishaan jalaa, ykn utaalcha dhiibbaa hawaa) fi bishaan banaa qaxxaamuree qarqara galaanaa rukutudha. Seiche jechuun dalga dhaabbataa kan guutummaan bishaan kuufamaa cufame ykn walakkaa cufame (haroo, kuufama bishaanii, fiyoordii, ykn buufata doonii) akka bishaan bathtub keessatti dhangala’utti frequency resonant uumamaa isaatiin gara fuulduraa fi gara duubaatti socho’uudha. Wanti guddaan, sunaamiin, meteotsunami, ykn obomboleettiin qilleensa cimaan yeroo baay’ee akka kaka’umsa jalqabaa haroo ykn buufata doonii cufame gara sa’aatii hedduudhaaf resonant seiche oscillation tti kan kaa’u ta’ee hojjeta.

Bishaan haroo ykn buufata doonii keenyaa akka tasaa meetira 2 (6.5 feet) gadi bu’ee jala dhoqqee qabu maaliif saaxilee?¶

Sadarkaan bishaanii qarqara haroo, afaan lagaa ykn buufata doonii irratti tasa, saffisaan gadi bu’uun isaa sababoota lubbuu namaa balaa irra buusan lama keessaa tokkoof kan uumamudha: yookaan qilleensi obomboleettii itti fufiinsa qabu yookaan garaagarummaan dhiibbaa baroomeetirii bishaan bishaan kuufamaa gara qarqara galaanaa faallaa ta’etti dhiibee jira (bubbeen dhaabbate), yookaan ammoo boolli dursaa meteotsunami, seiche, yookaan sunaamiin lafa ciccituu reefuu ga’eera qarqara galaanaa keessan. Haala kamiinuu yoo ta’e, harkisa lafaa gaara bishaanii buqqa’e sana humnaan gara qarqara galaanaa keetii harkisuun isaa waan hin oolle, yeroo baay’ee daqiiqaa 1 hanga 15 keessatti akka boolla jeequmsaa saffisaan socho’utti dhufa. Gonkumaa gara lafa haroo ykn lafa buufata doonii saaxilameetti hin baʼinaa; hatattamaan bakka olka’aa ta’etti baqachuu.

Dambaliin sadaffaan ykn afraffaan haroo seiche ykn meteotsunami yeroo baay’ee dalga jalqabaa caalaa maaliif guddaa ta’a?¶

Dambalii qilleensaa tokko kan cabsu irraa adda ta’ee, seiche ykn meteotsunami qarqara galaanaa jabaa haroo cufame ykn baay’ee boca V qabu irraa calaqqisa, sa’aatii dheeraaf bishaan kuufamaa sana keessaa gara fuulduraa fi gara duubaatti utaala. Dambaliin calaqqisee haroo sana qaxxaamuree deebi’ee deemu yeroo walitti bu’ee baabura dalgee lammaffaa dhufu, dambalii sarara squall-line sadarkaa lammaffaa, ykn funnel buufata doonii dhiphachuu (constructive wave interference and harbor resonance) wajjin walitti makamu, olka’iinsi dalgee walitti makame haala ajaa’ibaa ta’een guddata. Yeroo hunda qarqara galaanaa, buufata doonii fi marina irraa sa'aatii hedduudhaaf erga dambalii jalqabaa booda hanga safartuuwwan sadarkaa bishaanii ofiisaanii mirkaneessanitti oscillations hir'ate.

Maddoonni sakatta'aniiru¶

• Bulchiinsa Galaanaa fi Hawaasummaa Biyyaalessaa (NOAA, Yunaayitid Isteetis) Tajaajila Galaana Biyyaalessaa fi Laaboraatoorii Qorannoo Naannoo Haroowwan Gurguddoo (GLERL): Seiche Maali? Meteotsunami Maali? Sochii Sadarkaa Bishaanii Haroowwan Gurguddoo, Fiiziksii Reezonaansii Proudman, fi Yeroo Dhugaa Meteotsunami Detection.
• Qorannoo Ji’ooloojii Yunaayitid Isteetis (USGS): Dalgaalee Impulsii fi Meegaatsunamii Sabbarraa Lafaatiin Uumaman Fjords, Lakes, fi Reservoirs keessatti (Lituya Bay 1958, Taan Fiord 2015, fi Barry Arm Hazard Assessments).
• Tajaajila Haala Qilleensaa Biyyaalessaa (NWS / NOAA, Yunaayitid Isteetis): Ulaagaalee Akeekkachiisa Lolaa Qarqara Haroo, Gorsa Yeroo Sunaami/Seiche Doonii Nageenyaan Yaabbachuu, fi Irra Deebiin Ijaarsa Meetiotsunamii Haroo Chikaagoo Haroo Michigan June 26, 1954.
• Dhaabbata Meetirooloojii Addunyaa (WMO) fi Komishinii Galaana Mootummoota Gidduu (IOC / UNESCO): Qajeelfama Addunyaa Meetiyootsunamii, Harbor Resonance (Rissaga, Abiki, Šćiga), fi Balaa Sadarkaa Galaana Qarqara Galaanaa/Lacustrine Seismic Hin Taane.
• Waajjira Federaalaa Naannoo (FOEN, Siwiizarlaand) fi Daayirektoreetii Qabeenya Bishaanii fi Inarjii Noorweey (NVE): Pirootokoolii Akeekkachiisa Jalqabaa Dhagaa Slide Haroo Alpaayiin (Haroo Jeeneevaa 563 AD, Haroo Luusern) fi Pirootokoolii Akeekkachiisa Duraa Dhagaa Fiyoord Noorweey (Åknes / Geirangerfjord).

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Sunaamiin: mallattoo akeekkachiisaa uumamaa fi lafa olka’aa irraa baqachuu
• Dambaliin obomboleettii, dambalii mootii fi bishaan qarqara galaanaa
• Derechos, qilleensa sarara qajeelaa, fi lubbuun jiraachuu microburst
• Siginnaa lafaa, dhoqqee fi dhangala’aa caccabaa
• Baraarsa bishaaniin liqimfamuu fi gargaarsa jalqabaa bishaan