Dhiiga Tonsillectomy Booda: Guyyaa 5 hanga 10tti Scab Sloughing fi Dhiigni Ujummoo Qilleensaa Triage¶

Tonsillectomy (adenoidectomy wajjinis ta’e osoo hin qabaatin) adeemsa baqaqsanii hodhuu daa’immanii fi dargaggoota ga’eessota irratti addunyaa guutuutti baay’inaan raawwataman keessaa isa tokko yoo ta’u, ta’us garuu dhukkubsataan gara manaatti erga deebi’ee booda hanga torban lama guutuutti dhiigni ujummoo qilleensaa harkifate, lubbuu namaa balaadhaaf saaxiluu danda’u qaba. Tonsiiloonni palatine siree qoonqoo maashaalee dameewwan dhiibbaa guddaa qaban shaniin sirna arteriin karootidii alaatiin dhihaatu keessa waan taa’aniif, akkasumas madaan baqaqsanii hodhuu dugda afaanii guutummaatti cufamee ykn baandaajiidhaan haguugamuun waan hin danda’amneef, fosoonni tonsilaa raw scabs furdaa, adii-keelloo fibrinous scabs uumuun fayyu (eschars). Baqaqsanii hodhuu boodaa Guyyaa 5 fi 10 gidduutti, gogaan mucosal haaraan jalatti guddachaa yeroo deemu, cirrachoonni ittisaa kun ni laaffisu, ni dhangala’u. Yoo cirrachi yeroo malee adda bahe ykn ujummoo arteriin jala jiru ciccitee bane, dhiigni saffisaan kallattiin seensa ujummoo qilleensaa olitti ni uuma (trachea). Dhiigni diimaa ifaa afaan ykn hidhii irraa mul’atu kamiyyuu, daa’ima rafaa jiru irra deddeebiin liqimsuu, ykn dhiiga buna dukkanaa’aa qama’ame erga tonsillectomy godhamee booda garaa kaasuun baqaqsanii hodhuu hatattamaa dha. Naannawa keessanitti bilbilaa lakkoofsa balaa tasaa hatattamaan qajeelfamoota keenya kanaan walqabatan irratti mariisisaa dhiiga qufaa fi dhiigni ujummoo qilleensaa, . dhiiga garaa kaasaa fi dhiigni garaachaa, fi shookii dhiigaa (hypovolemic shock) jedhamuun beekama.

Amma kana godhi¶

1. Dhiigni diimaa ifaa sochii qabu, dhiigni dhangala’uu, ykn dhiigni garaa kaasaa erga tonsillectomy godhamee booda sochii qabu kamiyyuu hatattamaan 911, 112, ykn 999 bilbili: Dhiigni tonsillectomy booda ofumaan dhaabbachuu isaa ilaaluuf gonkumaa mana keessatti hin eeginaa, akkasumas daa’ima saffisaan dhiigu gara hospitaalaa teessoo duubaa konkolaataa dhuunfaa bakka namni tokkollee yoo aspirate ykn of wallaaluu.
2. Dhukkubsataa qajeelee taa'ii mataa fi qaama isaa gara fuulduraatti saanii ykn haalluu adii irratti hirkachiisi: Namni qoonqoo isaa dhiigu gonkumaa dugda isaa irratti diriiree akka ciisu hin hayyaminaa. Qajeelaan taa’uun dhiibbaa dhiigaa ujummoo dhiigaa fi arteriin morma keessa jiru kan hir’isu yoo ta’u, gara fuulduraatti jilbeeffachuun ammoo dhiigni afaan keessaa bahee gara bishaan kuufamaa akka dhangala’u waan taasisuuf funyoo sagalee irratti akka hin walitti qabamne ykn gara garaachaatti akka hin fiigne.
3. Mucaa guddaa ykn ga’eessi waldaa hojii gamtaa qabu suuta suutaan bishaan qabbanaa’aa akka cabbii ta’e akka swish fi tufu: Dhukkubsataan guutummaatti dammaqee, dammaqee, qajeelfama osoo hin ukkaa’in hordofuu yoo danda’e, bishaan qorraa dugda afaanii keessa jiru suuta swishing fi gara sinqii ykn saanii adiitti tufuun reflex vasoconstriction ujummoo siree tonsillar xixiqqoo kakaasa akkasumas clots laaftuu qulqulleessuun yoo ta’e arguu dandeessu dhiigni itti fufee jira. Dhangala'oo humnaan gara daa'ima xiqqaa, daa'ima, ykn dhukkubsataa hirriba keessa jirutti humnaan hin galchinaa.
4. Ice collar ykn cold pack fuula duraa fi cinaacha morma irratti dibachuun ice pop xuuxuu: Ice pack huccuudhaan marfame morma cinaachaa gubbaa (kofa jilba gadi xiqqoo) irratti qabachuun damee karootidii alaa fossa tonsillar sooratu yeroo ogeeyyii fayyaa eegaa jiranitti qabbaneessuuf gargaara.
5. Dhukkubsataan copha dhiigaa fi haxxiffannaa hunda liqimsuu caalaa akka tufu qajeelfama kennuu: Dhiiga liqimsuun hamma dhiigni dhugaa warraa fi hakiimota irraa dhoksa, ujummoo garaachaa akka malee ni aarsa, akkasumas akka tasaa projectile vomiting ni kakaasa (hematemesis) kan ujummoo qilleensaa lolaasuun siree qoonqoo fayyisuu caalaatti cicciruu danda’u.
6. Yoo dhukkubsataan hirriba dhabe, yoo diimaa ta’e, ykn yoo dadhabe bakka fayyinaaf qophaa’uu: Daa’imni ykn ga’eessi dhiiguu yoo tajaajila yaalaa hatattamaa eegu dadhabe, laamsha’e, ykn deebii kan hin kennine yoo ta’e, battalumatti cinaacha isaaniitti bakka fayyina cinaa keessatti fuulli isaanii xiqqoo gara gadiitti garagalchanii akka dhiigni kuffisuu caalaa golee afaanii keessaa ba’uuf garagalchuu somba.

Muka murtii: Tonsileektomii boodaa adda baasuu fi deebii ujummoo qilleensaa¶

flowchart TD
    PostOp["Dhukkubsataa Tonsillectomy Booda (Guyyaa 0 hanga Guyyaa 14) ."] --> SignCheck{"Dhiiga Diimaa Ifa, Haxxiffannaa Dhiigaa, Ujummoo Dukkanaa’aa, ykn Buna-Daakfame Kamuu?"}
    SignCheck -->|"Eeyyee, Active Gushing, Clots, Dhiiga garaa kaasaa, ykn Pallor"| CallEMS["HAATATTAMAAN 911 / 112 / 999 BILBILI: Ambulaansii Deeggarsa Jireenyaa Sadarkaa Ol’aanaa Gaafadhu"]
    CallEMS --> Conscious{"Dhukkubsataan Dammaqee Ujummoo Qilleensaa Isaanii To'achaa Jiraa?"}
    Conscious -->|"Eeyyee"| Upright["Gara Fuulduratti Hirkattee Qajeeltee Taa’i; Dhiiga Hundaa Gara Baasinitti Tufuu; Ice Pack hanga Mormaatti; Ice-Water Swish yoo Akeekkachiisa"]
    Conscious -->|"Lakki, Limp, Drowsy ykn Gurgling"| Lateral["Afaan Gara Gadi Kofaan Gara Cinaatti (Iddoo Fayyeessuu) Roll; Clots Mul’atan Qulqulleessuu; CPR'f qophaa'aa"]
    SignCheck -->|"Eeyyee, Tuqaa Dhiigaa Xiqqaa Dhaabbate ('Herald Bleed') ."| GoToER["MANAA KEESSATTI HIN EEGINAA: Geejjibaa Kutaa Balaa Tasaa Hatattamaa Inspeekshinii fi Ilaalcha ENT"]
    SignCheck -->|"Dhiiga Mul'atu Hin Qabu"| SubtleCheck{"Irra Deddeebiin Liqimsuu, Qoonqoo Gurguruu, Taakikaardiyaa Haaraa Moo Tasa Boqonnaa Dhabuu?"}
    SubtleCheck -->|"Eeyyee"| TorchLook["Ifa Harkaa Afaan Keessatti Ifa: Dhiigni Dallaa Faariinjii Duubaa Gadi Yaa’u ykn Fossa keessatti Clot barbaadi"]
    TorchLook -->|"Dhiiga ykn Clot Argame"| GoToER
    TorchLook -->|"Cirracha Adii/Keelloo Qofatu Argama"|HydrationCheck{"Dhukkubbii Gurraa/Qonqoo Cimaa, Sa'aatii 12+ Dhuguu Diduu, ykn Ho'a qaamaa Ol'aanaa > 38.9 C (102 F)?"}
    HydrationCheck -->|"Eeyyee"| UrgentContact["IV Hydration fi Bulchiinsa Dhukkubbii/Infeekshiniif Ogeessa Baqaqsanii Hodhuu ENT ykn ER Daa’immanii qunnamaa"]
    HydrationCheck -->|"Lakki"| NormalCare["ESCHAR FAYYAA NORMAL: Sa’aatii guutuu Haayidireeshinii, Acetaminophen, fi Soft Diet Itti Fufa"]

Paatofiiziyoloojii: Maaliif citaa tonsileektomii baqaqsanii hodhuu booda torban guutuu dhiigu¶

Warri fi dhukkubsattoonni ga’eessonni yeroo baay’ee dhiigni qoonqoo baqaqsanii hodhuu booda guyyaa 7 ykn 8 booda yeroo dhukkubsataan sun xiqqoo fooyya’uu jalqabe ykn sochii idilee deebisee jalqabu qofa ni rifatu. Adeemsa fayyina madaa marsaa sadii kan oropharynx hubachuun, foddaan harkifate kun maaliif yeroo balaan ol’aanaa ta’e ibsa.

1. Dhiyeessii arteriin badhaadhaa foosa tonsillar¶

Tonsilii palatine utubaa tonsilii fuulduraa gidduutti maashaa golee sadii gadi fagoo ta’e keessa taa’a (palatoglossus muscle) fi utubaa tonsilaa duubaa ( .palatopharyngeus muscle), kallattiin maashaa olka’aa pharyngeal constrictor irratti boqochuu. Dameen arteriin yaa’a guddaa qabu shan arterii karootidii alaa siree maashaa kana bocanii tonsilii sooru:

• Damee tonsillar artery fuula (madda guddaa fi baay’inaan dhiigni arteriin lower-pole hamaa).
• Damee olka'aa palatine artery fuula.
• Dameelee afaanii dugda arteriin afaanii (utubaa gadii bu’uura arrabaa cina jiru kan dhiyeessuu).
• Ascending pharyngeal artery (dallaa duubaa dhiyeessuu).
• Descending palatine artery (damee arteriin maxillary kan utubaa ol aanaa dhiyeessuu).

Kana malees, ujummoon guddaan paratonsillar (vein of Denis Browne) siree tonsilarii cinaachaa dallaa maashaa haphii jalatti xiqqoo gadi fiiga, jirmi guddaan arteriiwwan karootidii keessaa fi alaa ammoo seentimeetira 1.5 hanga 2.5 (inchii 0.6 hanga 1.0) qofa gara cinaatti gara kaapsulaa tonsilarii gadi fagootti darba.

2. Dhiigni jalqabaa fi sadarkaa lammaffaa post-tonsillectomy¶

Ogeeyyiin fayyaa dhiigni tonsileektomii booda dhufu (PTH) yeroo fi mala irratti hundaa’uun gosoota adda addaa lamatti qooduun:

3. Maal qoonqoo adiin citaa (eschar) ta’anii fi bishaan qaama keessaa hir’achuun maaliif akka dhiigu isaan taasisa¶

Baqaqsanii hodhuu booda sa’aatii 12 hanga 24 keessatti, maashaalee raw craters bakka tonsils itti baafame, furdaa, shaggy, halluu adii ykn keelloo-tan blanket fibrin, platelets, seelii dhiiga adii fi sloughed surface cells irraa ijaarame keessatti dibama.

• Bifa idilee (Infekshinii miti): Warri Guyyaa 3ffaa afaan daa’ima isaanii keessa ilaalan yeroo baay’ee, citaa furdaa, urgaa fokkisaa adii-keelloo lama dugda qoonqoo uwwisee arguun, strep pus cimaa ykn thrush jedhanii dogoggorsuun ni rifatu. fibrinous eschar kun cirracha jiidhaan idilee, ittisa, fi hafuura badaa cimaa (halitosis) guyyoota 10 hanga 14 akka turu eegama.
• Akkaataa sloughing itti uuma (Guyyaa 5 hanga 10): Fibrin blanket kana jalatti, haaraa pink squamous mucosal epithelium suuta suutaan qarqara utubaawwan tonsillar irraa gara keessaatti ni siqxa. Guyyaa 5 fi 10 gidduutti qaamni gogaa haaraa fi citaa fibriin du’e isa irra jiru gidduu jiru waan balleessuuf, citaan sun xixiqqoo maaykirooskoopii ta’ee ciccitee osoo hin hubatamin haxxiffannaadhaan liqimfamuu danda’a.
• Maaliif bishaan qaama keessaa hir'achuun dhiigni akka dhangala'u taasisa: Jilba keessan irratti citaa qilleensa goggogaa keessatti akka gaariitti fayyu irraa adda ta'ee, eschar qoonqoo itti fufiinsaan jiidhaa fi lallaafaa ta'ee turuu qaba. Daa’imni tokko sababa dhukkubbii qoonqoo fi dhukkubbii gurraa rifarameen dhangala’aa dhuguu yoo dide qoonqoon ni goga (pharyngeal desiccation). Eschaar goggogaa ta’e ni xiqqaata, jabaatee gara qoorqoorroo jabaa ta’ee, yeroo maashaaleen qoonqoo liqimsuuf ykn qufa’uuf yeroo hunda ujummoo dhiigaa fayyisuu jala jiru irratti humnaan harkisa. Cirrachi goge sun akka gaariitti bulbulamuu mannaa, citaa tokkotti ciccitee dallaa arteriyoolii hoʼaan dadhabe isa jala jiru ciccira.

Dhiigni dhokataa daa’imman, daa’imman xixiqqoo fi daa’imman rafan irratti mul’atu adda baasuu¶

Namni guddaan ykn dargaggeessi umrii kurnanii keessa jiru battaluma sanatti gara mana nyaataa seenee dhiiga ho'aa, sibiilaa ta'e dugda qoonqoo isaanii keessatti akka dhandhame yoo sitti himu, daa'imman xixiqqoo (keessattuu umuriin isaanii waggaa 6 gadi) fi daa'imman hir'ina guddinaa qaban gonkumaa dhiiga hin tufne jechuun ni danda'ama. Kanaa mannaa, automatic reflex isaanii waan pharynx isaanii seenu hunda liqimuudha.

Mallattoolee akeekkachiisaa xixiqqoo dhiigni qoonqoo callisee daa’ima tokko keessatti mul’atu¶

Daa’imni tokko dhiigni tokko barcuma ykn funyaan isaa irratti osoo hin mul’atin, hamma dhiiga isaa waliigalaa naannoo isaa naanna’u keessaa dhibbeentaa 20 hanga 30 callisee gara garaa isaatti liqimsuu danda’a. Ragaawwan amalaafi qaamaa kana sirriitti ilaalaa:

1. Yeroo hirribaa ykn boqonnaa irra deddeebiin, irra deddeebiin liqimsuu: Fuuldura morma daa'imaa ilaalaa. Yoo daa’imni rafaa jiru ykn boqonnaarra jiru tokko yeroo homaa hin dhugne sekondii 5 hanga 15tti liqimsaa jiraate, dhiigni dhangala’aan siree tonsillar ykn siree adenoid irraa dammaqinaan dhangala’aa jira (nasopharynx) dugda qoonqoo isaanii gadi bu’a.
2. Jidhaa gurgling, qoonqoo qulqulleessuu, ykn akka tasaa halkan qufa'uu fits: Dhiigni hypopharynx keessatti walitti qabamuun gara laryngeal inlet tickles, yeroo hafuura baafachuu sagalee jiidhaan, bubbly ykn akka tasaa hirribaa qufaa ukkaamsuun fida.
3. Boqonnaa dhabuu tasa kan hin ibsamne, yaaddoo, ykn gogaan diimaa fi citaa: Shookii dhiigaa daa’immanii keessatti daa’imman dhiibbaa dhiigaa gowwoomsaa idilee ta’e hanga baay’ina dhiiga isaanii dhibbeentaa 25 hanga 30 hir’atutti eegu. Rifachuun jalqabaa akka dha’annaa onnee fiigichaan mul’ata (tachycardia), qubaa fi qubni miila qabbanaawaa ta’e, ilkaan adii fi qoochoo ijaa keessaa, akkasumas akka tasaa jeeqamuu ykn fedhii dhabuu.
4. Garaa kaasaa tasaafi garaa kaasaa meeshaa dukkanaa'aa "buna-buqqa'e" ykn maroon clots: Yeroo liqimfamu dhiigni asiidii haayidirookiloorikiin makama (HCl) garaacha keessatti, ayireniin himoogilobiinii keessa jiru oksaayidii ta’ee gara asiidii bunni dukkanaa’aa heematiiniitti jijjiirama. Daqiiqaa 15 hanga 45 keessatti callisnee erga liqimsinee booda garaan ni bal’atee ni aaree, daa’imni akka tasaa dhangala’aa buna bunaa dukkanaa’aa ta’ee fi buna caccabe kan sarara diimaa ifaa ykn jeeliin fakkaatu waliin makame baay’ee akka olka’u taasisa.

Tarkaanfii gargaarsa jalqabaa hatattamaa osoo ambulaansii eegaa jiranii¶

Erga 911, 112, ykn 999 bilbiltanii booda, daqiiqaa 5 hanga 15 osoo ogeeyyiin fayyaa hin dhufin dura wanti dursa kennitan dhiigni gara sombaatti akka hin seenne ittisuu, dhiigni akka hin liqimne ittisuu, fi vaasoconstriction naannoo jajjabeessuudha.

1. Bakka ujummoo qilleensaa sirrii ta’e: Qajeelaa fi gara fuulduraatti jilbeenfachuu¶

• Mucaa ykn nama guddaa teessoo, sofaa ykn mar’umaan warraa irratti mataa fi garaa gubbaa isaanii gara fuulduraatti kofa digrii 30 hanga 45 ta’een gara fuulduraatti jilbeenfachiisi.
• saanii adii, mi'a pilaastikii adii, ykn haalluu adii qoma isaanii jalatti qabadhu. Meeshaa adii fayyadamuun siifi ogeeyyiin fayyaa gargaarsaa dhufan volume dhiiga bade fi halluu isaa (bright arterial red vs. dark venous clots vs. pink saliva) lamaan isaanii sirritti akka murteessan isin dandeessisa.
• Sagalee tasgabbaa’aa, callisaa fi tasgabbaa’aa ta’een haasa’i. Boo’ichi, iyyaa fi rifachuun dha’annaa onnee fi dhiibbaan dhiigaa sistoolikii dabaluudhaan, dhiiga ujummoo tonsilarii banaa keessaa baay’ee saffisaan ba’a.

2. Teeknika bishaan ice-water swish-and-spit (Dhukkubsattoota waldaa hojii gamtaa qofa) .¶

Dhukkubsataan sun nama guddaa, dargaggeessa ykn daa’ima umuriin isaa mana barumsaa ga’e (yeroo baay’ee umuriin isaa waggaa 7 fi isaa ol) kan guutummaatti dammaqee, tasgabbaa’ee fi kan hin ukkaamfne yoo ta’e:

• Kooppii tokko bishaan qabbanaawaa fi bubbee caccabee guuti.
• Dhukkubsataan bishaan qabbanaa’aa akka cabbii xiqqoo akka xuuxu taasisi, mataa isaa xiqqoo akka garagalchu godhi akka bishaan qabbanaa’aan sun dugda afaanii sekondii 3 hanga 5tti dhiqatu, akkasumas bishaan suuta jedhee akka ba’u gara bishaan kuufamaa sanaatti (gonkumaa humnaan hin gargle, sababiin isaas raafama qoonqoo cimaan ujummoo laaftuu ujummoo irraa raasuu danda’a).
• Sekondii 30 hanga 60tti irra deebi’i. Bishaan qabbanaa’aan arteriyoolii fi kaappilaarii mucosal saaxilaman fossa tonsillar keessatti kan dhiphisu yoo ta’u, inzaayimoota fibrinolytic dhiiga laaftuu keessa jiran dhiqa.

3. Qabbana morma alaa¶

• Borsaa bubbee caccabame ykn baaqelaa qabbanaa’e tokko haalluu mi’a nyaataa haphii fi jiidha qabutti marsiitii cinaacha morma gubbaa sarara jilba jala jirutti suuta kaa’i (submandibular triangle), ykn dugda qoonqoo qaxxaamuree.
• Gonkumaa waan tokkollee mormatti jabeessitee hin marsin ykn ujummoo qilleensaa ykn dha’annaa karootidii irratti jabeessitee hin dhiibiin.

4. Yeroo dhiigni tonsillectomy booda bahu maal gochuu HIN QABNE¶

• Mana keessatti quba, gaazii, kubbaa suufii, ykn meeshaa meetii dugda afaanii keessa gonkumaa hin maxxansinaa siree tonsilii irratti dhiibuuf yaaluun: Gaazii ija jaamsanii gara qaama daa’imaatti dhiibuun gag fi garaa kaasaa hamaa kan kakaasu yoo ta’u, eschar hafe siree tonsil faallaa irraa ni cirracha, akkasumas gaazii dhiigaan jiidhe gadi bu’uuf balaa qaba pad kallattiin gara trachea tti seena.
• Aspiriin, ibuprofen (yoo qulqullaa’ee-sakatta’ame malee, fi yeroo dhiigni sochiirra jiru gonkumaa), naproxen, ykn qoricha baala mukaa dhiiga qalla’u gonkumaa hin kenninaa: Qorichoota farra inflammatory nonsteroidal (NSAIDs) akka aspiriinii walitti qabamuu pilaateleetii haala hin deebine dhorku (COX-1). Ogeeyyiin baqaqsanii hodhuu tokko tokko dhukkubbii baqaqsanii hodhuu boodaa idileedhaaf ibuprofen sagantaa qabame acetaminophen cinatti hayyamanis, NSAID hunda hatattamaan dhaabuu yoo dhiigni kamiyyuu uumame.
• Dhukkubsataaf gonkumaa waan nyaatu ykn dhugu hin kenninaa (bishaan ice swish-and-spit kan hin liqimfamne malee): Dhukkubsataan sa’aatii tokko keessatti kutaa baqaqsanii hodhuu keessatti qoricha sammuu namaa hadoochu waliigalaa hatattamaa barbaachisuu danda’a, garaan guutuun ammoo yeroo saffisaan tartiiba intubation godhamu balaa somba keessaa baasuu baay’ee dabala.

Hoggansa hospitaalaa fi baqaqsanii hodhuu: ER keessatti maaltu eegamu¶

Ogeeyyiin fayyaa hatattamaa, ogeeyyiin qoricha sammuu namaa hadoochu, fi ogeeyyiin afaanii (ENT surgeons) dhiigni tonsillectomy booda dhufu bulchuu maatiin yeroo hospitaala ga’an akka qophaa’an gargaara.

Hamma dhiigni tonsileektomii booda dhufu sadarkaa kennuu (Stammberger / Windfuhr Classification) .¶

Yeroo foddaa fayyuu guyyoota 14 keessatti dhiigni sadarkaa lammaffaa ittisuu¶

Dhiigni sadarkaa lammaffaa tokko tokko kunuunsa manaa gaarii ta’us kan uumamu yoo ta’u, baqaqsanii hodhuu booda guyyoota 14 guutuu keessatti pirootokoolii baqaqsanii hodhuu booda fayyina cimaa hordofuun carraa yeroo malee eschar sloughing haala ajaa’ibaatiin hir’isa.

1. Haayidireeshinii boqonnaa malee ("Scabs jiidhaan ni fayyisa; cirrachi goggogaa ni dhiiga") .¶

• Daa’imni ykn ga’eessi sa’aatii dammaquu hunda daqiiqaa 15 hanga 30tti bishaan xixiqqoo, dhangala’aa abaaboo diilalla’e, furmaata elektiroolayitii ykn ice pops akka xuuxu taasisi.
• Guyyoota 14f halkan hunda siree dhukkubsataa cinatti humidifier cool-mist fiigi. Dhiita’uun naannoo garaachaa fi siree adenoid dhukkubsattoonni baqaqsanii hodhuu booda afaan isaanii bananii akka rafan waan dirqisiisuuf, qilleensi kutaa ciisichaa goggogaa halkan tokkoof citaa qoonqoo gogsa, kunis dhiigni toonsileektomii booda baay’een maaliif akka ganama sa’aatii 2:00 fi ganama sa’aatii 6:00 gidduutti akka uumamu ibsa.

2. Dhukkubbii sagantaa qabame, sa'aatiidhaan to'achuu akka dhukkubsataan dhugaatii itti fufu¶

• Dhukkubbiin qoonqoo fi dhukkubbii gurraa kan eeruu (damee miiraa waliinii narvii glossopharyngeal irraa kan dhufu, . Cranial Nerve IX, fi narvii vaagus, . Cranial Nerve X, kanneen siree tonsillar fi gurra gidduu lamaan isaanii dhiyeessan) yeroo baayyee Guyyaa 4 hanga 8 akkuma citaa adda bahuu jalqabutti hammaatu.
• Ulfaatina qaamaa irratti hundaa'e asetaminophen (paracetamol) (fi ogeessi baqaqsanii hodhuun kan mirkanaa’e yoo ajajame ibuprofen wal jijjiiru, haa ta’u malee gonkumaa aspiriinii fi gonkumaa koodeiinii ykn tiraamaadoolii, kanneen sababa ultra-rapid ta’een daa’imman tonsillectomy booda FDA/EMA black-box contraindications qabataniidha CYP2D6 metabolism into lethal morphine doses) sagantaa cimaa sa’aatii guutuu ta’een hanga daa’imni dhukkubbiidhaan boo’ee dhangala’aa liqimsuu didutti eeguurra.

3. Guyyoota guutuu 14f wantoota makaanikaal fi dhiibbaa dhiigaa kakaasan irraa fagaachuu¶

• Guyyoota 14f nyaata qamadii, qara, kan cirrachaa, ykn ho’aa hin nyaatin: Tortilla chips, boqqolloo crisps, hard toast crusts, dry cereal, crackers, pizza crust, nuts, popcorn, raw apples/carrots, fi soups piping-hot ykn acidic citrus/tomato juices irraa fagaachuu. Qarqarri nyaataa qara qabu osoo ujummoon dhiigaa jala jiru hin cufamin dura qaamaan eschar adii siree tonsillar irraa cirra.
• Guyyoota 14f boqonnaa qaamaa cimaa: Daa’imni tokko Guyyaa 6ffaa humni yoo itti dhaga’amellee, hanga mallattoon guyyaa 14 guutuu darbee fi aarsaan citaa adii hundi qoonqoo keessaa badutti fiiguu, tiraampooliinii irratti utaaluu, mana jireenyaa roughhousing, ispoortii tuttuqaa, daree jiim, ulfaataa kaasuun, ykn ciminaan dhiphachuu dhorkuu. Sochiin dha’annaa onnee fi dhiibbaa dhiigaa sistoolikii guddisu kamiyyuu ujummoo tonsilaa fayyu afuufuu danda’a.

Lakkoofsa balaa tasaa naannoo fi pirootokoolii ejensii¶

Yeroo hunda lakkoofsa bilbilaa baqaqsanii hodhuu ENT sa’aatii 24 fi lakkoofsa ambulaansii hatattamaa biyyaalessaa keessan lamaan isaanii baqaqsanii hodhuu booda guyyoota 14f bilbila keessan keessatti qabadhaa:

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Baqaqsanii hodhuun torban guutuu dura osoo jiruu maaliif guyyaa 7ffaa qoonqoon daa'ima koo dhiiguu jalqabe?¶

Yeroo tonsillectomy ogeessi baqaqsanii hodhuu ujummoo dhiigaa siree qoonqoo keessa jiru kan cufu yoo ta'u, sa'aatii 24 jalqabaa keessatti qaamni sun craters maashaalee raw craters kan ta'e cirracha ittisaa furdaa adii-keelloo fibrinous eschar jedhamu uwwisa. Baqaqsanii hodhuu booda Guyyaa 5 fi 10 gidduutti gogaan haaraan bifa pilaastikii qabu jalatti kan biqilu yoo ta’u, citaan ittisaa uumamaan ni laaffisee ni baqa. Yoo ujummoon dhiigaa jala jiru guutummaatti osoo hin fayyin goge ykn addaan ba'e, ykn nyaanni qalla'aan yoo hiike, ujummoon jala jiru banamee baqaqsanii hodhuu torban guutuu booda dhiigni harkifate ("lammaffaa") fida.

Mucaan koo daqiiqaa 10 dura dhiiga xinnoo safara afurtamaa taʼe tufe, amma immoo haxxiffannaa isaanii guutummaatti qulqullaaʼeera. Dhuguma kutaa balaa tasaa deemuun nu barbaachisa?¶

Eeyyee, dhiigni guutummaatti kan dhaabbate yoo fakkaatellee hatattamaan gara kutaa balaa tasaa hospitaala deemuun dirqama. Otolaryngology keessatti, dhiigni yeroo gabaabaa fi xiqqaan Guyyaa 5 fi 10 gidduutti mul'atu "herald bleed" ykn sentinel bleed jedhamuun beekama. Ujummoon arteriin ykn venous siree tonsilii keessa jiru akkuma cirrachi adda baheen ciccitee yeroo ammaa kana dhiiga dadhaboo yeroodhaaf turu qofaan cufame jechuudha. Hospitaalaan osoo hin sakatta’iin, utuu hin gubatin ykn halkan tokkoof osoo hin ilaalamin, yeroodhaaf dhangala’aan sun yeroo baay’ee halkan walakkaa sa’aatii hedduu booda afuufamee dhiigni lubbuu namaa balaa irra buusu fida.

Mucaan koo maaliif dhukkubbiin gurraa cimaan erga tonsillectomy godhamee guyyaa 5 booda, infekshinii gurraa ykn dhiigni qaba jechuudhaa?¶

Dhukkubbiin gurraa cimaan erga tonsillectomy godhamee booda Guyyaa 4 fi 8 gidduutti olka'uun yeroo hunda jechuun ni danda'ama infekshinii gurraa ykn mallattoo dhiiguu osoo hin taane "dhukkubbii riferred" dha. Narviin mataa sirriitti walfakkaataa (narviin glossopharyngeal, Cranial Nerve IX) karaa narvii Jacobson miira gara dugda qoonqoo fi gurra gidduu lamaanitti dhiyeessa. Guyyaa 5ffaatti maashaaleen qoonqoo yeroo dhiita’anii fi citaan baqachuu jalqaban, sammuu mallattoolee dhukkubbii qoonqoo sana akka waan gurra keessaa gadi fageenyaan dhufanitti dogoggoraan hiika. Qoricha dhukkubbii sagantaa qabame kennuu, paakkii ho’aa ykn qabbanaawaa gurra irratti dibachuu, akkasumas maashaalee jilbaa fi qoonqoo boqochiisuuf maxinoo ykn dhangala’aa xuuxuu jajjabeessaa.

Garaagarummaa qamadii adii fayyisuu idilee fi infekshinii qoonqoo erga tonsileektomii booda dhufu gidduu jiru akkamittan adda baasuu danda’a?¶

Cirrachi (eschars) idilee ta’e kan tonsileektomii boodaa furdaa, shaggy, chalky white, grey, ykn yellowish-tan fakkaatu, kiisha lamaan bakka tonsils ture sanatti daangeffamee kan turu yoo ta’u, afuura badaa cimaa fida (`halitosis`) hanga torban lamaatti. Infeekshinii waan hin taaneef qoricha farra baakteeriyaa hin barbaadan. Infeekshinii ykn bishaan hir’achuu danda’uuf ogeessa baqaqsanii hodhuu ENT qunnamuu kan qabdu yoo dhukkubsataan ho’a qaamaa olaanaa itti fufiinsa qabu digrii seentigireedii 38.9 (digrii Faareenhaayitii 102.0) ol, diimaa fi dhiita’uu ifaa garaa lallaafaa fi qoonqoo irratti babal’ate, ykn dhangala’oo guutummaatti liqimsuu dadhabe qofa.

Doktarri kun maaliif erga tonsillectomy godhamee booda gonkumaa codeine ykn aspirin akka hin kennine nutti hime?¶

Aspirin umurii guyyoota 7 hanga 10 guutuu pilaateleetii dhiigaa akka walitti hin maxxanne dhaabbataadhaan kan dhorku yoo ta’u, carraa dhiigni cimaan toonsiileektomii booda dhufu baay’ee dabala. Codeine (fi tramadol) erga tonsillectomy daa’immanii booda cimsee dhorkaadha sababiin isaas garaagarummaa jeneetikii inzaayimoota kalee (`CYP2D6 ultra-rapid metabolizers`) daa’imman tokko tokko doosiin koodeenii sadarkaa isaa eeggate gara morfiinii dhiiga isaanii keessatti argamutti akka jijjiiran taasisa, kunis yeroo rafan hafuura baafachuu isaanii dhaabuu danda’a, keessumaa daa’imman kanneen hirribaan hafuura baafachuu danquuf tonsilii isaanii irraa baafame irratti.

Dhangala'aan "buna-bunaan" bunni dukkanaa'aa ta'e erga tonsileektomii godhamee booda maal jechuudha?¶

Meeshaa bunaa dukkanaa’aa buna jiidha qabu fakkaatu garaa kaasuun, ykn dhangala’aa jeeliin maroon dukkanaa’aa fakkaatu garaa kaasuun, dhukkubsataan sun callisee qoonqoo ykn hidhii isaanii irraa dhiiguu fi dhiiga gara garaa isaaniitti liqimsaa ture jechuudha. Dhiigni asiidii garaachaa keessa daqiiqaa 15 hanga 45 yeroo taa'u asiidiin kun sibiilli diimaa ifaa dhiiga keessa jiru gara bunni dukkanaa'aa ta'ee hanga dhukkubsataan garaa kaa'utti foolii garaachaa ni aarsa. Dursitee dhiigni diimaa ifaa afaan keessaa dhangala’u yoo hin argiin illee hatattamaan 911, 112 ykn 999 bilbili.

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Dhiiga qufaa (hemoptysis) fi dhiigni ujummoo qilleensaa guddaa
• Dhiiga garaa kaasaa (hematemesis), melena, fi dhiiguu garaachaa
• Peritonsillar abscess, Ludwig’s angina fi infekshinii morma gadi fagoo
• Dhiigni hidhii (epistaxis) fi dhiigni hidhii duubaa
• Shookii hypovolemic fi hemorrhagic beekuu

Maddootaa fi qajeelfama ofiisaa¶

• Akaadaamii Ameerikaa kan Otolaryngology - Baqaqsanii Hodhuu Mataa fi Mormaa (AAO-HNS, United States): Qajeelfama Hojii Kilinikaalaa: Tonsillectomy Daa’immanii (Update) - Hordoffii Dhiiga Baqaqsanii Hodhuu Booda, To’annoo Dhukkubbii, fi Faallaa Koodeenii.
• ENT UK & Royal College of Surgeons of England (United Kingdom): Qajeelfama Odiitii Tonsileektomii Biyyoolessaa fi Bulchiinsa Hatattamaa Dhiiga Tonsileektomii Boodaa.
• Waldaa Ogeessota Anesteestii Daa’immanii Biriteen Guddittii fi Ayerlaandi (APAGBI): Qajeelfama Waliigaltee Bulchiinsa Daa’immanii fi Bulchiinsa Ujummoo Qilleensaa Hatattamaa Dhiiga Tonsileektomii Booda (Bleeding Tonsil).
• Hospitaala Daa’immanii Mootii Melboorn (Awustiraaliyaa): Qajeelfama Hojii Kilinikaalaa: Kunuunsa Baqaqsanii Hodhuu Boodaa fi Sadarkaa Dhiigaa Tonsillectomy fi Adenoidectomy.
• U.S. Bulchiinsa Nyaataa fi Qorichaa (FDA, Yunaayitid Isteetis) & Ejensii Qoricha Awurooppaa (EMA): Qunnamtii Nageenya Qorichaa: Akeekkachiisa Sanduuqa Koodeenii fi Tiraamaadoolii Faallaa Dhukkubbii Tonsileektomii Booda Daa’immanii.