Maayde ɗoon e ɗoon jom suudu walla gollodiiɗo joginooɗo kala ko ina : yontere maa adannde¶

So tawii gorko maa, debbo maa, walla sehil maa maayii ɗoon e ɗoon, tawa ko kamɓe ngoni jolnooɓe e kaalis, e kaalis, e konte, e oto, walla e kaayitaaji, aɗa waawi yiyde ɓuuɓri ɗiɗmiri e dow mette maa. Ina gasa tawa aɗa naamnoo, "Hol no mbaɗatmi haa mi jogoo ɗum?" Ndeen kulol ina heewi, ina faamni. A waɗataa ko boni, kadi a fotaani janngude huunde fof laawol gootol.

Ko ɗoo ɓuri teeŋtude e anndude : ko ɓuri heewde e geɗe ina mbaawi fadde. Golle seeɗa tan ina njogii lajal e nder yontere adannde ndee, fotde golle ɗe mbaɗata ɗee fof ina mbaawi waɗeede e ballal gardiiɗo jaagorɗe, banke, biro laamu, walla sehil koolaaɗo. Ndee hello ina rokka on doggol juutngol ko ɓuri teeŋtude e balɗe gadane ɗee, e doggol juutngol ko waawi faddaade e kisal. Aɗa waawi janngude ɗum seeɗa seeɗa, walla rokkude ɗum neɗɗo ballitooɗo ma.

Waɗde ɗum jooni¶

1. Ƴeewto hoore maa ko adii. Jooɗto, njaraa ndiyam, ñaama ko famɗi fof. Aɗa jogii ɓuuɓri kulɓiniindi.
2. Yenan sarwisaaji potɗi noddaama. So tawii maayde ndee waɗii jooni, noddu limoore emergency nokku maa (911 to Amerik e Kanadaa, 112 e nder Dental Orop, 999 to Dental Dowlaaji Amerik) walla doktoor neɗɗo oo walla hospice. Ƴeew ko... limooje caɗtuɗe hello wonande woɗɓe. Ardorde to a maayde ɗoon e ɗoon e galle ina fammina ko kewata.
3. Naamndo neɗɗo gooto koolaaɗo yo jooɗo e maa, ndokku ɓe kaayitaaji. Ñaago-ɗee ɓe mbinnda inɗe, limooje telefoŋaaji, e ko kaal-ɗon.
4. Moftu kaayitaaji ɗii e nokku gooto, tawa aɗa renndina ɗi. Bojel walla saak ina heddi. Aɗa yiyloo testament, kaayitaaji banke, kaayitaaji asiraagal, e telefoŋ neɗɗo oo.
5. Woto yoɓ, woppu, woto siynu hay huunde tawo, so wonaa tawa ko huunde nde gardiiɗo wirwirnde walla biro laamu wiyi ma yo a waɗ. Wiy “miɗo haani balɗe seeɗa” e kala pusɗo ma.
6. Winndu doggol gootol e geɗe tati garooje ɗee, heddii ko goɗɗo jogoo. A fotaani jogaade ɗum fof e hoore maa.

So tawii heen huunde ina nanndi e ko heewi, waɗ tan ko doggol adanngol ngol. Ina heddi.

A waɗataa ko boni¶

So tawii gooto e sehilaaɓe ɓee ina joginoo kaalis walla njuɓɓudi galle, sehilaaɓe woɗɓe ɓee ina keewi hersude wonde ɓe nganndaa ɗo geɗe ɗee ngoni. Ejowo e se ki ohun ti o nlo. Koɗorɗe ina pecca golle, ina gasa tawa gooto ina anndi passwords, goɗɗo oo ina anndi duɗal ngal ina doga. Hay gooto ɗaminaaki waasde jogaade sehil ɗoon e ɗoon, jogaade kala jaabawol.

Aɗa waawi kadi yiyde ƴattooje banndiraaɓe, bankeeji, walla sosiyeteeji ngam waɗde ko yaawi. Lajal goonga ina famɗi. Ɗo sosiyetee wayi no ina rutta ma, naamndo ɗaɓɓaande ndee e binndol, ƴetta balɗe seeɗa. Neɗɗo mo ɓooyaani ko majji e sehil mum ina waawi wiyde "miɗo haani waktu."

Won e yimɓe kadi ina tikkana jom suudu mum en sabu accude geɗe mum en e mbaydi mbaylaandi, caggal ɗuum ina tikkana sabu tikkere. Woɗɓe ina njiya ɓuuɓri, walla ina mbaɗa waktuuji ngam yiylaade winndannde. Ɗee geɗe fof ko geɗe gaadoraaɗe e sunaare. Woto moƴƴu e hoore maa no moƴƴinirtaa sehil maa nii.

Ko haani waɗeede tigi e yontere adannde ndee, e ko waawi fadde¶

Ndee ɗoo alluwal ina seernda geɗe tokoose baɗɗe faayiida e nder yontere adannde ndee e geɗe keewɗe baawɗe fadde. Waktuuji ina ceerti e nder leydi, ɗum noon ƴeewto-ɗaa e gardiiɗo janaaza oo walla e biro toppitiiɗo ɗum.

A flow ngam yontere adannde¶

flowchart TD
    A["Sehil maa maayii"] --> B["Maayde tabitinaama e toppitagol yuɓɓinaama"]
    B --> C["Ñaago-ɗee neɗɗo koolaaɗo yo heddo e ƴettude binndanɗe"]
    C --> D["Moftu kaayitaaji e telefoŋ e nokku gooto"]
    D --> E["Suɓo gardiiɗo wirwirnde so ina hesɗi"]
    E --> F["Winndito maayde ndee e yamirde koppiiji seedtinaaɗi"]
    F --> G["Ƴeewto billets potɗi yoɓeede ko ɓooyaani, naamndo waktu"]
    G --> H["Haalana bankeeji e birooji nafooje e nder yontere aroore"]
    H --> I["Haɓde e estaad e kuule mawɗe caggal"]

Balɗe ɗiɗi gadane ɗee¶

E balɗe ɗiɗi gadane ɗee, golle maa tan ko wonde e kisal, ñaamde e fooftaade seeɗa, kadi yo yimɓe mballu. So tawii maayde ndee ko nde sikkaano, aɗa jogii annduɓe e galle hee, ina gasa tawa kadi ko gardiiɗo wirwirnde e ñalawma gooto walla ɗiɗi garooji ɗii. Aɗa waawi naamnaade polis, walla safrooɓe, walla doktoor yo winndu ko jogori aroyde.

So aɗa waawi, waɗ goɗɗo jooɗo e maa jamma. Waylu telefoŋ maa e silsil fotde waktuuji seeɗa, naamndo sehil maa yo jaabo mesasuuji. So aɗa jogii sukaaɓe, guide on... haalande sukaaɓe e mawɓe ko fayti e maayde ina waawi wallude.

Mo haaldata ko adii¶

Waɗde doggol juutngol yimɓe potɓe anndude ko yaawi : jibnaaɓe e banndiraaɓe jom suudu maa, ɓesngu maa, sehilaaɓe maa, e ma a taw mawɗo walla golloowo. Aɗa waawi naamnaade sehil maa yo noddu ma. Hokku ɓe geɗe laaɓtuɗe, naamndo-ɗee ɓe mbi’a maa njokkondir.

Ñaago-ɗee yimɓe yo ngoppu e nder laylayti renndo haa ɓesngu ɓadiiɗo kaalanaa. So tawii ko mesasuuji walla noddaali ɗi njiɗaa njiyloto-ɗaa, aɗa waawi momtude humpitooji.

Yiytude ko njiɗɗaa tawa aɗa hula¶

So tawii gollodiiɗo maa ina joginoo kaayitaaji, konte, e konte, ina gasa tawa a anndaa to puɗɗorto-ɗaa. Njiylawu caliiɗo, tokooso ina heddi. A haajaani faamde ɗum fof hannde.

Hol to ƴeewtotoo¶

• Kaɓirgal defte, biro, walla foldere winndaande "banke", "assurance", "galle", walla "wasiya".
• Safe, lowre, walla kees caggal lowre.
• Posto mo ari e nder yontereeji garooji ɗii. Ma ɗum hollu ma konte ɗe nganndaano.
• Banke, asiraagal, walla pension e dow kaayitaaji walla e iimeel.
• Telefoŋ maɓɓe, laptop maɓɓe, walla tablet maɓɓe, e njuɓɓudi password so ɓe kuutoriima heen.
• Wallet maɓɓe e kaalis maɓɓe, ngam kaayitaaji e ID.
• Jaaynde, limlebbi, walla deftere adrees.
• Awokaa walla awokaa, konte, walla wasiyaaji kaalis, so aɗa anndi heen.
• Departemaa golloowo maɓɓe, mo nganndu-ɗaa ina waawi anndude asiraagal nguurndam walla nafooje.

Hoto werlo hay posto walla kaayitaaji, hay so ko mbuuɗu, e lebbi seeɗa gadani ɗii. Ina waawi tawa ina waɗi heen humpitooji teeŋtuɗi.

Doggol mawngol hoyre mum¶

Fuɗɗoo kaayitaaji walla winndannde, winndu ko njiy-ɗaa koo:

• Bankeeji e kaayitaaji, e inɗe konte e hol ɓe ngondi.
• Assiranseeji, ina heen nguurndam, galle, oto, e cellal.
• Pension e konte pension.
• Morso walla renndo, e mo yoɓata.
• Nafooje ko wayi no gaas, kuuraa, ndiyam, telefoŋ, e internet.
• Ñamaale, kaayitaaji, e ñamaale goɗɗe.
• Abonmaaji e yoɓde sahaa kala.
• Detaayuuji otooji e binnditagol.
• Golloowo, e kala njoɓdi timmundi walla nafooje potɗe yoɓeede.

A fotaani timminde ɗum e nder yontere. Aɗa mahi natal, aɗa waawi ɓeydude heen e lebbi garooji ɗii.

Telefoŋaaji, konte, e kode step ɗiɗi¶

Konte keewɗe hannde ina kuutoroo telefoŋ ngam kode kisal. So tawii telefoŋ gollodiiɗo maa maayii walla udditaama, woto eto doole maa walla teskaade laabi keewɗi, sabu telefoŋaaji ina mbaawi udditaade haa laaɓa cer. Waɗde telefoŋ oo ina charge, ina selli.

Yiylo kaayitaaji konte, njuɓɓudi konte, walla winndannde e nder lowre. Bankeeji, imeeluuji, e sosiyeteeji telefoŋaaji kala ina njogii laawol ngam ɓesnguuji caggal maayde, tee ina keewi soklude seedantaagal maayde.

So tawii a waawaa naatde e konte, naamndo sosiyetee oo ko ɓe njiɗi. Ina waawi ƴettude waktu, tee alaa e sago ɗum waɗee e ndee yontere.

Kaalis e billets e nder yontere adannde ndee¶

Kuutoragol kaalis ina waawi wonde kulhuli ɓurɗi teeŋtude, tee ina heewi famɗude ko ɗi njiyata e balɗe gadane ɗee. Toɓɓe seeɗa ina mbaawi wallude.

Ko heewi haajuuji ƴeewde ko yaawi¶

• Rent walla mortgage. Ƴeewto nde yoɓde aroore ndee foti yoɓeede. So tawii a waawaa yoɓde, noddu joom leydi maa walla ñamloowo maa, mbi’aa “Sehil am maayii, miɗo haani waktu seeɗa.” Ko ɓuri heewde ko paamɓe, ina njogii peeje ngam yimɓe maayɓe.
• Utilities. Waɗde nguleeki, doole, e ndiyam. So tawii billets ina njogori yoɓeede, naamndo ɓeydaare juutnde. Heewɓe e dokkuɓe ina njogii ekipaaji maayɓe.
• Nyaamdu e ceede ko hewti. Tabitin ngam heɓugo ceede ngam haajuuji nyalnde fuu. So tawii konte ina ngonnoo e innde gollodiiɗo maa tan, ina waawi tawa ko ɗe coktirgal, kadi aɗa waawi huutoraade kaalis maa walla naamndaade banke ko waawi wonde.
• Assirance dow suudu e mootaaji. Waɗde ɗiin golle. Haaldu e assurance e nder yontereeji garooji, e naamnaade ɓe yo ɓe tabitin cover.

Konte denndaaɗe e konte gooto gooto¶

So aɗa joginoo konte denndaaɗe, aɗa waawi heewde huutoraade ɗum, kono bankeeji ina ceerti. Bankeeji keewɗi ina njamira joom mum wuurde jokkude, ina mbaawi kadi naamnaade seedantaagal maayde. So tawii gollodiiɗo maa ina joginoo konte e innde mum tan, banke oo ina heewi ustude ɗum en so tawii ko kamɓe nganndiraa maayde, ɓe njuɓɓinee e nder estaad. Ina gasa tawa aɗa sokli kaayitaaji sariya ngam heɓde ɗi, ɗum noon ina ɗaɓɓi waktu.

Naamndo banke oo ko fayti e golle laaɓtuɗe, naamndo ko mbaaw-ɗaa waɗde e nder ɗuum. So aɗa yiɗi kaalis ngam wirwirnde, naamndo gardiiɗo wirwirnde e banke ko waawi wonde fof, sabu won bankeeji ina mbaawi yaltinde kaalis ngam yoɓde wirwirnde so ɗaɓɓaama.

Yoɓagol otomatik¶

Faktirgal keewngal yoɓetee ko e direct debit walla kartal otomatik, ina waawi jokkude yahde haa juuta. Hoto woppu kala ko woni e yaawre, sabu woppude morso, asiraagal, walla utility ina waawi addude caɗeele. Ƴeewee hol yoɓde jogori jokkude, ƴeewto-ɗee e nder yontereeji seeɗa hol ko njogori jogaade e hol ko njogori woppude. So tawii konte gollodiiɗo maa ina njuuti, won yoɓde ina waawi waasde, aɗa waawi jokkondirde e sosiyetee oo, paamnina ɗum.

Ñamaale¶

E nder leyɗeele keewɗe, aɗa waawi yoɓde ñamaale jom suudu maa so wonaa tawa aɗa siyna ɗum en e dow ballal walla aɗa hoɗi e nokku ɗo sariyaaji jeyi dewgal kuutortee. Ñamaale ina mbaawi noddude haa jooni, won heen ina mbiya yo a yoɓ. Ardotooɗo on... jom suudu maayɗo walla jibinannde ñamaande ɗaɓɓaande ina fammina hakkeeji maa. Hoto yoɓ walla jaɓ hay huunde e telefoŋ, naamndo ɗaɓɓaande e binndol.

Njoɓdi, nafooje, e asiraagal¶

So tawii sehil maa ina wallita e ngalu galle, ina gasa tawa aɗa wondi e sunaare e kaalis e lebbi garooji ɗii. Ballal ina waawi woodde, kadi noddaango telefoŋ seeɗa ina waawi anndude ko jogori waɗde.

Assirannde nguurndam e nafooje golle¶

Yiylo poliseeji nguurndam, haa arti noon e rewrude e golloowo. Jokkondir e asiraagal walla e resooji aadee, naamndo ko haani ngam waɗde ɗaɓɓaande. Ɓe keewi naamnaade ko seedantaagal maayde seedantaagal e ɓataake ɗaɓɓaande. Hoto yaawno, kono woto njejjitee, sabu won ɗaɓɓaande ina jogii keerol.

Naamndo gollodiiɗo maa ko yowitii e njoɓdi timmundi, njoɓdi ndi huutoraaka, pension, e kala maayde e nder nafoore golle. E nder leyɗeele keewɗe, gollotooɓe ina poti yoɓde ɗiin, ɓe ndarna on e nder laabi.

Ballal laamu¶

Laamuuji ina keewi rokkude ballal wonande sehilaaɓe wuurɓe, haa teeŋti noon e wonɓe e sukaaɓe. Detaayuuji ɗii fawii ko e leydi ndii, ɗum noon huutoroo lowe laawɗuɗe.

• Leyɗeele dentuɗe Amerik. Njuɓɓudi toppitiindi ko fayti e cellal ina waawi yoɓde jom suudu e sukaaɓe njoɓdi maayde e ballal nguurndam, fawaade e daartol golle. Galle janayse ina heewi humpitaade maayde ndee to Social Security, kono aɗa foti tabitinde. Departemaa toppitiiɗo ko fayti e veteran en ina rokka nafooje wonande wuurɓe e veteran en. Naamndo ko faati e ballal dowri e nokkuuji kadi.
• Laamu Biritaan. GOV.UK hollitii yoɓde ballal ngam majjere e ballal goɗɗal. Tell Us Once ina addana on humpitaade maayde ndee e departemaaji laamu keewɗi e sahaa gooto, caggal nde maayde ndee winnditaa. Njeeygu Janaaza Yoɓde ina waawi wallude e njoɓdi.
• Kanada. Service Canada ina hokka Canada Pension Plan nafooje nguurndam e nafooje maayde, kadi diiwanuuji e nokkuuji ina mbaawi hokkude ko ɓuri ɗum. Fedde Veterans Kanadaa ina rokka ballal wonande wuurɓe.
• Ostraali. Services Australia ina jogii Hub Ɓooyɗo e humpitooji ko faati e yoɓde ko wayi no Ɓooygol e ballal goɗɗal, kadi aɗa waawi jokkondirde e maɓɓe caggal maayde.

Ɗaɓɓaaɗe ina keewi jogaade lajal walla keeri backdating, ɗum noon naamndo ko yaawi. Gollotooɗo renndo, fedde toppitiinde ko fayti e majjere, walla nokku renndo ina waawi wallude ma waɗde ɗaɓɓaande.

Assirannde cellal e toppitagol¶

So tawii asiraagal cellal maa ko e golle gollodiiɗo maa, naamndo ko fayti e jokkude asiraagal. Won e leyɗeele, aɗa jogii windo juutngo ngam yuɓɓinde njuɓɓudi kesiri. Naamndo golloowo maa asiraagal e nder yontereeji gadani ɗii, naamndo golloowo renndo walla sarwiis wasiyaaji so tawii aɗa anndi.

Galle, oto, e njuɓɓudi ñalnde kala¶

Sehil toppitiiɗo "kala ko woni" ina heewi jogaade systemji tokoosi ɗi jooni pot-ɗaa anndude. Hoto cikkitoɗee janngude ɗe fof e ndee yontere.

• Bins, recycling, e peewnugol. Naamndo koɗo maa sehil maa no geɗe ɗee njahri. Yimɓe ina mbeltii e wallude.
• Oto oo. Ƴeewto so tawii asiraagal, njoɓdi, e binnditagol ina ngoodi. So tawii ko gollodiiɗo maa tan woni sofereeɓe inniraaɓe, haalan asiraagal. So a yahdaani e oto, naamndo sehil maa lifte, kadi resndu oto oo e kisal. Hoto yeey ɗum e yaawre.
• Heeting, boilers, e utilities. Yiytu valveeji udditirɗi e kees ɓuuɓɗo, naamndo sehil maa hollu ma. So a rentii, joom suudu maa ina waawi wallude.
• Taxes. Birooji taxes keewɗi ina ɓeyda lajal ngam yimɓe maayɓe. Jokkondir e biro taksi e nder yontere aroore, walla naamndo konte.
• Duɗal e sukaaɓe. Haaldu e duɗal ngal, e naamnaade ɓe yo ɓe ngona neɗɗaŋke. Ñaago-ɗee banndiraaɓe ngam wallude e liftooji e ñaamde.
• Leɗɗe e toɗɗagol. Jokku leɗɗe e toɗɗagol maa.

Daabaaji¶

So aɗa jogii jawdi, ina haani kadi ñaamde, yahde, e toppitaade. Ñaago-ɗaa sehil maa yo wallu balɗe seeɗa so tawii aɗa wondi e caɗeele. Pets ina waawi jiiɓde e mettinde kadi.

Waɗde galle e hoore maa ina moƴƴi¶

Caggal maayde, reentaade seeɗa ina waɗi hakkille.

• Sokkit dame e windooji, kadi resndu coktirgal restoraaji.
• Ñaago-ɗaa neɗɗo yo wondu e maa walla ƴeewto-ɗaa ñalnde kala, haa teeŋti noon so tawii ko a gooto.
• Reento ko ndokkataa e yeeso yimɓe ko fayti e yanaande. Reento waɗde adres e waktuuji so tawii galle oo wonata ko meere.
• Joggo posto, walla naamndo sehil maa yo mooftu ɗum so tawii aɗa woɗɗitoo.
• Hoto rokku yimɓe nodduɓe walla nelduɓe mesaas tawa cikkaani.

Scams jowitiiɗi e maayɓe¶

Ko heddii koo, won bonɓe ina njiyloo yimɓe mettuɓe. Ɓe mbaawi noddirde wiyde wonde sehil maa ina yoɓa kaalis, walla wonde yoɓde, njeenaari, walla ndonu ina fadi. Ɓe mbaawi waɗde ko wayi no ɓe ummorii ko e banke, walla e biro laamu, walla e fedde ballal. Ɓe mbaawi kadi etaade yeeyde sarwisaaji ɓurɗi heewde coggu, ko wayi no ekstraaji sariya walla wirwirnde ɗi ngalaa nafoore.

Reento hoore maa:

• Hoto yoɓ hay gooto e telefoŋ, e kartal dokkal, walla e jolngo sabu noddaango ngo cikkaaka.
• Hoto ndokku limooje konte walla konte.
• Ñaago-ɗee ɗaɓɓaande ndee e binndol, ƴettu waktu ngam ƴeewtaade e neɗɗo koolaaɗo.
• Hang up e noddu fedde nde e limoore nde njiy-ɗaa hoore maa.
• Reento kala neɗɗo ƴattoowo ma ngam waɗde ko yaawi.

Ƴeew njilluuji ɗii e... fenaande e fenaande e jaabawol gujjugol anndinde ngam ɓeydaade.

Reende mbaydi jom suudu maa¶

Bonanndeeji ina keewi huutoraade ko boni e sifaa neɗɗo maayɗo. So maayɗo oo winnditaama, naamndo-ɗee njuɓɓudi laamu (crédit reference) e nder leydi mon ngam waɗde maande e dosiye gollodiiɗo mon oo wonde maayɗo. Ɗum ina waawi haɗde ñamaale walla konte fenaande. Gardiiɗo janayse walla biro laamu ina waawi heewde haalande ma no ɗum yahrata.

Wasiya oo, jawdi ndii, e awokaa oo¶

So tawii gollodiiɗo maa accii wasiyya, ƴeew ɗum, resndu ɗum. Hoto uddit ɗum walla waylu ɗum e laabi baawɗi addude caɗeele. So tawii a waawaa heɓde ɗum, naamndo awokaa walla awokaa, banke, walla ñaawirde jogiinde wasiyaaji, so tawii ina woodi e leydi maa.

Neɗɗo inniraaɗo executeur, walla e nder won e leyɗeele ko njuɓɓudi, ina jogoo estaad. Ina waawi tawa ko aan. Golle ɗee ko sariya, sahaa e sahaa fof ina caɗti, kono a fotaani waɗde ɗum tan.

Awokaa walla awokaa ina waawi ardude e maa, heewɓe ina ndokka batu gadano e njoɓdi seeɗa walla tawa njoɓataa. So tawii gollodiiɗo maa alaa wasiyya, laawol feere ina huutoree, awokaa ina waawi faamnude ɗum.

A haajaani haɓde e estaad e nder yontere adannde ndee. Ngam caɗeele ko wayi no konte udditaaɗe walla leelgol estaad, ƴeew doggol on lockout probate e laamu urgence executeur. So tawii gollodiiɗo maa ina haani toppitaade ko juuti tawa ina yoɓee porogaraam laamu, guide on Medicaid ko ɓuuɓri jawdi ina waawi wonde ko jogori arde e leyɗeele dentuɗe Amerik.

Mo waawi wallude ma¶

A fotaani waɗde ɗum tan. Yimɓe e sarwisaaji baawɗi wallude ina jeyaa heen:

• Sehilaaɓe e ɓesngu, waawɓe jooɗodaade e maa, diwde, defde, e waɗde noddaango.
• Gaagorɗo janayse, mo heewi anndude ko foti waɗeede e nde.
• Ekipaaji majjere hospice, so tawii gollodiiɗo maa ina wonnoo e toppitagol hospice.
• Doktoor maa, baawɗo ƴeewtaade cellal maa, nelda ma to counselling.
• Sadak ngam maayɓe, bana Cruse Bereavement Support nder lesdi Biritaniya, malla hospice nokkuure e pelle rento haa nokkuuje feere.
• Golloowo renndo walla wasiyaaji nafooje, baawɗo wallude ma ɗaɓɓude ballal.
• Awokaa walla awokaa, ngam wasiyya, jawdi, e naamne sariya.
• Ardiiɗo nuɗɗinki malla kawtal rento, ngam ballal ruuhu e kuugal.
• Konte walla wasiyaaji njoɓdi, so tawii kaalis maa ina saɗti.

Naamndo gooto fof, "Hol ko potmi waɗde e yontere adannde ndee, e hol ko waawi fadde." Ɓe njogoo jaabawol.

Yiylaade hoore maa¶

Aɗa mettina, aɗa jogii ko heewi. Ɓanndu maa e hakkille maa ina poti toppitaade. Yar ndiyam, nyaam kosam tokosam, foofto so aɗa waawi, kadi yimɓe mballa. Ardotooɗo on... ƴeewde hoore maa e nder sunaare mawnde ina sudda maale ɓalli, ɗanngal, e maale jeertinaango.

So tawii a meeɗii sikkude a waawaa yahde, walla aɗa miijoo joofnude nguurndam maa, haalan goɗɗo ɗoon e ɗoon. Noddu limngal emergency nokkuure ma, malla limngal kiriis bana 988 haa lesdi Amerika e Kanadaa, Samaritans haa 116 123 haa lesdi Biritaniya, malla Lifeline haa 13 11 14 haa lesdi Australia. Ko... limooje caɗtuɗe hello ngoo ina limta laabi kiriis wonande leyɗe goɗɗe.

Yontereeji caggal gadano oo¶

Yontere adannde ndee ina heewi heewde yimɓe e golle. Hedde yontere ɗiɗmere walla tataɓere, hoɗɓe ina njirloo, deeƴre ina waawi wonde ko ɓuri tiiɗde. Ko oon sahaa woni sahaa mo moƴƴi ngam naamnaade banndiraaɓe yo ƴeewndo, yo naata e fedde maayɓe, walla yiyde doktoor maa.

So aɗa ƴattoroo, firtaani aɗa ƴattoroo. Firti ko aɗa suna.

Templateeji kuutorteeɗi¶

Ɗee binndanɗe juutɗe ina mbaawi weeɓtinde noddaango.

To banke walla sosiyetee: "Miɗo nodda sabu gollodiiɗo am, [innde], maayii. Miɗo yiɗi anndude ko pot-mi waɗde e ko pot-ɗaa waɗde e am. Eɗen ñaagii nde mbaaw-ɗaa neldude ɗum e binndol."

To joom leydi walla ñamloowo: "Sehil am maayii ko ɓooyaani. Miɗo yiɗi ɗaɓɓude ɓeydaare juutnde e njoɓdi potndi yoɓeede ñalnde [ñalngu] nde miɗo renndina jawdi ndii. Mbele aɗa waawi haalande mi ko njiɗɗaa?"

To neɗɗo ƴattoowo ma: "Mi waawataa waɗde feere hannde. Neldu defte ɗee e binndol, mi jaabo so mi he6ii."

To sehil am: "Miɗo haani ballal e [golle keertiiɗe]. Mbele aɗa waawi waɗde ɗum, walla aɗa waawi jooɗaade e am tawa miɗo waɗa ɗum?"

Ceertugol leydi¶

Kuule ina ceerti, ɗum noon ƴeewto nokku. Ɗeeɗoo teskuyaaji ko kuuɓtodinɗi tan.

To leydi Amerik¶

Galle janani oo ina heewi waɗde seedantaagal maayde, ina waawi humpitaade Social Security. Siftor koppiiji keewɗi seedtinaaɗi ngam bankeeji e asiraaji. Naamndo hukuuma Social Security dow nafuuda survivor, nden ƴam dow lesdi ma dow ballal nokkuure. Konte denndaaɗe ina keewi jokkude, konte gooto gooto ina njahra e probate.

To leydi Angalteer¶

Winndito maayɗo oo e huutoraade Tell Us Once ngam departemaaji laamu keewɗi. Naamndo ko faati e Yoɓde Ballal Bereavement. Bankeeji ina keewi ustude konte neɗɗo gooto, awokaa walla banke ina waawi faamninde probate. Wasiyaaji ɓiɓɓe leydi ina mbaawi wallude e kaalis e naamne sariya.

To leydi Kanadaa¶

Habri Service Canada ngam nafuuda Pewnugol Pension Canada, e ƴeewtaade kuule diiwaan ngam estaaduuji. Bankeeji ina njogii kippuuji maayɓe. Awokaa walla notari ina waawi wallude e ndonu nguu.

To leydi Australie¶

Services Australia ina jogii sarwiis toppitiiɗo ko fayti e majjere, ina waawi humpitaade won e njuɓɓudiiji. Gardiiɗo janaaza oo maa wallu e binnditagol. Bankeeji ina njogii laabi ngam ƴettude estaaduuji maayɓe, kala dowla ina jogii kuule mum ngam ƴettude estaaduuji.

E nder leyɗeele goɗɗe¶

Leyɗeele keewɗe ina ɗaɓɓi binnditagol maayɗo oo e nder balɗe walla jonte, caggal ɗuum ko jokkondire humpitooji. Naamndo gardiiɗo wirwirnde, ammbasadeer maa, walla sarwiis wasiyaaji nokku. Ƴeew ko... limooje caɗtuɗe hello ngam ballal konsulaa so tawii aɗa woni caggal leydi.

Teskorde ko faati e heblo ballal gadanal¶

So tawii aɗa yiɗi heɓde ko ɓuri waawde heblo ngam caɗeele garooje, kursus ballal gadanal juuɗe ummoraade e Croix-Rouge, St John Ambulance, walla balloowo nokku ina waawi jannginde CPR e karallaagal goɗɗal. Ɗuum wonaa huunde waɗeteende jooni, hay gooto fotaani nan’de ƴattooje. Ko cuɓal tan wonande caggal.

Naamne keewɗe naamneede¶

Hol ko woni tan ko waawataa fadde e yontere adannde ndee?¶

Yenaneede maayde ndee ina tabiti, kadi gollodiiɗo maa ina toppitii, ƴeewtaade hoore maa e kala sukaaɓe walla jawdi, e naamnaade waktuuji e kala bidsee potɗo yoɓeede ko yaawi. Winnditaade maayɗo ina jogii lajal e nder won e leyɗeele, kono gardiiɗo wirwirnde walla binnditiiɗo oo maa faamnu ɗum. Fotde ko heddii koo fof, haa arti noon e uddude konte e jokkondirde e estaad, ina waawi ɗaminaade jonte.

Mbele miɗo waawi huutoraade konte men banke denndaaɗe haa jooni?¶

Heewi wonde ko eey, hay so bankeeji ina ceerti, won heen ina naamnoo seedantaagal maayde. Konte e innde gollodiiɗo maa tan ina keewi ustaade so tawii banke oo haalaama maayde ndee. Naamndo banke maa ko ɓe njiɗi e ko mbaawɗaa waɗde e nder ɗuum.

Mbele ko miin woni jom ñamaale jom suudu am?¶

E nder leyɗeele keewɗe aɗa waawi yoɓde ñamaale jom suudu maa so wonaa tawa aɗa siyna ɗum en e dow ballal walla sariyaaji jeyi dewgal nokkuuji ɗii ina kuutoree. Ñamaale ina mbaawi jokkondirde e maa haa jooni, tawa aɗa fotaani jaɓde hay huunde e telefoŋ. Ñaago ɗaɓɓaande e binndol e ɗaɓɓude wasiyaaji e awokaa, awokaa, walla sarwiis wasiyaaji.

Hol no mbaawirmi reende hoore am e fenaande caggal maayde?¶

Hoto yoɓ hay gooto, rokku heen defte konte, walla siynude huunde sabu noddaango, mesaas, walla njillu mo cikkaaka. Naamndo kala ko woni e binndol, ƴettu waktu, ƴeewto-ɗaa e neɗɗo koolaaɗo walla fedde nde e limoore nde njiy-ɗaa e hoore maa. Haa teeŋti e kala ƴattoowo ma ngam waɗde ko yaawi.

Fuɗɗoode ƴeewtaama¶

• GOV.UK (Leydi Angalteer): "Ko foti waɗeede caggal nde neɗɗo maayi", "Haalan min laawol gootol", "Yoɓde ballal ngam maayde", e "Keɓde ballal e njoɓdi wirwirnde".
• Wasiyaaji ɓiɓɓe leydi (Dental Leyɗeele) : ballal ko fayti e no kaalis e ñamaale mbaɗirtee caggal maayde.
• Njuɓɓudi kisal renndo (Amerik) : nafooje wuurɓe e yoɓde maayɓe.
• Komiseer njulaagu fedde ndee e Biro toppitiiɗo kaalis njulaagu (Amerik) : ardorde ñamaale maayɓe, fenaande jowitiinde e maayɓe, e Kuulal Janaaza.
• Service Canada e laamu Kanadaa: Nafooje wuurɓe e Plan Pension Canada e ko foti waɗeede caggal maayde.
• Services Australia: ballal e ballal kaalis caggal maayde.
• Croix-Rouge (Croix-Rouge Amerik, Croix-Rouge Angalteer) : ballal caggal maayde.
• Ballal Cruse ngam majjere (Dental Dowlaaji Amerik), Hospice UK, e Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Maayde e Palliative Care (Dowlaaji Dentuɗi): ballal maayde.
• 988 Warngooji e kiriis Nguurndam (Amerik e Kanadaa), Samariyankooɓe (Dental Dowlaaji Amerik), e Nguurndam (Ostarali).

Ngolɗoo hello ko humpito huuɓtodinngo, wonaa wasiyaaji sariya walla kaalis. Kuule e lajal ina ceerti e nder leydi e diiwaan, ɗum noon ƴeewto-ɗee e birooji jowitiiɗi e ɗuum walla e wasiyaaji baawɗi.

Ardiiɓe jokkondirɓe¶

• Tergal galle maayi jamma e nder galle mum tawi o sikkaani
• Waktuuji e balɗe gadane caggal maayde e galle
• Yiylaade hoore maa e nder sunaare mawnde
• Jom suudu maayɗo walla jibinannde ñamaande ɗaɓɓaande
• Probate lockout e laamu urgence executeur