Bakka jireenyaa qormaataa: yeroo dabalataa, kutaa addaa fi akkaataa itti gaafatan¶

Bakki qormaataa, qophii qaqqabummaa, sirreeffama madaalawaa ykn deeggarsa qormaataa jedhamanis, barataan qaama miidhamummaa, haala fayyaa ykn garaagarummaa barumsaa qabu waan beeku akka agarsiisuuf akkaataa qormaanni itti fudhatamu irratti jijjiirama taasifamuudha. Yeroo dabalataa, kutaa addaa, boqonnaa boqonnaa, dubbisaa ykn kompiitara fakkeenyota beekamoodha. Faayidaa haqa hin qabne hin kennan. Gufuu beekumsa qormaanni sun madaaluuf yaadame waliin wal hin qabanne ni maqsu.

Barattoonni baay’een ulaagaa guutan gonkumaa hin gaafatan, sababiin isaas ni qaana’u, adeemsa isaa hin beekan, ykn deebiin isaanii lakki ta’a jedhanii waan fudhataniif. Qajeelfamni kun maaltu akka jiru, akkamitti akka gaafattu, ragaa akkamii si barbaachisuu danda’a, mirgi kee biyyaan akkamitti akka adda adda ta’ee fi yeroon maaliif akka barbaachisaa ta’e ibsa. Barattootaa fi warraaf kan barreeffame yoo ta’u, gorsaa, doktora ykn sarara muddama yoom akka ilaallus ni ibsa.

Amma kana godhi¶

1. Qormaanni yoo dhihaatellee har'a mana barumsaa keessanitti himaa. Qondaala qormaataa, qindeessaa fedhii barnoota addaa, waajjira deeggarsa barumsaa ykn gorsaa mana barumsaa qunnamaa, bakka qormaataa isin barbaachisa jedhi.
2. Yeroon xumuraa maal akka ta'ee fi ragaan maal akka barbaachisu gaafadhu. Yeroon xumuraa manneen barnootaa fi qaamolee qormaataatiin kan murtaa'u yoo ta'u torban ykn ji'oota dura ta'uu danda'a. Guyyoota barreessi.
3. Yoo sanada hin qabne ta'e daawwannaa hakiimaa ykn ogeessa fayyaa galmeessi. Xalayaa ykn gabaasa haala kee fi qormaata irratti dhiibbaa akkamii akka qabu ibsu gaafadhu.
4. Galmeewwan jiran walitti qabuu. Madaallii darbe, karoora barnoota dhuunfaa, karoora 504, xalayaa yaalaa, ykn gabaasa bakka jireenyaa kanaan duraa walitti qabuu.
5. Bakka jireenyaa addaa barreeffamaan gaafadhu. Maal akka si barbaachisu, maaliif akka si barbaachisu, akkamitti akka si gargaaru ibsi. Koppii tokko qabadhaa.
6. Hordofaa fi shaakaluu. Barreeffamaan mirkaneessuu gaafadhu, sana booda bakka jireenyaa wajjin shaakali, kan akka yeroo dabalataa wajjin yeroo ofii keetii murteessuu, kanaaf guyyaa sanatti waanuma jiru sitti dhagahama.

Fayyaan ykn nageenyi keessan balaa hatattamaa yoo ta’e, lakkoofsa balaa tasaa naannoo keessanii (911 Ameerikaa fi Kanaadaa keessatti, 112 guutuu Gamtaa Awurooppaa, 999 Yunaayitid Kingidam keessatti) bilbilaa. Kan... lakkoofsa balaa tasaa fuula quunnamtii biyyoota biroo tarreessa.

Bakki jireenyaa maal akka ta'e¶

Bakki jireenyaa akkaataa qormaanni itti kennamu ykn akkaataa ati deebii itti kennitu jijjiira, osoo qormaanni sun maal akka madaalu hin jijjiirin. Fooyya’iinsi, faallaa kanaatiin, qabiyyee ykn istaandaardii qormaataa mataa isaa kan jijjiiru yoo ta’u, yeroo baay’ee qormaata alaa irratti hin argamu. Garaagarummaan jiru barbaachisaa kan ta’eef, bakki jireenyaa irra caalaan isaa yeroo ragaan isaan deeggaru yeroo hunda kan mirkanaa’u yoo ta’u, fooyya’iinsi garuu baay’ee xiqqaadha.

Bakka jireenyaa waliigalaa¶

Qaamoleen qormaataa adda addaa maqaa fi daangaa adda addaa fayyadamu. Yeroo hunda seera qormaata addaa keetii ilaali, sababiin isaas wanti qormaata mana barumsaa keessatti hayyamamu qormaata biyyaalessaa irraa adda ta’uu danda’a.

Eenyuutu ulaagaa guutuu danda'a¶

Ulaagaa guutuun barbaachisummaa irratti malee asxaa irratti hundaa'a. Barattoonni bakka jireenyaa argachuuf ulaagaa guutuu kan danda’an yoo:

• Rakkoo barumsaa addaa kan akka dyslexia, dyscalculia ykn dysgraphia.
• Dhibee sochii qaamaa garmalee (attention deficit hyperactivity disorder).
• Haala ispeektarmii otizimii.
• Dhibee yaaddoo, dhiphina sammuu, jeequmsa rifachuu ykn haala fayyaa sammuu kan biraa.
• Hir’ina qaamaa ykn haala fayyaa yeroo dheeraa kan akka dhukkuba sukkaaraa, dhukkuba garaachaa, dhukkubbii yeroo dheeraa ykn haala onnee.
• Hir’ina ijaa ykn dhageettii.
• Haala yeroof ta’u kan akka harka cabsuu, raafamuu ykn dhukkuba cimaa.
• Barbaachisummaa afaanii, sirnoota tokko tokko keessatti barattoota afaan qormaataa barachaa jiraniif.

Yoo ulaagaa guutuu fi dhiisuu kee mirkaneeffachuu baatte gaafadhu. Manni barumsaa ykn qaamni qormaataa murteessa, garuu waan ati gonkumaa hin gaafanneef diduu hin dandeessu.

Mirga keessan biyyaan¶

Mirgaa fi adeemsi garaagarummaa guddaa qaba. Cuunfaa armaan gadii waliigalaa fi biyyaan kan mallatteeffame dha. Seerri ni jijjiirama, kanaaf seera amma jiru abbaa taayitaa barnootaa fi boordii qormaata keessanii ilaalaa.

Ameerikaatti¶

• Seerota. Seera Haaromsaa kwt 504, Seera Qaama Miidhamtoota Ameerikaa fi Seera Barnoota Qaama Miidhamtoota Dhuunfaa barattoota qaama miidhamtoota ni eegu. Manneen barnootaa mootummaa sagantaa barnootaa dhuunfaa ykn karoora 504tiin bakka jireenyaa ni kennu. Kolleejjiiwwan karaa waajjira tajaajila qaama miidhamtootaatiin ni kennu.
• Qormaata sadarkaa isaa eeggate. Boordiin Kolleejjii (SAT, Advanced Placement), ACT, fi kennitoonni qormaata biroo adeemsa mataa isaanii qabu. Barattoonni karoora mana barumsaa jiru akka qaama iyyataatti fayyadamuu danda’uu danda’u, garuu hayyamni kan murtaa’u dhiyeessaa qormaataatiin.
• Yeroo. Boordiin Kolleejjichaa barattoonni akka gaariitti dursanii akka iyyatan gorsa, gamaaggamni torban hedduu fudhachuu danda'a, kanaaf dursitanii iyyachuu jedha. ACTn bakka jireenyaa dafanii gaafachuus gorsa. Yeroo xumuraa amma maxxanfame tokkoon tokkoon dhiyeessaa ilaali.
• Ragaa. Dhiyeessitoonni yeroo baayyee sanada, kan akka karoora mana barumsaa, gabaasa madaallii ykn xalayaa ogeessaa, fi ibsa haala haalli kun qormaata irratti dhiibbaa akkamii akka qabu gaafatu.
• Yoo dide. Dhiyeessitoonni lamaan adeemsa ol’iyyannoo qabu. Warri akkasumas kutaa mana barumsaa deeggarsa gaafachuu fi bakka mirgi sarbameetti Waajjira Mirgoota Siiviliitti komii dhiyeessu ni danda’u.

Karoora mana barumsaa fi falmii irratti caalaatti baruuf qajeelfama on barnoota addaa IEP cabsuu fi sirnaan dhorkamuu.

Yunaayitid Kingidam keessatti¶

• Seerota. Seerrii Walqixxummaa bara 2010 manneen barnootaa fi qaamoleen qormaataa barattoota qaama miidhamtoota Ingilaandi, Iskootilaandii fi Weels keessatti argamaniif sirreeffama madaalawaa akka godhan dirqisiisa. Kaaba Ayerlaandi seera loogii qaama miidhamummaa mataa ishee qabdi.
• Adeemsa. Ulaagaa waliigalaa hedduudhaaf, Manni Maree Waloo Ulaagaalee seera qophii qaqqabummaa kan kaa’u yoo ta’u, kunis yeroo dabalataa, boqonnaa boqonnaa, dubbistoota, barreessitootaa fi kkf kan hammatudha. Manni barumsaa ykn kolleejjiin qophii qaqqabummaaf iyyannoo kan dhiyeessu yoo ta’u, madaalliin tokko qormaata raawwachuu barbaachisa ta’a, fakkeenyaaf yeroo dabalataaf.
• Ragaa. Manni barumsaa ykn kolleejjiin yeroo baayyee ragaa barbaachisummaa fi akkaataa hojii idilee barbaada, kana jechuun barataan deeggarsa sana duraanuu daree keessatti fayyadama. Madaalliin sirnaa madaallii gahumsa qabuun yeroo baayyee yeroo dabalataaf barbaachisaadha.
• Yeroo. Yeroon xumuraa qaamolee qormaataatiin kan murtaa'u yoo ta'u, yeroo baayyee qormaata gannaaf birraa keessa. Guyyoota amma jiran qondaala qormaata keessanii gaafadhaa.
• Yaadannoo addaa. Yeroo qormaataa wanti tokko yoo dogoggore, kan akka dhukkuba ykn gadda, manni barumsichaa ilaalcha addaa argachuuf iyyachuu ni danda'a. Qajeelfama irratti ilaalaa loojistikii guyyaa qormaataa fi balaa tasaa.

Ayerlaanditti¶

• Komishiniin Qormaata Naannoo Qormaata Ragaa, RACE jedhamuun beekamu keessatti bakka madaalawaa ta’e ni gaggeessa. Manneen barnootaa barattoota bakka bu’uun, ragaa deeggaru waliin iyyatu, komishinichis murteessa. Adeemsa amma jiruu fi yeroo xumuraa barsiisaa deeggarsa barumsaa ykn gorsaa qajeelfama mana barumsaa keessanii gaafadhaa.

Kanaadaatti¶

• Barnoonni itti gaafatamummaa naannoo waan ta’eef, seera naannoo fi naannootiin garaagarummaa qaba. Seerri mirga namoomaa qaama miidhamtootaaf haala madaalawaa ta’e barbaadu. Barattoonni akkaataa idileetti garee deeggarsa barumsaa ykn barnoota addaa mana barumsichaa waliin kan hojjetan yoo ta’u, qaamoleen qormaata naannoo adeemsa gaaffii mataa isaanii ni kennu. Dhaabbileen sadarkaa lammaffaa boodaa tajaajila dhaqqabummaa qabu.

Awustiraaliyaa keessatti¶

• Labsiin loogii qaama miidhamummaa bara 1992 fi Istaandardii Qaama Miidhamummaa Barnootaa bara 2005 sirreeffama madaalawaa barbaada. Abbaan taayitaa kaarikulamii naannoo fi naannoo qormaata sadarkaa lammaffaa olaanaaf tumaalee addaa ni raawwatu. Barattoonni yeroo baayyee karaa mana barumsaa isaanii sanada deeggarsa waliin iyyatu. Yuunivarsiitiiwwan tajaajila qaama miidhamummaa ykn qaqqabummaa qabu.

Gamtaa Awurooppaa fi bakka biraatti¶

• Biyyoonni hedduun seera biyyoolessaa barnoota hunda hammatee fi bakka jireenyaa madaalawaa barbaadu kan qaban yoo ta’u, yeroo baay’ee Konveenshinii Mirgoota Qaama Miidhamtootaa Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii hordofu. Ministeeronni barnootaa biyyoolessaa ykn abbootiin taayitaa qormaataa hojimaata ni kaa’u. Adeemsa ofiisaa hojjettoota qajeelfama mana barumsaa keessanii ykn ministeera gaafadhaa.

Qormaata idil-addunyaa¶

• Dhaabbileen akka International Baccalaureate fi Cambridge imaammata qophii qaqqabummaa hunda hammate mataa isaanii kan qaban yoo ta’u, yeroo baay’ee karaa qindeessaa mana barumsichaa hojiirra oola. Yeroon xumuraa cimaa waan ta’eef ragaan barbaachisuu waan danda’uuf dursitee qindeessaa kee qunnami.

Yoo biyya kee keessatti eessaa akka jalqabdu hin beekne ta’e, mana barumsaa ykn kolleejjii irraa jalqabi, sana booda marsariitii qaama qormaataa, sana booda tajaajila gorsa qaama miidhamummaa ykn barnootaa biyyaalessaa.

Akkaataa bakka jireenyaa itti gaafatan tartiiba tartiiba¶

Tarkaanfii 1: Waan si barbaachisu adda baafadhu¶

Qormaata maaltu akka sitti ulfaatu yaadi. Saffisa dubbisuu, barreeffama harkaa, xiyyeeffannaa, yaaddoo, dhukkubbii, fedhii yaalaa ti? Shaakala yeroo gabaabaa yaaliitii waan si saffisiisu ykn si dhaabu hubadhu. Kunis durtii "yeroo dabalataa" qofa osoo hin taane deeggarsa sirrii akka gaafattu si gargaara.

Tarkaanfii 2: Nama sirrii ta’e waliin haasa’i¶

Nama mana barumsaa keessatti amantu irraa jalqabi: qondaala qormaataa, qindeessaa fedhii addaa, hogganaa deeggarsa barumsaa, gorsaa mana barumsaa ykn barsiisaa foormii. Yuunivarsiitii keessatti tajaajila qaama miidhamummaa ykn dhaqqabummaa qunnamaa. Akkasumas yoo umuriin kee 18 gadi ta’e warra ykn guddiftuu mana barumsichaa akka qunnaman gaafachuu dandeessa.

Tarkaanfii 3: Seerotaa fi yeroo xumuraa baradhu¶

Gaafadhu:

• Seerri qaama qormaataa qormaata koo irratti raawwatiinsa qaba?
• Yeroon xumuraa iyyannoo maali?
• Ragaan akkamii barbaachisa?
• Iyyata eenyutu dhiyeessa?
• Bu'aan isaa akkamitti natti himama?
• Yoo dide ol’iyyannoo dhiyeessu nan danda’aa?

Deebii isaa barreessi. Namni tokko "yeroon booda" yoo jedhe, karaan hatattamaa ykn yeroon booda ta'e jiraachuu isaa gaafadhu.

Tarkaanfii 4: Ragaa walitti qabuu¶

Ragaan kanneen armaan gadii of keessatti qabachuu danda’a:

• Gabaasa adda baasuu ykn madaallii ogeessa xiin-sammuu, hakiima, barsiisaa ispeeshaalistii ykn madaallii irraa.
• Xalayaa hakiima ykn teraapistii keessan irraa dhufe kan haala kanaa fi dhiibbaa inni qormaata irratti qabu ibsu.
• Karoora mana barumsaa kan akka IEP, karoora 504 ykn kan kanaan walgitu.
• Tajaajila barsiisonni akkaataa daree keessatti hojjettu irratti qaban.
• Fakkeenyota hojii keetii, kan akka barreeffama harkaa ykn barreeffama yeroon itti kenname.
• Galmeewwan deeggarsa sana daree fi qormaata fakkeessaa keessatti akka fayyadamte agarsiisan.
• Qormaata kanaan duraa irraa hayyama kanaan duraa kamiyyuu.

Yoo qorannoo hin qabne ta’e, maaltu akka danda’amu mana barumsichaa gaafadhu. Bakki jireenyaa tokko tokko ragaa mana barumsaatiin deeggaramuu kan danda’u yoo ta’u, tokko tokko immoo madaallii idilee barbaadu. Waa’ee baasii, yeroo eegaa, fi filannoowwan bilisaa ykn baasii xiqqaa karaa mana barumsichaa ykn tajaajila fayyaa jiraachuu isaanii gaafadhu.

Tarkaanfii 5ffaa: Gaaffii kee barreessi¶

Gaaffiin gaariin ifa, adda ta’ee fi safuu kan qabudha. Fakkeenyaaf:

"Qormaata koo dhufuuf bakka qormaataa gaafachuuf barreessaa jira. [haala] qaba, yeroo qormaata yeroon kennamu [rakkina addaa] irratti dhiibbaa qaba. [yeroo dabalataa dhibbeentaa X, kutaa addaa, boqonnaa boqonnaa]. [sanadoota] walitti qabeera. Maaloo waan biraa yoo barbaaddan natti himaa, yeroo xumuraa fi tarkaanfiiwwan itti aanan naaf himaa."

Maqaa, lakkoofsa daree ykn kaadhimamaa, maqaa fi guyyoota qormaataa, fi odeeffannoo quunnamtii dabali. Koppii tokko qabadhuu guyyaa ergite barreessi.

Tarkaanfii 6: Hordoffii¶

Torban tokko keessatti homaa yoo hin dhageenye ammas gaafadhu. Murtoo barreeffamaan gaafadhu, bakki jireenyaa kamtu akka mirkanaa’e dabalatee. Yoo walii hin galle akkamitti ol iyyannoo akka dhiheessitu gaafadhu.

Tarkaanfii 7: Shaakala fi mirkaneessuu¶

Bakka jireenyaa mirkanaa’e qormaata fakkeessaa keessatti fayyadamuu. Yoo yeroon dabalataa siif kenname, humni akka si hin dhumneef pacing shaakali. Guyyaa qormaataa kutaa fi hojjettoonni waa’ee qophii kee beekuu isaanii mirkaneessi, yoo hayyamame immoo waraabbii xalayaa hayyamaa qabadhu.

Ragaa fi sanada¶

Ragaan gaariin maal fakkaata¶

• Dhiheenya kana, yeroo baay’ee waggoota muraasa keessatti, seerri garaagarummaa qabaatus.
• Ogeessa gahumsa qabu irraa dhufa.
• Haala kana, dubbisa, barreessuu, xiyyeeffannaa ykn fayyaa irratti dhiibbaa akkamii akka geessisu fi bakki jireenyaa maaliif akka barbaachisu ibsa.
• Akkaataa idilee daree keessatti hojjettu waliin walsima.
• Waa’ee deeggarsa gorfamanii adda ta’a.

Yoo madaallii tokkoof qarshii hin dandeenye¶

Baasii madaallii dhuunfaa olaanaa ta’uu danda’a. Gaafachuu dandeessu:

• Manni barumsaa ykn aanaan keessan gatii tokko malee madaallii yoo kennu.
• Doktarri kee ykn tajaajilli fayyaa hawaasaa xalayaa kennuu danda’us.
• Dhaabbanni tola ooltummaa ykn qaama miidhamtootaa deeggarsa yoo kennu.
• Manni barumsichaa qophii murtaa’eef ragaa mataa isaa kan akka ilaalcha daree fayyadamuu danda’uu fi dhiisuu isaa.

Galmee qabachuu¶

Waan hundumaa: gabaasa, iimeelii, karooraa fi hayyama kooppii dijitaalaa fi waraqaa qabadhu. Bakka warri ykn ga’eessi amanamaan tokkos isaan bira ga’uu danda’utti kuusuu. Galmeen boodas yoo mana barumsaa jijjiirte ykn kolleejjii deemte ni gargaara.

Dhuunfummaa¶

Odeeffannoon yaalaa keessan kan dhuunfaa dha. Waan qooddu ni filatta, manneen barnootaa immoo iccitii ta’ee eeguu fi deeggarsa ati gaafatte qofaaf itti fayyadamuu qabu. Yoo sitti hin tolle, galmee kee eenyu akka argu gaafadhu. Yuunivarsiitii keessatti biyyoonni hedduun seera iccitii kan qaban yoo ta’u, kunis hayyama kee malee warri kee galmee kee arguu dhiisuu danda’a.

Haala fayyaa sammuu fi yaaddoo¶

Yaaddoo, jeequmsa rifachuu, dhiphina sammuu fi haalawwan fayyaa sammuu biroo qormaata irratti dhiibbaa guddaa yeroo qabaatan bakka jireenyaa argachuuf ulaagaa guutuu danda’u. Fakkeenyonni barattoota rifachuu, boqonnaa boqonnaa, yeroo dabalataa, ykn bishaan ykn meeshaa mijataa qabaachuuf hayyama qabuuf kutaa addaa.

Maal fiduu qabna¶

Xalayaan doktora, ogeessa sammuu, ogeessa xiin-sammuu, teraappiistii ykn gorsaa irraa yeroo baayyee gargaara. Innis adda baasuu, mallattoon qorannoo fudhachuu irratti dhiibbaa akkamii akka geessisu fi deeggarsa akkamii akka gorfamu ibsuu danda’a. Yoo ammallee qorannoo eegaa jirta ta’e, xalayaan hakiimaa madaallii jala akka jirtu ibsu si gargaaruu danda’a, manneen barnootaa karoora yeroof qabaachuu danda’u.

Waa'ee isaa dubbachuu¶

Kan barbaachisu caalaa qooduun sirra hin jiru. "Haala yaaddoo qormaata irratti na miidhu qaba, hakiimni koos kutaa addaa fi boqonnaa boqonnaa akka qabaadhu gorsa." Mallattoolee guyyaa sanatti bulchuu irratti caalaatti baruuf qajeelfama irratti yaaddoo qormaataa guyyaa qormaataa fi yeroo qorannootti rifachuu.

Haala yeroo fi balaa tasaa¶

Fedhiin hundi yeroo dheeraa miti. Harki cabee, raafamuu, baqaqsanii hodhuu, hospitaala turuun ykn gaddi qormaata sadarkaa isaa eeggate haqa akka hin taane gochuu danda’a. Daftee mana barumsaa keessan qunnamaa, akkasumas gaafadhaa:

• Barreessaa, kompiitara ykn yeroo dabalataa fayyadamuu nan danda’aa?
• Qormaata kutaa adda ta'e keessatti, mana keessatti ykn hospitaala keessatti fudhachuu nan danda'aa?
• Qormaanni yeroo biraatti darbuu danda'aa?
• Guyyaa sanatti yoo dhukkubsadhe ilaalcha addaa argachuuf iyyachuu nan danda’aa?

Ragaa yaalaa kan akka yaadannoo doktoraa ykn xalayaa hospitaalaa qabachuu. Qaamoleen qormaataa yeroo baayyee qophii yeroof ragaa barbaadu.

Deeggarsa gaafachuuf daandii murtii¶

flowchart TD
    A["Deeggarsa qormaataa si barbaachisa jettee yaadda"] --> B["Qondaala qormaataa, deeggarsa barumsaa ykn gorsaa itti himi"]
    B --> C["Yeroo xumuraa fi ragaa barbaachisu gaafadhu"]
    C --> D{"Ragaa dhiheenya kanaa qabduu?"}
    D -->|"Eeyyee"| E["Gaaffii ifa ta’e barreessiitii sanadoota walitti qabsiisi"]
    D -->|"Lakki"| F["Doktora ilaali ykn waa’ee madaallii mana barumsichaa gaafadhu"]
    F --> E
    E --> G["Hordofaa murtii barreeffamaan argadhaa"]
    G --> H{"Raggaasifameeraa?"}
    H -->|"Eeyyee"| I["Qormaata dura deeggarsa sanaan shaakali"]
    H -->|"Lakki ykn gartokkoon"| J["Sababa gaafadhuu adeemsa ol’iyyannootti fayyadami"]
    J --> K["Yoo qabamte warra, abukaatoo ykn tajaajila qaama miidhamummaa biyyaalessaa qunnamaa"]

Gaaffiin kee yoo dide ykn harkifate¶

Diduun dhuma miti. Tarkaanfiiwwan kana fudhadhu.

1. Murtii fi sababa isaa barreeffamaan gaafadhu.
2. Ragaa sirrii kennuu kee, akkasumas wanti tokko si jalaa bade ta'uu isaa ilaali.
3. Waa’ee adeemsa ol’iyyannoo fi guyyaa xumuraa ol’iyyannoo gaafadhu.
4. Yoo hayyamame kallattiin dhiyeessaa qormaataa qunnamaa, yeroo baayyee karaa mana barumsichaa.
5. Deeggarsa yeroo gaafadhu, kan akka qormaata mana barumsaa keessatti bakka jireenyaa sanatti fayyadamuu.
6. Tajaajila deeggarsa barattootaa, garee abukaatummaa ykn dhaabbata qaama miidhamtoota biyyaalessaa irraa gorsa barbaadi.
7. Yunaayitid Isteetis keessatti warri garee mana barumsichaa wajjin walga’ii akka godhan gaafachuu kan danda’an yoo ta’u, leelliftoota barnoota addaa mariisisuu danda’u. Qajeelfama irratti ilaalaa barnoota addaa IEP cabsuu.
8. Bakka loogiin shakkametti qaama walqixxummaa biyyaalessaa ykn komii barnootaa keessan qunnamaa.

Walqunnamtii hunda galmeessuu. Safuu qabaadhu garuu cichee jiraadhu. Gaaffiiwwan hedduun kan ragga’an erga manni barumsichaa ragaa dabalataa dhiheessee booda.

Yoo yeroon xumuraa darbe¶

Gaaffiin yeroon booda ykn hatattamaa ta’uu danda’a jedhii gaafadhu. Qaamoleen qormaataa yeroo baayyee haalawwan yeroo murtaa’e booda uumaman kan akka adda baafamuu haaraa, miidhaan qaamaa ykn dhukkuba tasaa karaa qabu. Waan jijjiirame ibsi ragaa dhiheessi. Yoo qormaanni sun duraan ta’ee fi ati miidhamaa turte, waa’ee ilaalcha addaa, ol’iyyannoo ykn irra deebi’anii fudhachuu gaafadhu. Qajeelfama irratti ilaalaa bu'aa badaa booda maal gochuu qabna.

Gorsa barattootaaf¶

• Daftee gaafadhu gaafachuu kee itti fufi.
• Bakka jireenyaa kee kan namoota biroo wajjin wal hin madaalin. Fedhiin adda adda.
• Bakka jireenyaa kee daree fi qoosaa keessatti fayyadami kanaaf waanuma barame ta'a.
• Yeroo dabalataa fayyadamuun gowwoomsaa akka hin taane yaadadhu. Deeggarsa hayyamameedha.
• Boqonnaa boqonnaa fayyadamuu yoo si barbaachise nama ilaalutti himi, akkasumas seera qormaataa hordofi.
• Yeroo dabalataa akkamitti akka of saffisiisu baradhu, kanaaf akka hin dadhabne.
• Hiriyoonni yoo yaada kennan, ibsa eenyuun iyyuu irraa liqii hin qabdu.
• Fayyaa kee ilaali: hirriba, nyaata, sochii fi nama waliin haasoftu.

Yoo qaanii ykn yaaddoon sitti dhaga’ame haala adda ta’een akka si ilaalame, gorsaa wajjin haasa’i. Barattoonni hedduun bakki jireenyaa boqonnaa fi ofitti amanamummaa akka fidu argatu.

Gorsa warraaf¶

• Mucaa keessan amanaatii rakkina isaanii akka waan guddaatti ilaalaa.
• Waa’ee adeemsaa fi ragaa dursitee mana barumsichaa gaafadhu, yoo danda’ame jalqaba bara barnootaa ykn sana dura.
• Faayila gabaasa, iimeelii fi karoora qabadhu.
• Bakka jireenyaa adda ta’e gaafachuu fi sababa ibsi.
• Guyyaa qormaataa maal akka ta'u ibsuudhaan mucaa keessan qopheessaa.
• Deeggarsa qaanii malee akka fayyadaman jajjabeessaa.
• Yoo murtii tokko irratti walii hin galle, waa’ee ol’iyyannoo gaafadhuu fi deeggarsa abukaatummaa barbaadi.
• Bu’aa irratti dhiibbaa dabalataa gochuu irraa of qusadhaa. Qajeelfama irratti ilaalaa akkamitti warri daa’ima tokko dhiphina qormaataa keessa darbee gargaaruu danda’u.

Bakka jireenyaa yunivarsiitii fi kolleejjii¶

Yuunivarsiitii keessatti deeggarsa yeroo baayyee karaa qaama miidhamummaa, dhaqqabummaa ykn tajaajila fayyaa barattootaatiin dhufa. Yeroo baay’ee galmaa’uu fi ragaa dhiyeessuu qabda. Karoorri deeggarsa qophii qormaataa, dheerina ramaddii fi sirreeffama biroo kan hammatu ta’uu danda’a.

• Hanga danda’ametti daftee galmaa’i, yoo gaarii ta’e osoo yeroon hojii hin jalqabin dura.
• Waa’ee yeroo xumuraa qophii qormaataa marsaa tokkoon tokkoon gaafadhu.
• Yoo fedhiin kee jijjiirame karoora kee haaromsi.
• Waa’ee qophii qormaata onlaayinii gaafadhu, kunis tarkaanfii dabalataa barbaachisuu danda’a.
• Odeeffannoon kee iccitii akka ta’ee fi hayyama kee malee warra keetti himamuu dhiisuu akka danda’u yaadadhu.

Qormaata onlaayinii ilaalchisee qajeelfama on qormaanni proctoring online kufe.

Oduu durii beekamaa¶

Asoosama: Yeroon dabalataa faayidaa haqa qabeessa hin taanedha. Bakki jireenyaa danqaa akka buqqisuuf malee qarqara akka kennuuf kan qophaa'e miti. Barattoonni fedhii hin qabnes haala walfakkaatuun hin fayyadamu turan.

Asoosama: Yoon gaafadhe haala adda ta'een ilaalama. Qophiin iccitii kan qabu yoo ta'u, barattoonni baay'een adeemsi isaa qajeelaa ta'uu isaa ni argatu.

Asoosama: Waan hundaaf qorannoo idilee na barbaachisa. Qophiin tokko tokko madaallii sirnaa barbaada, kaan garuu ragaa mana barumsaa ykn xalayaa doktoraatiin deeggaramuu danda'a. Maaltu akka danda'amu gaafadhu.

Asoosama: Gaafachuun yeroon isaa darbeera. Yeroon xumuraa garaagarummaa qaba, yeroo baayyee karaan balaa tasaa ni jira. Yeroo hunda gaafadhu.

Asoosama: Bakki jireenyaa bara baraan galmee koo irratti ni tura. Qophiin qormaataa akka idileetti waraqaa ragaa ykn tiraanskriiptii keessan irratti mallattoo miti. Imaammata qaama qormaataa ilaalaa, walumaa galatti garuu dhuunfaadha.

Yoom deeggarsa bal'aa barbaaduu qabna¶

Qormaata waliin qabsaa’uun fayyaa sammuu irratti miidhaa geessisuu danda’a. Gorsaa mana barumsaa, hakiima ykn nama guddaa amanamaa ta’e waliin haasa’i yoo:

• Rakkoolee si mudatan irratti dhiphinni, salphinni ykn abdii kutannaa yeroo hunda sitti dhagahama.
• Sodaa irraa kan ka'e mana barumsaa ykn qormaata irraa fagaatta.
• Deeggarsa eeggachaa osoo jirtuu dandamachuu akka hin dandeenye sitti dhagahama.
• Sababa haala keetiin bullying ykn loogiin si mudachaa jira. Qajeelfama irratti ilaalaa barattoota irratti bullying, hazing fi cyber bullying.

Tarree sakatta’iinsaa bakka jireenyaa gaafachuuf¶

• Mana barumsaa, kolleejjii ykn qondaala qormaataa kootti hime.
• Qaama qormaataa fi seera isaa nan beeka.
• Yeroo murtaa'e hunda barreesseen ture.
• Ragaa walitti qabe: gabaasa, xalayaa fi galmee mana barumsaa.
• Waan na barbaachisuu fi maaliif akka na barbaachisu ibsu gaaffii ifa ta'e barreesse.
• Waan erge hunda kooppii qabadheen ture.
• Murtoo barreeffamaan qaba.
• Bakka jireenyaa koo waliin shaakala ture.
• Guyyaa qormaataa dura qophii mirkaneesseen ture.
• Yoo wanti tokko dogoggora ta'e karaa ol'iyyannoo nan beeka.

Fakkeenya hojjetame¶

Fakkeenyi gabaabaan akkaataa ciccitoonni walitti dhufan agarsiisa. Mee barataan ganna 16 yeroo hundumaa suuta dubbisuu fi barreeffamni isaa dafee dadhabu tokko yaadi. Barsiisonni ishee waraqaa barreeffamaa irratti agarsiiftu caalaa marii daree keessatti akka beektu hubatu.

Jalqaba, barsiisaa unkaa isheetti himti, innis qindeessaa deeggarsa barumsaa wajjin ishee wal barsiisa. Qindeessituun hojii daree ishee fi waraqaa qormaata fakkeessaa walitti qabdi, akkasumas qorannoo itti aansee madaallii guutuu madaallii gahumsa qabu waliin akka taasifamu yaada kenniti, kunis manni barumsichaa qopheessuu danda’a. Madaallii osoo eegdu, manni barumsichaa akkaataan hojii ishee idilee galmee irratti akka galmaa’uuf qormaata keessoo keessatti yeroo dabalataa fayyadamuu akka shaakaltu taasisa.

Madaalliin saffisa dubbisuu fi barreessuu suuta jedhu yeroo mirkaneessu, manni barumsichaa gabaasaa fi ragaa akkaataa hojii idilee ishee waliin qaama qormaataaf iyyata ni dhiheessa. Yeroo dabalataa fi kutaa addaa argachuuf hayyama argatti, akkasumas mirkaneessa barreeffamaan ni argatti. Yeroo dabalataa isheetiin waraqaa yeroon itti kenname shaakaltee yeroo sanatti fayyadamtee ariifachuu caalaa hojii ishee sakatta'uu baratti. Guyyaa qormaataa qondaalli qormaataa qophii ishee dursee waan beekuuf, waraqaa ishee kutaa tasgabbaa'aa keessa taa'a.

Dhimmi hundi akkasitti haala gaariin hin deemu, tokko tokko immoo yeroo dheeraa fudhatu. Qabxiileen ijoo ammallee biyya hunda keessatti hojiirra jiru: dafanii gaafachuu, ragaa walitti qabuu, gaaffii barreeffamaan dhiyeessu, deeggarsa waliin shaakaluu fi murtii barreeffamaan argachuu.

Gaaffiiwwan walgahii itti aanu irratti gaafachuu qabdan¶

Tarree kana yeroo itti gaafatamaa qormaataa, gorsaa ykn tajaajila qaama miidhamummaa waliin wal argitan fayyadamaa.

• Qormaata kootiif bakki jireenyaa kamtu jira, kam iyyachuu qaba jettanii yaaddu?
• Ragaa kam duraan qabda, ana irraa ykn doktora koo irraa maaltu si barbaachisa?
• Iyyata kana eenyutu erga, guyyaa meeqatti?
• Ragaan yoo harkifate ykn guutuu hin taane maaltu ta’a?
• Bu'aan isaa akkamittan beeka, yeroo dhiyootti immoo?
• Qormaata dura bakka jireenyaa sanaan shaakaluu nan danda’aa?
• Qophiin kun qormaata boodaatti ni darbaa moo irra deebinee iyyachuu qabna?
• Yoon fayyaa dhabe ykn wanti qormaatatti dhihoo jiru yoo jijjiirame maal godha?
• Guyyaa sanatti wanti tokko yoo dogoggora ta'e eenyuun qunnama?
• Yoo gaaffiin sun dide filannoon koo maali?

Deebii isaa barreessiitii mirkaneessuuf iimeelii hordoffii gaafadhu. Karaan waraqaa ifa ta’e yoo hojjettoonni jijjiiran ykn ibsi bal’aan dagatame isin eega.

Maddoonni sakatta'aniiru¶

• Boordii Kolleejjii (Ameerikaa), Tajaajila Barattoota Qaama Miidhamtootaaf Fuula imaammataa.
• ACT (United States), bakka jireenyaa fi qorannoo fuula imaammata yeroo dheeraa wajjin.
• Kutaa Barnootaa Yunaayitid Isteetis, Waajjira Mirgoota Siivilii, odeeffannoo kwt 504 fi Seera Qaama Miidhamtoota Ameerikaa.
• Mana Maree Waloo Ulaagaa (Yunaayitid Kingidam), Qophii Dhaqqabummaa fi Sirreeffama Madaalawaa, fi qajeelfama ilaalcha addaa.
• Komishiniin Walqixxummaa fi Mirga Namoomaa (Unaayitid Kingidam), Seera walqixxummaa bara 2010 qajeelfama barnootaaf.
• Komishinii Qormaata Naannoo (Ayerlaandi), Qormaata Ragaa Irratti Haala Madaalawaa.
• Kutaa Barnootaa Mootummaa Awustiraaliyaa, Istaandardii Qaama Miidhamtootaa Barnootaa 2005.
• Baccalaureate Idil-addunyaa fi Cambridge, imaammata qophii qaqqabummaa hunda hammate.
• Konveenshiniin Dhaabbata Mootummoota Gamtoomanii Mirgoota Qaama Miidhamtootaa.
• Tajaajila Fayyaa Biyyaalessaa (Yuunaayitid Kingidam), Waldaa Xiin-sammuu Ameerikaa (Ameerikaa), fuula yaaddoo fi garaagarummaa barumsaa.
• 988 Sarara Jireenyaa Of Ajjeechaa fi Rakkoo (Ameerikaa), Samaariyaa fi Sarara Daa’immanii (Yuunaayitid Kingidam), odeeffannoo quunnamtii muddamaaf.

Seerri, unkaa fi yeroon xumuraa yeroo baayyee ni jijjiirama. Yeroo hunda fuula ammaa qaama qormaataa fi mana barumsaa keessanii ilaalaa. Qajeelfamni kun odeeffannoo waliigalaa malee gorsa seeraa ykn yaalaa miti, gorsa qorichaas hin qabu.

Gaaffiiwwan yeroo baay’ee gaafataman¶

Bakka jireenyaa qormaataa hangam dafee gaafachuu qaba?¶

Hamma dandeessanitti, yoo gaarii ta’e jalqaba bara barnootaa ykn sana dura illee. Irra deebiin ilaaluu fi raggaasisuun torban hedduu fudhachuu kan danda’u yoo ta’u, qaamoleen qormaataa tokko tokko qormaata dura ji’oota murtaa’an murteessaniiru. Yeroon yoo gabaabaa ta’e, akkanumatti gaafadhu, sababiin isaas yeroo baay’ee karaan yeroon booda ykn hatattamaa ni jira.

Yeroo dabalataa argachuuf qorannoo na barbaachisa?¶

Yeroo baayyee ragaa tokko tokko si barbaachisa, kan akka madaallii, xalayaa hakiimaa ykn galmee mana barumsaa rakkoon sun akkamitti akka si miidhu agarsiisu, garuu seera sirrii biyyaa fi qaama qormaataatiin garaagarummaa qaba. Qophiin tokko tokko qorannoo idilee malee ragaa mana barumsaatiin deeggaramuu danda’a. Qondaala qormaataa ykn garee deeggarsa barumsaa maaltu fudhatama akka qabuu fi filannoowwan madaallii bilisaa jiraachuu isaanii gaafadhu.

Yaaddoo ykn rifachuudhaaf bakka jireenyaa argachuu nan danda’aa?¶

Eeyyee, sirnoota hedduu keessatti yaaddoon fi haalawwan fayyaa sammuu biroo qormaata irratti dhiibbaa guddaa yeroo geessisan ulaagaa guutuu danda’u. Deeggarsi waliigalaa kutaa addaa, boqonnaa boqonnaa, yeroo dabalataa fi bishaan deeskii irratti argamu of keessatti qabata. Xalayaan doktora ykn gorsaa irraa fedhii kee ibsu yeroo baay’ee si gargaara.

Gaaffiin koo yoo dide hoo?¶

Murtii fi sababoota barreeffamaan gaafadhu, ragaan maaltu dhabamuu akka danda’u ilaali, adeemsa ol’iyyannootti fayyadami. Akkasumas tajaajila deeggarsa barattootaa, garee abukaatummaa qaama miidhamummaa ykn qaama barnootaa ykn walqixxummaa biyyaalessaa irraa gargaarsa barbaaduu dandeessa. Galmee qabadhu, safuu fi itti fufiinsa qabaadhu, akkasumas deeggarsa yeroo ykn karaan gaaffii yeroon booda dhufu jiraachuu isaa gaafadhu.

Yaadannoo caalaatti barachuu irratti¶

Yoo hiriyyaa ykn miseensa maatii yeroo qormaataa yaaddoo ykn haala fayyaa wajjin rakkatu deggeruu barbaadde, koorsii gargaarsa jalqabaa ykn gargaarsa jalqabaa fayyaa sammuu Fannoo Diimaa, Ambulaansii Qulqulluu Yohaannis, ykn dhiyeessaa naannoo irraa ilaali. Koorsiiwwan kun qabatamaa fi barattoota umuriin isaanii guddaa ta’ee fi warraaf banaadha.

Qajeelfamoota walqabatan¶

• Guyyaa qormaataa yaaddoo qormaataa
• Yeroo qorannootti rifachuu
• Barnoota addaa IEP cabsuu fi sirnaan dhorkamuu
• Loojistikii guyyaa qormaataa fi balaa tasaa
• Lakkoofsa yeroo muddamaa