Daanu xeer bu tefes gi, erosioŋ bluff bi, ak permafrost bi¶

Xeetu xeer yi ci wetu géej gi, bluff yi ci géej gi, ak piste permafrost yi ci Arctique wala sub-Arctique dañuy nuru lu dëgër te yàgg, waaye bokk nañu ci xeeti suuf yi gëna am doole te gëna ñàkk dal ci kaw Suuf si. Bumu wuute ak ndànk-ndànk ci biir tundu wi, cliff coastal dafay daanu ak permafrost thaw slums ñuy faral di am ci lu gaaw, bloc catastrophic topples, rotational slumps, wala avalanche debris yu gaaw te amul benn àrtu buy dégg laata ñuy daanu. At mu nekk, ñiy dem tefes di dox mbaa toog ci suufu xeer yu kawe mbaa xeer yu krey ñungi suul ay junni tonne xeer yuy daanu, ci jamano jooju ñiy yéeg tundu ak seetaankat yi taxaw ci wetu jant yu kawe yi deñuy daanu ci suufu suuf si su ay lëndëm dagg ci suufu seen dàll.

Ci latitude nord yi ak zone alpine yu kawe yi, air biy tàng bu baax ak tàngooru géej gi dañuy gaawlu yàqu-yàqu thermokarst yi, seeytu glaas yi, ak seeytu yiy dellu ginaaw. Su permafrost bi bari glaas di seey, suuf si yàgg a dëgër ni beton dafay ñàkka dëgër, mu dem ba nekk potoxo buñu dul mëna taxawal, wann yoon yi, dagg fondaasioŋu tabax yi, ba noppi daaneel tefesu dex yi ak bluff yi ci géej gi ci diir bu gàtt. Xam liy wane ni piste bi daanu, mën topp ay tampon kaaraange yu dëgër ci kaw ak ci suufu bluffs coastal, def self-rescue ci saasi suñu jàppee ci mabb, ak rawale tabax yi daanu balaa cisage structurel bi di am, xam-xam bu am solo la ngir muccal dundu.

Defal lii leegi¶

1. Dellu ginaaw ci saasi ci bépp rim bu xeer, overhang, wala suuf suy sooga xar. Dellu ci biir 5 ba 10 meetar (16 ba 33 pied) fu sori ci buntu bi, wala distance horizontale ci ginaaw bu tolloo ak kawewaay bu taxaw bu xeer wi sudee bluff bi dafa am glaas bu dëgër wala glaas.
2. Daw nga jubal ci ndox mi wala nga topp tefes gi sudee xeer wi tàmbali daanu ci sa kaw ci tefes gi. Bul musa daw jubal ci suufu xeer wi; daw ndànk jubal ci liiñ surf bi ngir génn ci zone runout rockfall, xool ci sa ginaaw ngir xeer yuy rebondir ak ñaareelu tobogan.
3. Aar sa bopp ak sa yaram ci boule fetal sudee danga jàpp ci gliise active te mënoo daw. Daanu ci say wóom, curl ci boule bu dëgër jàkkarloo ak pente biy daanu, nga laxas say loxo ci sa baat ak sa kaaŋu bopp, nga defar poos buy noyyi ci kanamu sa kanam sudee loose ak sa loxo.
4. Rawal ci saasi bépp tabax bu nekk ci wetu géej wala permafrost sudee buntu yi dañu tëju, dër bi dafa tiim, wala fondaasioŋ bi xar-xar di gaawa yaatu. Bul noppalu ngir jël say bagaas sudee dégg nga bruit bu am doole, buy xëcc, wala buy xëcc ci kaadaru bant, wala sudee gis nga ay xar-xar yu ubbeeku ci biir ëtt bi ak kër gi.
5. Tëj gaz naturel bi, propane bi, ak serwiis kuuraŋ yi sudee vanne yi nekk nañu fu wóor ci biir gaal gi. Bul musa dox ci kaw pond bu am cantilever, patio bu suufeel, wala suuf suy wàcci ci wetu pente bi ngir fay kontëru serwiis; liiñ gaz yi dagg ci suuf siy toxal, mën nañu jur loraange ci saasi.
6. Bu leen musa gas ci baaraamu xeer wu mabb ak loxo yu amul dara te amul kenn ku leen di saytu ngir am ñaareelu daanu. Kanamu xeer yu ñuy sooga dagg daanaka dañuy bàyyi ñaareelu xeer yuy daanu yuy ray nit ci diir bu gàtt ginaaw bi ñu njëkkee daanu; Woowal sa nimero urgence bi la gëna jege (911 ci Etats Unis ak Canada, 112 ci biir Union Européenne, 999 ci Royaume-Uni) wala nga xool nimero paj mu jamp ak xaar ekipu xew-xew yi.

flowchart TD
    Start["Bluff Coastal, Cliff, wala Pente Permafrost"] --> Location{"Fan nga nekk?"}
    Location -->|"Ci kaw xeer wi / ci biir tabax"| TopCheck{"Ndax amna ay xar-xar yuy tension, ay xeer yuy daanu, wala ay popping ci structure yi?"}
    Location -->|"ci tefes gi ci suufu tefes gi"| BaseCheck{"Ndax xeer yu ndaw yi dañuy tuuru, pënd mi di yéeg, wala xeer yi di xar?"}
    Location -->|"Termokarst"| PermaCheck{"Ndax suuf si dafa spongy, dafay daanu, wala dafay wane lenti glaas yu fësul?"}
    TopCheck -->|"Waaw"| EvacInland["Delloosi ndànk ci biir suuf, sori ci jant bi, nga tëj gaz bi sudee amul benn sikk, woo 911 / 112 / 999"]
    TopCheck -->|"Déedet"| BufferTop["Demal ci ginaaw bariyer yi, tëye xaj yi ci buum, dellu 5 ba 10 meetar (16 ba 33 pied) ci ginaaw"]
    BaseCheck -->|"Waaw"| SprintSurf["Daw jubal ci surf géej gi wala nga dem fu sori ci yoonu tobogan bi ci saasi"]
    BaseCheck -->|"Déedet"| BufferBase["Dox ci wetu ndox mi 1 ba 2 cliff yu kawe sori ci bluff base"]
    PermaCheck -->|"Waaw"| RetreatHigh["Delloosi ci kaw tundu ngir dem ci tundra bu am ñax wala xeer wu dëgër, moytu potoxo"]
    PermaCheck -->|"Déedet"| MonitorGround["Saytu dëgëraay suuf si ak sonde, nga moytu tefesu dex gi ak wege yu glaas yi"]
    SprintSurf --> Trapped{"Ndax nit ñi dañu leen suulon ci ventilatëru mbalit mi?"}
    Trapped -->|"Waaw"| SpotterRescue["Woowal 911 / 112 / 999, nga jox ab spotter cliff ngir ñaareelu daanu, nga saytu mbalitu kaw gi sudee amul benn sikk"]
    Trapped -->|"Déedet"| StayClear["Deel sori 50 meetar (165 pied) ci barab bu bees bi; ñaareelu mabb gi jegesi na"]

Xeetu xeer yiy daanu, erosioŋ bluff, ak permafrost buy seey¶

Xam mekanik geolojiku biy dawal instabilite ci pente bi mooy leeral lu tax ab xeer bu taxaw fukki at te soppikuwul mën na daanu ci ay segond ci ab ngoon bu tekkaaral ak naaj. Xeeti formaasioŋ geologik yu bari dañuy yàqu ndax ay anam yu wuute ci wàllu physique, bu nekk ci ñoom am màndarga àrtu bu amul fenn ak distance runout.

Cong bi am ñaari kanam ci kaw bluff yi ci tefes gi¶

Coastal cliffs yi duñu mëna dem ndax dañu leen di song ci wetu géej gi ak ci wetu suuf si ci benn yoon:

1. Dagg géej ci baaraam bi: Ci jamonoy mare yu mag ak taw yu metti, vague yuy dagg dañuy sànni suuf ak pavé ci suufu xeer wi, ci noonu lañuy gëna xëcc ngelaw li ci biir fissures yi ci presioŋ bu ëpp 300 kilopascals (43 livre ci puus kaare bu nekk). Loolu dafay jël benn dagg ci vague ci suufa suuf, bàyyi cliff bi ci kaw mu wéer te kenn duko tëye ni traverse cantilever.
2. Ndoxu suuf si fees ci collu bi: Ndoxu taw, neige buy seey, piscine yuy senn, ak sistem septik yi dañuy dugg ci kaw bluff bi, daal di wàcci ba ci ban bu dul dugg. Pression pore bu kawe bi dafay puus peppu suuf si, di yàq dooley cisage bi ci noonu mu yokk diisaay bi, luy faral di waral temperatiir yu baax yi di mabb ay ayubës ginnaaw taw bu metti.

Gis màndarga yiy àrtu balaa ñuy daanu ci kaw xeer yi ak bluff yi¶

Laata benn cliff wala bluff coastal di dem, xeer wala suuf si stress dafay wane deformation physique yu lay may simili yu jafe ngir rawale.

Màndarga yuñ mëna gis ak dégg ci kaw xeer wi¶

Sooy dox ci yoon wi tedd ci tefes gi wala ci kaw xeer yi, xoolal suuf si 3 ba 15 meetar (10 ba 50 pied) ginaaw ci boor bi:

• Xar-xar yu tension ak fissures arcuate: Xar-xar yu sew yuy daw paralel ak catu tefes gi wala ñuy xawa sëgg ci forme crescent ci biir ñax wala trotoire. Suuf su sew, gu xawa tooy wala reeni gàñcax yu weex yu xottiku ci biir xar-xar bi dafay tekki ni suuf si mingi dem fu sori.
• Step-off yu taxaw (scarplets): Fu wetu géej gi wàcci 2 ba 10 centimètre (1 ba 4 pouces) ci suufu suuf si, rotational slumping tàmbali na.
• Tapis gazon yuy yéeg ak jant yuñ dagg ci suuf: Gason bu bari ñax buñu tëye ci reeni dafay faral di génne 1 ba 2 meetar (3 ba 6.5 pied) ci kaw barab bu amul dara ginaaw bi suuf si wala krey bi daanu ci suufa suuf.
• Gaar yu sëgg, garab yu sëgg, ak liiñ yu tàng: Poto ñag yu sëgg ci géej gi, xar-xar yu asphalte buñ dindi, wala garab yu sëgg dañuy wane ni pente bi dafa am doole.
• Pax yi am ci ginaaw catu xeer wi: Ay pax yu wër yu am 5 ba 20 meetar (16 ba 65 pied) ci biir géej gi dañuy wane kaw grotte geej buñu gisul buy daanu ci kaw wala erosion tuyo yi ci suufu suuf si.

Màndarga yuñ mëna gis ak dégg ci tefes gi ci suuf¶

Sooy dox ci tefes gu sew gu am ay xeer, xool bu baax kanam gi taxaw ci sa kaw:

• Trickling pebbles ak puffs pënd ("rock rain"): Dagg ci plan fracture yi ci ginaaw dafay xëcc suuf su loose, pebbles, ak pënd bu waw ci xar-xar yi balaa ñuy génne. Xeetu xeer yuy daanu wala pënd yuy foor dañuy màndargaal daanu bu mag buy waaja am.
• Xeer yu ñuy sooga feeñ, yu kenn xamul lumuy tekki: Klimaa bi ak algue yi dañuy muur xeer yu dëgër yi ci meloy melokaan yu woyof. Liggéeyukaay bu weex bu leer ci kaw krey wala fracture bu sell ci kaw sandstone dafay tekki ni xeer wu daanu bu yàggul dara dafa bàyyi overhangs yi ci wetam te kenn mënu leen jàppale.
• Lignée yiy jaar ci ndox mi ci suuf ak ay bande yu ñuul yu tooy: Band yu ñuul yu tëdd yu ban bu tooy wala ndox muy tuuru ci diggu bluff bi dañuy màndargaal erosion bi ci biir ak ay plane yuy gliise lubrifié.
• Cone Talus ak tablier yu bees: Ay xeer yu am cat wala potoxo bu daanu ci tànki xeer wi dañuy wane ni amul dal ci kaw.
• Dégg xar-xar, popping, wala rumbling: Xeer bu am stress dafay génne xar-xar yu ñaw wala thuds yu xóot ndax pontu xeer yi ci biir dañuy xëcc balaa ñuy génne lépp.

Jëf ngir mucc ci saasi ci jamonoy daanug xeer¶

Soo déggee luy yuuxu ci lu gaaw, nga yëg suuf si di yëngu, wala nga gis kanamu xeer wi di dagg, am nga diggante 2 ba 8 seconde ngir nga def dara balaa mbalit mi di agsi ci tefes gi wala balaa rim bi di bàyyi yoon.

1. Soo nekkee ci tefes gi ci suufu xeer wuy daanu¶

1. Xool ci kaw ab diir ngir xam barab bi nga mëna ñàkk, ba noppi nga daw jubal ci géej gi: Buñu sukkandikoo ci landslide yi nga wara daw wàcci, ci tefes gi ci tefes gi, surf bi mooy barab bi gëna wóor. Daw nga sori ci kanamu xeer wi nga jubal ci ndox mi, wala nga daw diagonaal ci tefes gi nga sori ci wàll wi ngay daanu sudee daanu gi dafa sew.
2. Fàcce zone runout horizontal bi: Xeer yuy daanu dañuy daggaatoo suñu dalee ci suufa suuf si, daal di jàll suuf si ci gaawaay bu ëpp 50 kilometre ci waxtu (31 mile ci waxtu). Ci xeer yu waw yiy daanu, ay xeeti xeer yu ndaw yi dañuy dem ci biti ci diggante bu tëdd bu tollu ci 0.5 ba 1.0 yoon kawewaay bu taxaw bu xeer wi. Ci bluff ban bu tooy wala collapses chalk saturation, lobe debris liquefied mën na génn 1.5 ba 3.0 yoon kawewaay cliff, jàll tefes gi dem ci zone surf.
3. Duggal ci surf bu xóotul bi soo ko soxlaa, waaye moytu vague yiy toxal: Sudee tefes gi xat na te tobogan bi rëy na, daw dugg ci ndox mu xóot ba sa ndigg ngir moytu dagg mbalitu xeer yi. Delloosi sa bopp ci suufu géej gi, ndax ay junni tonne xeer yuy daanu ci ndox mu xóotul mën nañu jur vague buy dem fu sori ak courant backwash yu am doole.
4. Sudee ay xeeti xeer dañuy taw te mënoo daw romb tobogan bi: Bul musa tëdd ak sa biir ci kaw suuf si, ndax dafay wane sa yaxu ndigg ak sa kaaŋu bopp ci mbëkk bu rëy. Duck ci ginaaw géej gi ci wetu xeer bu rëy sudee kenn toog fu sori ci cliff base, wala nga wàcci ci say wóom jàkkarloo ak géej gi, curl ci boule fetal bu dëgër, boole say baraam ci ginaaw sa baat, nga génne say wóom ngir aar sa dënn bi ak cër yi.
5. Soo suul ci suuf su yomb wala suuf su bluff: Tëj sa gémmiñ bi sediment bi di toxu, nga jël sa loxo ci kanamu sa bakkan ak sa gémmiñ ngir defar poos bu am ngalaw, nga yaatal sa ribcage bu xóot bi diaporama bi di yeex suko defee sa dënn bi am palaas ngir noyyi balaa sediment bi di tooy.

2. Soo nekkee ci kaw xeer wi, suuf si dafay jeex¶

1. Bàyyil lépp nga jubal ci biir suuf si ci ñeenti tànk yépp: Soo yëgee suuf si di wàcci wala nga gis benn xar-xar bu ubbeeku ci diggante say tànk ak suuf si, nga tëb wala nga féey ci xar-xar bi nga dem ci biir suuf si ci saasi. Sooy raam ci sa loxo wala sa wóom, sa center of gravity dafay wàcci suko defee doo daanu ginaaw ci buntu bi.
2. Jàppal ñax mi ancre ci biir suuf, bul musa xëcc ñax mi: Jëppal garab yi, poto ñag yi, wala ñax yi reeni bu baax ci wetu suuf si ci xar-xar bi. Bul musa jàpp ñax yiy màgg ci kaw blok biy daanu ci boppam, ndax seeni reeni dañu lay xëcc ak daal biy daanu.
3. Sudee danga yéeg ci bloku slump buy daanu ci suuf: Slump buy wëréelu dafay faral di wàcci ci kaw plan bu xawa sëgg, fekk surface bu ñax bi ci kaw dafay jéng tuuti ci ginaaw, jubal ci kanamu tefes gi. Demal ci kaw bloku gason biy toxu, doo tëb ci catu kanam bi ngay gëna mbëkk ci baaraam bi, ba noppi nga génn ci wetu debris mound bi jubal ci waterline bimu taxawee.

3. Xool bu baax ci coastal tidal cutoff¶

Su xeer bu mag daanu, dafay faral di sànni ay tund yu bari yu am ban, garab, ak xeer yu rëy ba ci tefes gi dem ci zone surf bu maree bi wàññeeku, di tëj yoon wi ñuy jaar ngir dox ci tefes gi.

• Bul musa yéeg ci lobe landslide bu bees, bu amul dal ngir dellu ci sa escalier bu njëkk sudee cliff bi ci kaw mingi wéy di tuuru xeer.
• Xool ci saasi tolluwaayu maree bi: Sudee maree bi dafay yokk, ba noppi ab xeer buy daanu tëj benn wet gi ci tefes gi, fekk xeer wu am xeer wi tëj beneen wet gi, dangay jànkoonte ak daggu mare (ndox miy yokk daf la tëj ci xeer wu taxaw wi). Woowal 911, 112, wala 999 (nga laaj Coast Guard wala RNLI lifeboat) ci saasi balaa ngay am suuf su waw, yéeg ci xeer wu gëna kawe wu sori ci scar bu bees bi, nga yëngal yéere yu leer ngir teg gaal yiy xettali.

Degel budul jeex, termokarst, ak jafe-jafe yi ci penku Arktik¶

Permafrost mooy suuf (suuf, sediment, tourbe, wala xeer) buy des ci wala ci suufu 0 degre Celsius (32 degre Fahrenheit) di wéy lu mu néew ñaari at yu toppalante. Ci Alaska (Etats Unis), nord Canada, Greenland, Scandinavie, Alpes yu Europe, ak Siberia, tàngoor wu gaaw wi dafay yàq couche active (ci kaw 30 ba 150 centimetre / 1 ba 5 pied ci xóotaayu suuf si, muy gëna seey ci ete bu nekk, di gëna gelé ci hiver bi).

Dañuy rëcci limu permafrost buy ndox (potoxo bu thermokarst)¶

Su limu Pleistocene bu bari glaas di gaawa seey ci luy dellu ginaaw wala bluff bu tefes gi daanu, dafay bàyyi ndox mu ëpp li pore suuf yi mëna tëye. Loolu dafay defar potoxo thixotropic buy nuru ban bu dóomu taal bu dëgër ci suufu crust bu woyof bu waw ci naaj bi waaye di doxalee ni silt bu ndoxe ci suufa suuf.

1. Soo duggee ci potoxo permafrost bu xóot bi: Bul gëdd wala nga jéema dox ci kanam, ndax loolu dafay yóbbu sa tànk ñu gëna xóot ci potoxo bu sedd bi 1 degre Celsius (34 degre Fahrenheit).
2. Dëkkal sa sac à dos bu diis bi ci saasi: Dindil sa sentiir ci ndigg li ak sa sangl sternum nga bàyyi sac bi mu toog ci kaw potoxo bi ci sa wet muy platform flotation.
3. Tasaareel sa diisaayu yaram ci anam wu tëdd: Sëggal sa kanam wala sa ginaaw suko defee sa dënn wala sa ginaaw tëdd ci kaw potoxo bi, nga séddale sa diisaay ci barab bu yaatu.
4. Delloosi say tànk benn-benn: Defal say tànk ndànk, nga def ay yëngu-yëngu yu ndaw ngir bàyyi ndox mi di wal ci sa dàll, ba noppi dog suction aspirateur bi. Bul nangu ku lay xettali mu yóbbu la ci kaw ak benn winch wala sangl ATV fekk say tànk tëju ci limu xóot; njëkkal gas li wër tànk yi tëju.
5. Fëy wala nga xalangu ci kaw potoxo bi: Bu sa ñaari tànk yi tëddee ci kaw suuf si, nga yéeg ci sa biir jëfandikoo tànki féey wala nga xalangu ci wet gi nga jàll ci ñaxu tundra bu dëgër, ba noppi nga faj ko ci saasi ngir hipotermi.

Rawale tabax yi erosion bluff wala suuf suy tàng¶

Dëkkuwaay yi, apartmaa yi, yoon yi, ak barabi usine yiñ tabax ci wetu bluff géej yiy yàqu, bluff ban, dex gu dagg, ak permafrost buy seey dañuy jànkoonte ak jafe-jafe yu gaaw su pente bi dindi fondation bi.

Bandera yu xonk yuñ wara rawale ci saasi¶

Rawaleel ci saasi sudee sa tabax dafa wane benn ci yii màndarga yii di wane ni dafa yàqu ci jamonoy taw wala ginaaw taw bu metti, mare bu yéeg, wala tàngoor bu gaaw:

• Fondaasioŋ bu am cantilever wala buy wéer: Bépp wàll ci dallu beton, tànk, pont, patio, wala pond buy jàppale pond bi dafay wéer ci wetu xeer wi, ngelaw li nekk ci ronn, wala suuf si raxas ko ci piling yi.
• ** Buntu yu bari ak palanteer yu bari dañuy tëju ci lu gaaw: ** Sudee wetu géej gi ci kër gi dafa dellu ci kanamu bluff bi, kadre miir yi dañuy nekk paralelogram, di tëj buntu yi ak palanteer yi, di xar drywall bi ci diagonaal ci 45 degre.
• Degg bruit structurel: Son yu am doole yuy popping, snapping, creaking, wala onkute yu bawoo ci kuuraŋ yi, trusses yi ci kaw gi, wala ci dër bi dañuy wane ni sargal bi dafay séddalewaat ndax suuf si dafay wàcci.
• Tàqale pond yi, porche yi, wala saxaar yi: Su amee gap bu 1 centimetre (0.4 pouces) wala lu ëpp bu ubbeeku bu gaaw ci diggante tablo pond bi ci wetu géej gi ak miiru kër gi, wala saxaar bu jéng ci siding bi, dafay wane ni dañuy waaja tàqaloo.
• Tuyo yu yàqu wala yu tàng: Son yuy siif wala xetu nen bu yàqu bu bawoo ci ligne gaz yi, ndox miy tuuru ci tuyo PVC yu yàqu, wala fiil kuuraŋ yu dëgër yuy xëcc mast bi.
• Bluff rim buy gaawa dellu ginaaw: Sudee taw wala tobogan indi na catu tefes gi ci diggante 3 ba 5 meetar (10 ba 16 pied) ci sa miiru fondaasioŋ, tabax baa ngi ci biir wedge biy yàqu te wóorul ñu dëkk ci.

Rawale tabax jéego par jéego ak tëj serwiis publik yi¶

1. Àrtuel képp ku ci nekk te nga génn ci buntu bi ci biir (ci wetu mbedd mi): Rawal ci saasi nga jubal ci mbedd mi wala ci suuf su kawe gi ci biir dëkk bi. Bul musa génn ci balkon bi nekk ci wetu géej gi, ci pond bi ci wetu géej gi, wala ci patio bi ci wetu géej gi ngir xool barabu erosion bi; pont cantilevered ñooy faral di njëkka wàcci ci cliff bi.
2. Jëlal sa sac d'urgence, garab yi, baayima yi ak caabi yi: Bul ëpp 60 seconde balaa ngay génn. Bul musa toxal fotëy wala aparey yu diis ci biir néeg yi ci wetu tefes gi, ndax su amee sargal bu ciy yokk mën na tax dër bi daanu.
3. Tëj gaz naturel, propane, ak kuuraŋ sudee kontër yi nekk nañu ci biir dëkk bi ci jàmm:
4. Sudee kontëru gaz bi wala reservoir propane bi mingi ci wetu mbedd mi ci kaw suuf su dëgër, jëfandikoo clé buñ mëna regle ngir wëlbati vanne biy joxe ndox mi 90 degre ba keroog lug bi jub ci tuyo bi (wala nga tëj pënu propane bi ci wàllu montuer).
5. Def ci diisaayu sircuit bi ci tablo kuuraŋ bi sudee mën nga ci dugg ci kuur bu wóor bu nekk ci biir dëkk bi.
6. Tëjal vanne ndoxu kër yi ci trotoire bi ci mbedd mi suko defee tige bu tass bi baña pompe ndoxu municipaal bi am pressure ci suuf su bluff bi amul dal.
7. Bul musa dox ci wetu xeer wi wala nga dugg ci néeg bu xawa sëgg ngir tëj serwiis publik yi. Dellu ci mbedd mi nga woo sa serwiis publik yi ak pompie yi ci saasi.
8. Àrtu dëkkandoo yi la wër ci ñaari wetu géej gi: Bluff slumps yi dañuy tasaaroo ci wetu tefes gi ndax slump bi ci sa ëtt dafay dindi suuf si ci wet gi ngir dëkkuwaay yi ci wetam. Fëggal buntu dëkkandoo yi ci wetu mbedd mi nga wax leen ñu xool seen fondaasioŋ.
9. Jokkoo ak inspectër yi yor tabax yi ci dëkk bi ak kilifa yi yor geotechnique yi: Woowal 911, 112, wala 999 sudee amna loraange ci saasi ci dundu, gaz buy senn, wala nit ñi ci tefes gi ci suuf. Laajteel ab tabax municipaal ak saytu ingenieur geotechnique balaa ngay duggaat.

Wallu nit ñi ak faju ginaaw bi xeer wi daanu¶

Su benn xeer bu tefes daanu ci tefes gi, xeer wu ñuy sooga dagg nekkul ci equilibre mekanik te dafay faral di bàyyi ñaareelu xeer yuy daanu yuy ray nit ci diiru 5 ba 60 simili yi ci topp.

1. Kaaraange scene ak sàrt yiñ tëral ngir saytu tefes yi¶

1. Woowal serwiisu paj mu jamp ci saasi: Woowal 911, 112, wala 999 nga joxe turu tefes gi, nimero eskalier bi, kawewaayu xeer wi, limu nit ñi ñàkk ci seen bakkan, ak tolluwaayu mare bi. Laaj ekipu xettali yi ci xeer yi, Garde côte / serwiisu gaal giy xettali nit ñi, ak ndimbalu ambulance aérien.
2. Bul musa daw dem ci zone rockfall bi: Xoolal cliff bi balaa ngay jegesi. Sudee xeer yi dañuy daanu ba leegi, sudee daal bi dafa am xar-xar bu tàqaloo ci kaw tafu mbalit mi, wala sudee pënd mi dafay yëngu, dellu ci ginaaw.
3. Tannal ab saytukat buñu jagleel: Sudee ab victim daa suul ci wetu ventilatëru mbalit mi, nga tànn benn nit mu taxaw bu baax ci wetu ndox mi di xool ci kanamu xeer wi kese ngir yuuxu ci saasi sudee xeer yi dañuy tuuru wala xeer wi dafay toxal.

2. Fexe ba génne ñiñ ci lor te moytu ñu am syndrome crush¶

Sudee mën nga yegg ci kiñ laal ci catu bitig mbalit mi te doo taxaw ci suufu lëndëm gi:

• Danga njëkka fomp yooni respiraasioŋ yi ak dënn bi: Baleel suuf si, ban bi, wala xeer wi ci bakkan bi, gémmiñ gi ak dënn bi suko defee poumon yi mëna yaatu. Ñi loru ci deslide wala ci sand-bluff mën nañu dee ci asphyxie traumatique ci diir bu weesuwul 3 ba 5 simili sudee suuf su tooy lu diis dafay tëye seen cox saa yu ñuy génnee ngelaw.
• Gas bu baax ci wetu tànk yi tëju: Jëfandikool say loxo, bois drift, wala seau plastik moo gën nga jëfandikoo palaasu wen ci wetu neewu nit ku suul ngir moytu dagg tisu bi.
• Trauma spinal ak hemorragie interne: Képp kuy daanu ci xeer mën nga am risku bu rëy ci cervical gaañ-gaañu ci yaxu ndigg, gaañ-gaañu ci bopp, ak fraktur. Fexeel ba seen bopp, seen baat, ak seen yaxu ndigg ñu tolloo fileek ñaareelu gliise bi soxla drag urgent ci axis bu guddu bi ci yaram wi jubal ci surf bi.
• Moytul syndrome crush sudee xeer wu diis wi laxasu benn tànk wala pelvis lu weesu 15 simili: Su xeer wu diis wi laxase sidit yu bari lu ëpp 15 simili, sidit yi dañuy dagg potassium, myoglobine ak asid lactic yuy ray nit. Soo yëkkati benn xeer ci tànk bu gudd bi ci saasi, dafay bàyyi potassium ci deret ji, te loolu mën na tax xol bi taxaw bu baax (syndrome de reperfusion). Laajteel ki yor paj mu jamp balaa ngay yëkkati xeer wu diis ci kaw kenn ku tëju lu weesu 15 simili, wa ilaa maree buy yokk wala ñaareelu mabb mën na ray ci saasi, nga saytu deret ak presioŋ bu jub wala tourniquet.

Wàññi moomeel ci diir bu yàgg ak waajal erosion¶

Soo dëkkee ci bluff coastal, cliff ci tefesu lak, wala terrain permafrost, yoriinu ndox mi ak saytu geotechnique ngir yeexal pente bi te nga teela artu.

1. Dindil ndox miñ defaree nit ci wetu bluff crest bi:
2. Debrancher sprinkler gazon bi ak irigaasioŋ bi ci diggante 15 meetar (50 pied) ak wetu xeer wi.
3. Tuyo yiy jaar ci kaw, downspouts, ak yoon wi ñuy jaar ngir dem ci tuyo yu tëju yi amul benn perforation yuy wal ci biir mbedd mi wala ñu wàcci bluff kanam ci benn polyethylene bu am densité bu kawe (HDPE) bu dëgër ba ci baaraamu tefes gi.
4. Bul musa sànni ndoxu piscine wala ndoxu dóomu taal ci gason bu tefes gi, nga soppi tool septik yiy wal ci wetu bluff yi ñu nekk lëkkalekaayu egout yu tëju.
5. Sàmm ñax mu am reen gu xóot te tere sànni ci wetu xeer yi:
6. Bul musa dindi garabi tefes gi, ñaxu dune, wala garab yu am reen gu xóot ci kaw bluff ngir gëna mëna gis, ndax reso reen yi dañuy lëkkale suuf si ba noppi di transpirate ndox mi ci suuf si.
7. Dindil gàñcax yu diis yu am reen yu xóotul yu melni gàñcaxu glaas (Carpobrotus edulis), yuy yokk diisaay bu dee ci kaw xeer yu gaaw yi ba noppi dagg leen ci ay darab.
8. Bul musa sànni mbalitu ëtt bi wala nga feesal ko ci wetu xeer wi ndax dafay jàpp guus gi ba noppi nëbb ay xar-xar yu am tension.
9. Def ay stake yu yomb ngir saytu xar-xar yi:
10. Dawal ñaari yat yu xóot ci suuf si ci ñaari wetu bépp xar-xar bu am kawar ci wetu bluff bi nga natt diggante ñaari pontu yi ci kaw yat yi ayu-bis bu nekk ak ruban natt.
11. Sudee bërëb bi dafa yaatu 5 ba 10 milimeet (0.2 ba 0.4 pouce) ci diir bu gàtt, pente bi dafay gëna gaaw; Woowal ci saasi ab ingénieur geotechnique bu am lijjaassa.
12. Aar fondation permafrost ci toxal tàngoor:
13. Fexeel tabax permafrost ñu yéeg ci kaw piling yuñ mëna regle, thermosyphon yu pasif, wala pads yu dëll yu am 1 meetar (3 pied) ci suufu dër bi, te bul musa dindi tapi tundra moss biy isoler.

Laaj yi ñuy faral di laaj¶

Gid yu jëm ci loolu¶

• Deslidement ak potoxo
• Sinkholes ak suuf suy daanu
• Sunami: rawale ak mucc
• Rip courant ak jafe-jafe ndoxu géej
• Yaxxum tabax ak mabb tabax
• Gaañ-gaañu ci mbëkk ak feebaru compartiment

Saytu nañu ay balluwaay¶

• Enquête Geologique bu Etats Unis (USGS, Etats Unis): Erosion Bluff Coastal, Prograamu loraange yi ci suuf si, ak Jàngat ci Permafrost Thaw
• Survey Geologique bu Grande Bretagne (BGS) ak Agence Maritime ak Coast Garde (MCA, Royaume-Uni): Geohazards ci tefes gi, ñàkka dal gi ci tefes gi, ak tegtali kaaraange ci tefes gi
• Resources naturelles Canada (NRCan) ak Enquête Geologique bu Canada (Canada): Yaxxum Permafrost, Dellu ginaaw, ak Kaaraange ci toxal suuf
• Kuréel gi yor wàllu musiba ci réew mi (FEMA, Etats Unis): Téere tabax ci wetu géej (FEMA P-55) ak ni ñuy doxalee ci jafe-jafey erosion
• Prograamu saytu ak jàngat Arctik (AMAP) ak Mbootaayu Meteoroloji Àdduna (WMO): Neige, Ndox, Glaas ak Permafrost ci Arctik (SWIPA) Njàngat ci Xarala