Wallude cukalel e nder stres ekkol : maale jeertinaango e ko haalata¶

Laartude ɓiɗɗo maa ina haɓa e tiiɗnaare ekkol ina tiiɗi. Aɗa yiɗi wallude, kono ina weeɓi haalde ko boni, pusde no feewi walla ruttaade caggal no feewi. Kabaaru belɗo oo ko wonde jibnaaɓe ina njogii semmbe ɓurɗo heewde e ko cikkata, kadi golle tokoose, tiiɗɗe e nder galle ina mbaawi waɗde feere no suka oo jogori reende.

Ndee ɗoo deftere ko wonande jibnaaɓe, reenooɓe e toppitiiɓe sukaaɓe e mawɓe. Ina hollita maale teskuyaaji no woorunoo e huunde ɓurnde tiiɗde, ko haaltee e ko foti reeneede, no foti reentaade njuɓɓudi calminaali, no gollortoo e duɗal ngal, e nde foti waɗde heen safroowo, wasiyaaji walla liggey kiriis. So tawii ɓiɗɗo maa ina wondi e baasal ko yaawi, noddu limoore emergency nokku maa (911 to Amerik e Kanadaa, 112 e nder Dental Orop, 999 to Dental Dowlaaji Amerik).

Waɗde ɗum jooni¶

1. Deƴƴu, heɗo ko adii. Jooɗdo e ɓiɗɗo maa tawa alaa ekran walla lecture, naamndo-ɗaa "Hol no ngonir-ɗaa e ekkolaaji ɗii?" Ndeen yo ɓe kaaldu.
2. Ƴeewto ko ɓuri teeŋtude. Ƴeewto ɗanngal, ñaamde, ndiyam, yahdu e waktuuji e nder galle. Fiiseeji tokoosi ɗoo ina keewi wallude ko ɓuri janngude ɓeydaade.
3. Ƴeewto maandeeji jeertinaango. Tesko waylooji e nder ɓernde, ɗanngal, ñamri, jikkuuji walla cellal ɓanndu, ɗi duumotoo ko ɓuri jonte ɗiɗi walla ko nanndi e ko tiiɗi.
4. Naamndo no feewi ko fayti e kisal so tawii aɗa wondi e sunaare. So a sikkii ɓiɗɗo maa ina waawi miijaade bonnude hoore mum walla warde hoore mum, naamndo ɗum e moƴƴere e laaɓal, jokkondir e maɓɓe, jokkondir e laylaytol kiriis walla sarwisaaji cafrirɗi.
5. Jokkondir e duɗal ngal. Haaldu e jannginoowo form, wasiyaaji walla golloowo ekkolaaji ko fayti e ballal, tawa ina waɗi hoɗorde ekkolaaji so ina haani.
6. Keep home steady. Keep kuuɗe, nyaamdu e wakkati lelnugo, nden taska ko welnata nyalde fuu.

Ko... limooje caɗtuɗe hello ngoo ina limta jokkondiral kiriis wonande leyɗe goɗɗe. So tawii ɓiɗɗo maa ina wondi e caɗeele jooni, woto ɗaɓɓu : noddu limoore emergency nokku maa.

Ko waɗi ekkolaaji ina stressa sukaaɓe¶

Jaŋdeeji ina njogii nafoore e sukaaɓe sabu ina wayi no ko kamɓe njogii coktirgal jaŋde maɓɓe. Ngaandiiji maɓɓe ina ƴellitoo haa jooni, nokkuuji jowitiiɗi e peewnugol e reentaade miijooji ɗii, ngonaa timmuɗi haa cagataagal duuɓi capanɗe jeegom. Ɗum firti ko miijooji tiiɗɗi ina mbaawi nanndude e ɓuuɓri, kadi ŋakkere ina waawi nanndude e duumiinde.

Geɗe keewɗe ina mbaawi ɓeydude tiiɗnaare :

• Eksamenuuji toowɗi baɗɗi suɓaade duɗal, duɗal jaaɓi haaɗtirde walla golle.
• Njiylawu e sehilaaɓe, banndiraaɓe walla lowre renndo.
• Ko ɗaminaa, ko haalaa walla ko haalaaka, ummoraade e galle, duɗal walla cukalel ngel e hoore mum.
• Perfectionnisme, ko ɗum woni ko waɗata tolnooji ɗi hay gooto waawaa heɓde.
• Ɗaanaade moƴƴaani, golle keewɗe walla ŋakkeende waktuuji.
• Kulol gonngol, mette, ceertugol jaŋde walla ngonka cellal.
• Teskuyaaji goɗɗi e nder galle walla e nder duɗal, ko wayi no ňawu, luural galle, kulhuli kaalis walla majjugol.

Stress wonaa sahaa fof ina bonna. Ko famɗi fof, ɓuuɓri ina waawi ustude hakkille. Caɗeele ɗee puɗɗotoo ko nde stres teddi, juuti, walla alaa ko heddii e fooftere e weltaare.

Stress normal walla ko ɓuri ɗum¶

Ina waawi saɗtude anndude so tawii ɓiɗɗo maa ina wondi e caɗeele walla ina wondi e caɗeele. Tablo les oo ina rokka njillu ɓuuɓngu. Wonaa ñawu nguu, kadi ko aan ɓuri anndude ɓiɗɗo maa.

So tawii maale keewɗe jowitiiɗe e peeñii ina kawri, ina duumoo ko ɓuri jonte ɗiɗi, walla aɗa jogii tan ko ŋakkere, ƴettu peeje. Ɓuri moƴƴude ko ƴeewtaade tawa fof ina moƴƴi, wonaa tan ɗaminaade.

Maandeeji jeertinaango e nder detal¶

Maandeeji ɓernde. Bojji, tikkere, tikkere, ɓuuɓri, kulhuli sahaa kala, ɓuuɓri ɓuuɓndi walla meere, ɓuuɓri ɓuuɓri, walla wiyde ko ɓe jom en hakkillaaji walla ko ɓe ŋakkiraaɓe.

Maandeeji ɓanndu. Ɓuuɓri hoore, reedu, ɓuuɓri, ɓuuɓri ɓernde, ɓuuɓri ɓernde, ɓuuɓri ƴiiƴam, ɓuuɓri keewndi, e waylooji ɗanngal walla ñamri.

Maandeeji jikkuuji. Reende ƴeewtaade walla ƴeewtaade no haanirta nii, ƴattaade, ƴattaade jaŋde, woppude sehilaaɓe, waasde yiɗde golle, ɓeydude waktuuji e ekranuuji, ƴattaade ƴiye walla ƴettude ɓalndu, walla huutoraade alkol, kafeyin walla geɗe goɗɗe ngam haɓaade.

Maandeeji miijo. Perfectionnisme, miijo ɓaleejo e boɗeejo, kulol waasde, caɗeele jogaade hakkille, ŋakkeende ciftorgol, e haalaaji bonɗi keewɗi ko fayti e koye mum en walla ko fayti e koye mum en.

Maandeeji bannge boɗeejo. Haala yiɗde maayde walla majjude, bonnude hoore mum, rokkude jawdi, salminde, deeƴde ɗoon e ɗoon caggal nde dumunna juutɗo ina ŋakki, walla haalaaji ko wayi no "mo woni kala ina ɓurnoo welde so mi alaa." Ɗee ina poti waɗteede hakkille ko yaawi. Ƴeew feccere les ndee ko fayti e kisal.

Ko haalata¶

No kaaldirtaa ina waawi udditaade yeewtere walla uddude ɗum. Faandaare ko welde, curious e juutde.

Fuɗɗoraade yeewtere ndee¶

• "Mi teskiima aɗa nanndi e stress. Hol no ngonir-ɗaa e ekkolaaji ɗii?"
• "Hol ko ɓuri tiiɗde jooni?"
• "Mbele won ko mbaawmi waɗde ngam weeɓtinde ndee yontere?"
• "Mi wonaa ɗoo ngam lecture. Miɗo yiɗi faamde."

Suɓo waktu e nokku mo ɓuuɓri mum famɗi, ko wayi no e nder oto, e nder yahdu walla e nder defgol. Sukaaɓe heewɓe ina njiɗi haalde bannge e bannge, ɓuri weeɓde haalde yeeso e yeeso. So ɓe mbiyii "alaa" walla "miɗo selli", woto pus. Wiy "OK, miɗo ɗoo kala nde njiɗɗaa haalde", caggal ɗuum njokka caggal.

Konnguɗi ballitooji¶

• "Ko waawi heen wonde fof, miɗo yiɗi ma kadi miɗo manti no tiiɗir-ɗaa nii."
• "Nafoore maa fotndaaka e njeñtudi jaŋde."
• "Ɗum wooɗi ngam a ɗon ƴama. Yimɓe ɗuɗɓe ɗon ƴama."
• "Ɗum ina nanndi e ko tiiɗi. On njaaraama e haalande mi."
• "Njaɓen golle men e doggol garoowol ngol."
• "So tawii ndeeɗoo jaŋde yahraani no haanirta nii, ina woodi laabi goɗɗi."
• "A fotaani wonde timmuɗo."

Heɗtaade no moƴƴi¶

• Hokku hakkille maa fof, lelnu telefoŋ maa les.
• Miijo-ɗee ko nan-ɗon: "Ɗum wayi ko no aɗa sunii maa waktu maa timmu."
• Reento yiɗde feewnude huunde fof ɗoon e ɗoon. Naamndo, "Aɗa yiɗi wasiyaaji, walla aɗa yiɗi mi heɗoo?"
• Jaɓde miijooji tawa aɗa luurda. "Miɗo waawi yi'ude ko waɗi aɗa nana noon."
• Waɗde tonngoode maa ina deeƴna, ɓanndu maa ina ɓuuɓtoo.
• Muñ e silki.

Ko foti reenaade haalde¶

Ko njiɗ-ɗaa e hoore maa¶

Naamndo-ɗee hoore mon e goonga : hol mesasuuji, hay so ɗi kaaldaaka, neldu-ɗon ko fayti e njeñtudi ? Sukaaɓe ina teskaa tonngoode, ɓuuɓri e jaabawol toɓɓe. Yenane yiɗde maa ina laaɓi wonaa sarɗi e golle. Ƴeewto so tawii ko goonga fayndaare ndee ko fayndaare ɓiɗɗo maa, walla ko nde mbaɗ-ɗaa e maɓɓe.

Ballal kuuɓtodinngal e nder galle¶

Ko rutin calminaango, teskaango¶

• Waɗde waktuuji ñaamde, lelnde e ummital ko juuti.
• Sifaa waktuuji ngam janngude, nyaamde, yahde e fooftaade.
• Waɗde nokku janngirde deeƴɗo, laaɓɗo, mo annoore moƴƴere.
• Nanondiree e waktuuji ƴeewndo goonga e nder renndo, tawa ina waɗi fooftere e ñalawma walla feccere ñalawma kala yontere.
• Waɗde nguurndam ɓesngu no woorunoo, haa arti noon e waktuuji ngam weltinde.

Ɗaanaade¶

Ɗaanaade ko nde ngaandi mooftata jaŋde, reentoo jikku. Sukaaɓe ina keewi soklude fotde waktuuji 8 haa 10, sukaaɓe tokosɓe ina ɓuri ɗum, e wiyde Fedde Ameriknaare toppitiinde safaara ɗanngal. Hirjinde ekran free henndu les fotde waktu gooto hade lelnde, suudu niɓɓiɗndu cooyndu e njuɓɓudi dartiindi. Cramming jamma ina heewi ruttaade caggal. Ngam heɓde wasiyaaji, ƴeew njillu nguu e... jamma ko adii jarribo mawngo.

Nguura e ndiyam¶

• Hokkude nyaamdu keewndu e protein, karbohidratuuji ɓuuɓɗi, ɓiɓɓe leɗɗe e leɗɗe.
• Waɗde ñaamdu cellundu e ndiyam ina waawi yettaade nokku jannguɗo oo.
• Hoto yeewtu e teddeendi walla ñaamde e mbaadi teskinndi.
• Limtu kafeyin, kadi ustu njaram semmbe. Juɓɓule cellal ko wayi no duɗal jaaɓi haaɗtirde Ameriknaajo ina wasiyoo sukaaɓe e mawɓe yo njaram kosam cemmbinɗam.
• Tesko kala waylo waylo weeyo ngo ina waawi hollude caɗeele ɓurɗe luggiɗde.

Dimngal e henndu laaɓndu¶

Hay hojomaaji 20 haa 30 yahde, yahde e werlaaji, waɗde dingiral walla waɗde jimɗi ina wallita e ustude hormonuuji stres, ina moƴƴina jikku e ɗanngal. Siftor yahdude so tawii ɓiɗɗo maa ina udditanii ɗum.

Breaks e weltaare¶

Fooftere juutnde kala hojomaaji 30 haa 50 janngugol ina wallita e hakkille. Sifaade huunde welnde ñalnde kala : jimɗi, pijirlooji, noddaango e sehil, ñaamde ɓurnde welde, waktu e jawdi. Fooftere wonaa waktu bonɗo. Ina addana jaŋde moƴƴude golle.

Ustugol noppi e ɓuuɓri¶

• Waɗde, ƴettu kulhuli maa e nder galle hee no mbaawirtaa.
• Hoto ƴeewto-ɗaa sahaa kala walla ƴeewto-ɗaa yahrude yeeso laabi keewɗi e ñalawma.
• Hokkude ballal wonaa ƴeewtaade.
• Hokku ɓiɗɗo maa jeyi peeje maɓɓe, e maa ballal.
• Reento ɓe e nannditeede e woɗɓe.

Janngu ballal ngal ina wallita¶

Hirjinde laabi janngugol tiiɗɗi, wonaa janngude ko aldaa e joofgol : binndanɗe ɓennuɗe, karte, faamninde toɓɓe e daande toownde, e jarribooji juutɗi. Offer wonde heɗotooɗo, wonaa jannginoowo, so wonaa ɓe naamndii. So tawii ɓe njiɗii ballal ɓeydaande, naamndo duɗal ngal ko fayti e jaŋde walla ballal jaŋde. So waktu juutii, guide on cramming e kisal so waktu ina juuti ina lelna peeje laaɓtuɗe, ina jeertina kadi ko fayti e caɗeele kafeyin, njaram cemmbinɗam e huutoraade pillitol ɓuuɓngol.

Janngin karallaagal calmingol¶

Aɗa waawi janngude ɗeen ɗoon geɗe e nder heen, kadi aɗa waawi huutoraade so aɗa deeƴi:

• Fooftere leelnde : naatde e nayi, yaltude e jeegom haa jeetati.
• 5, 4, 3, 2, 1 leydi huutoraade hakkillaaji.
• Muscle tensing e ɓuuɓnude.
• Yahdu juutndu.
• Binndol ina metti les hade lelnude.

Ardotooɗo on... jarribo anniya e ñalawma jarribo sifotoo ko karallaagal ngal ɓiɗɗo maa waawi huutoraade e nder suudu jaŋde.

Gollaade e duɗal ngal¶

Duɗe ina njiya stres examen hitaande kala, kadi ina mbaawi wallude e fannuuji keewɗi.

Mo jokkondirta¶

• Formaasiyoŋ tutor walla jannginoowo ekkol.
• Wasiijo duɗal walla gardiiɗo pastoral.
• Koolaaɗo kuuɓal haajuuji jaŋde keertiiɗi walla ballal jaŋde.
• Ofisee ekkolaaji, ngam peeje e kuule.
• Hooreejo hitaande walla wasiyaaji ardorde.

Ko naamnetee¶

• Hol no ɓiɗɗo am yahrata e nder kilaas e ekkolaaji mock?
• Mbele aɗa yi’a maale stres?
• Hol ballal ina woodi : wasiyaaji, karallaagal jaŋde, jonɗe ƴeewndo, mentoring ?
• Mbele ɓiɗɗo am ina waawi heɓde hoɗorde jaŋde ko wayi no waktuuji ɓeydaaɗi, fooftere walla suudu ceertundu? Ƴeew doggol ngol e... hoɗorde jarriborde e heɓde ballal.
• Hol ko woni laawol so tawii ɓiɗɗo am ina rafi walla ina wondi e panic attack e ñalawma ekzamen?
• Hol mo mbaaw-ɗen jokkondirde so en ngoni e sunaare?

Renndin ko ngannduɗaa¶

Haalana duɗal ngal ko yowitii e ngonka cellal, kulhuli, waylooji ɓesngu walla maayde. Gollotooɓe mbaawaa wallitde ko ɓe nganndaa. Naamndo ɓiɗɗo maa ko adii, naatnu ɗum e yeewtere ndee, mbele ina annda ina teddinee.

So ñalawma jaŋde ɓadtiima¶

Yontere ko adii¶

• Waɗde golle ɗee ina njokki, reena mbayliigaaji e hojomaaji cakkitiiɗi ɗii.
• Ƴeewto logistique e nder heen : ñalɗi, waktuuji, nokkuuji, ID, kaɓirɗe.
• Hirjinde fooftere e ƴeewndo lewlewndu, wonaa cramming frantic.
• Naamndo ko wallitata ɓe no ɓe keɓirta deeƴre, ndokku ɗum.

Jamma ko adii¶

• Hokkude ñaamde no woorunoo e kikiiɗe deeƴɗo.
• Wallu pack bag so ɓe njiɗii.
• Waɗde ekranuuji ɗii ina lesɗina, galle oo ina deeƴa.
• Haal huunde juutnde e welnde.

Subaka oo¶

• Waɗde kosam e jogaade chat light.
• Accu wakkati keewɗo, reena hujjaaji.
• Wiy salminaango e weltaare e juutde: "Aɗa feewnitoo. Miɗo manti ma. En njiyii caggal."
• Reento ƴattooje e hojomaaji cakkitiiɗi.

So tawii won ko ŋakki e ñalawma hee¶

So tawii ɓiɗɗo maa ina rafi, ina waasa ID, ina leeli walla ina jogii caɗeele karallaagal, jokkondir e duɗal walla nokku jaŋde ɗoon e ɗoon. Ardotooɗo on... ñalngu jaŋde logistik e emergency ina suddii ko foti waɗeede e no miijo keeriiɗo gollortoo.

Caggal jaŋde ndee¶

• Hokkude ñaamde e huɓɓude ko adii kala yeewtere.
• Yo ɓiɗɗo maa felliti so ina haala kaayitaaji ɗii.
• Reento-ɗee post-mortems laaɓtuɗi.
• Sifaade huunde welnde.
• So ekkolaaji goɗɗi njokkii, wallu ɓiɗɗo maa fooftaade e waɗtude hakkille mum.

Nde njeñtudi mettini¶

No njaaboto-ɗaa kabaruuji mettuɗi ina waawi waylude cellal ɓiɗɗo maa. Deƴƴu, keɗo, reena aybinde. Focus e jikkuuji ko adii e cuɓe ɗiɗaɓere. Ardotooɗo on... ko foti waɗeede caggal njeñtudi bonndi ina suddii waktuuji gadani ɗii, eeraango, retakeeji e laabi goɗɗi. Ciftoren sukaaɓe heewɓe ina njiya hersa mawka e oo sahaa, kadi giɗli mon tiiɗɗi ina ɓuri kala tolno.

Kisal : nde stres wonti kiriis¶

Ko ɓuri heewde e stres ekzamen ina njahra. Kono won sukaaɓe ina njuumta haa miijotoo bonnude koye mum en. Ƴettu kala haala bonnude hoore maa walla warde hoore mum, hay so tawii ina wayi no ko fenaande walla aɗa sikki ko ngam waɗde hakkille.

Maandeeji jeertinaango kiris¶

• Haala yiɗde maayde, majjude walla waasde wonde ɗoo.
• Wiyde ko ɗe teddeendi walla gooto fof ina weltoo so ɗe ngalaa.
• Yaakaare ko fayti e ko arata.
• Hokkude jawdi walla salminde.
• Yiylaade e nder internet laabi bonnugol hoore.
• Deƴƴere ɗoon e ɗoon caggal mudda mette mawɗe.
• Ittugol e kala neɗɗo.
• Ɓeydagol yarde walla huutoraade dorog.
• Gaañanɗe walla maandeeji kollitooji bonnude hoore mum.
• Giɗli ɗi ngalaa hakkille walla bonɗi.

Ko foti waɗeede¶

1. Heddo e ɓiɗɗo maa. Woto accu ɓe tan so a sikkii ɓe ngoni ko e baasal.
2. Naamndo laaɓngo e deeƴre. "Aɗa miijo bonnude hoore maa walla joofnude nguurndam maa?" Naamndaade waɗataa miijo ngoo e hakkillaaji maɓɓe. Ina uddita damal haala nuunɗal.
3. Heɗto tawa aɗa ñaawa. Yo ɓe kaal. Hoto njeewtu walla ustude.
4. Ittu heɓde feere so aɗa waawi waɗde ɗum e kisal, ko wayi no leɗɗe, geɗe ɓutte walla geɗe goɗɗe, e seerndude ɗe.
5. Heɓ ballal jooni. So tawii won kulhuli jooni jooni walla ɓe mbonni koye maɓɓe, noddu limoore emergency nokku maa (911 to Amerik e Kanadaa, 112 e nder Dental Orop, 999 to Dental Dowlaaji Amerik). Ngam heɓugo ballal e wasiyaaji, noddu malla winndu 988 haa lesdi Amerika e Kanadaa, Samaritans haa 116 123 haa lesdi Biritaniya e Irlande, malla Childline haa 0800 1111 ngam sukaaɓe lesdi Biritaniya. Leyɗeele goɗɗe ina ngondi e... limooje caɗtuɗe hello.
6. Njuɓɓudi toppitagol karallaagal. Jokkondir e doktoor maa, e sarwiis cellal hakkille walla e wasiyaaji duɗal. Rewrude e balɗe caggal ɗuum.

Laawol pellital wonande jibnaaɓe¶

flowchart TD
    A["Aɗa teskaa maale stres ekkol"] --> B{"Kala haala bonnude hoore mum, warde hoore mum walla bonnude ɗum ɗoon e ɗoon?"}
    B -->|"Eey"| C["Heddo e ɓiɗɗo maa, noddu sarwisaaji cafrirɗi walla laylaytol kiris"]
    B -->|"Alaa"| D["Fuɗɗoo yeewtere deeƴnde, keeriinde, keɗo"]
    D --> E["Ƴeewto ɗanngal, ñaamde, yahdu e fooftere"]
    E --> F{"Mbele maale ɗee ina njokka ko ɓuri jonte 2 walla ina mbaawi battinde e nguurndam ñalnde kala ?"}
    F -->|"Alaa"| G["Waɗde golle ballitooje e ƴeewtaade ñalnde kala"]
    F -->|"Eey"| H["Jokkondir e wasiyaaji duɗal ngal e doktoor maa"]
    H --> I["Naamndo ko fayti e hoɗorde ekkol e wasiyaaji"]
    G --> J["Yiylo kadi caggal ekkolaaji"]
    I --> J

Nde ɗaɓɓata ballal karallaagal¶

Jokkondir e doktoor maa walla karallo ko faati e cellal hakkille so tawii ɓiɗɗo maa:

• Ina famɗi no feewi, ina wondi e kulol walla ina ɓuuɓna ko ɓuri jonte ɗiɗi.
• Ina heewi ɓuuɓde.
• Waawaa ɗaanaade, walla ɗaanaade no feewi, fotde jonte.
• Jaɓaani yahde duɗal.
• Waɗii nafoore e sehilaaɓe e golle.
• Ina jogii waylooji mawɗi e ñaamde walla teddeendi.
• Huutortoo ko alkol, dorog walla geɗe goɗɗe ngam haɓaade.
• Ina jogii wullitaango ɓalli ngo alaa sabaabu laaɓtuɗo.
• Ina jogii ngonka anndaaka ina ɓeydoo bonde.

Doktoor ina waawi ƴeewtaade cellal ɓanndu, ƴeewtaade cellal hakkille e yeewtidde e safaara. Terapiiji haalooɓe, ko wayi no terapiiji jikkuuji hakkilantaagal, ina wasiyee no feewi ngam haɓaade baasal e muñal e nder sukaaɓe, tawi ko Fedde Ngenndiije Dentuɗe ngam Cellal to Angalteer (NHS) e Fedde Ameriknaare toppitiinde ko faati e hakkillaaji. Kuule jowitiiɗe e leɗɗe ko doktoor jeyi, tee ndeeɗoo tinndinoore rokkataa wasiyaaji jowitiiɗi e leɗɗe. Duɗe e renndooji keewɗi ina ndokka wasiyaaji tawa njoɓaaka walla tawa njoɓaaka, ɗum noon naamndo.

Siftor wonde ɗaɓɓude ballal ko maande toppitagol, wonaa waasde. Ballal gadanal ina heewi ustude no caɗeele juutirta.

Yiylaade hoore maa¶

Jibnaaɓe ina njogii stres kadi. Calminaali maa ko ballal ɓiɗɗo maa, ɗum noon reen ɗum.

• Renndinde kulhuli maa e mawɗo goɗɗo, sehil maa walla wasiya.
• Mbaɗtu ɗanngal maa, ñaamde maa e fijirde maa.
• Siftor hoore maa wonde a fotaani feewnude huunde fof.
• Woppu nanndinde ɓesngu maa e woɗɓe.
• Tesko jaabawol maa e njeñtudi, rokku hoore maa waktu hade maa jaabaade.
• Ɗaɓɓu ballal so tawii aɗa wondi e caɗeele walla aɗa ŋakkiraa yaakaare e hoore maa.

Miijooji keewɗi¶

Miijo: Ɓooygol seeɗa ina moƴƴi e sukaaɓe sahaa kala. Caɗeele teskinɗe ina mballita, kono ƴoƴre teeŋtunde walla duumiinde ina bonna.

Miijo: Haalde warngooji ina addana ɗum ɓeydaade. Naamnaade ko laaɓti e moƴƴere addantaa ɗum, kadi ina waawi addude wellitaare.

Miijo: So ɓe njanngii sahaa kala, ɓe ngoni ko e muñde. Janngude ko ɓuri heewde ina waawi wonde maande ŋakkere walla timmal.

Miijo: So ɓe njanngaani, ɓe njiɗaa. Reende ina heewi wonde maande kulol walla ƴattoore.

Miijo: Yarde semmbe e kafeyin ina mballita e maɓɓe waɗde hakkille. Ko heewi ina waawi ɓeydude ŋakkere, bonnude ɗanngal, addana ɓernde ɓuuɓde.

Miijo: Anniya ko yiɗde hakkille tan. Anniya ko goonga e safrude, kadi woppude ɗum ina waawi ɓeydude ɗum bonde.

Doggol ƴeewndo wonande jibnaaɓe¶

• Mi naamndiima no ɓiɗɗo am wayi, mi heɗiima.
• Ɗaanaade, ñaamde, yah-ngartaa e fooftere ina ndeenee.
• Miɗo reena nannditgol, kulhuli e haalaaji bonɗi.
• Miɗo anndi maale stres potɗe ɓeydaade ballal.
• Mi jokkondirii e duɗal ngal ko fayti e ballal e hoɗorde so ina haani.
• Min njogii peeje ngam ñalawma jaŋde e ngam caggal njeñtudi.
• Miɗo anndi limooje kiris wonande leydi am, mi hisnii ɗe.
• Miɗo ƴeewa wellitaare am.

Duuɓi ceertuɗi, haajuuji ceertuɗi¶

Exam stress ina wayi no seerti e suka jahroowo e duuɓi 9, suka jahroowo e duuɓi 14 e suka jahroowo e duuɓi 19. Toɗɗaade mbaadi maa e duuɓi maɓɓe ina addana leydi ballal maa moƴƴude.

Sukaaɓe tokosɓe (fotde duuɓi 6 haa 11)¶

Sukaaɓe tokosɓe ina keewi hollirde mette e ɓanndu walla e jikkuuji e nokkuuji konnguɗi. Naamne reedu, ɓuuɓri, ɓuuɓri, ɓuuɓri jamma walla salaade yahde ekkol fof ina mbaawi wonde maale. Waɗde golle ɗee ko koyɗe e teskaaɗe, hokku heen hoolaare heewnde, e waɗde jarribooji ɗii e nder jiyɗe e yettude tiiɗnaare e yiɗde humpitaade ko ɓuri limde. Fijo, janngude e nder galleeji e waktuuji yaajɗi ina ndeena hakkillaaji maɓɓe kisal. Yeewtid e jannginoowo so tawii kulhuli ina peeña ina ɓeydoo, nde tawnoo duɗe keewɗe ina njogii porogaraamuuji leelɗi ngam sukaaɓe kulɓiniiɓe.

Sukaaɓe puɗɗiiɓe (fotde duuɓi 12 haa 15)¶

E ooɗoo sahaa, sukaaɓe ina njiɗi no feewi sehilaaɓe e no ɓe nanndirta. Ɓe mbaawi suuɗde kulol maɓɓe caggal jeewte, silsil walla tikkere. Hokku ɓe nokku, kono heddo e maɓɓe, kadi mbiyaa ɓe kaalda bannge e bannge e nder yahdu walla e nder oto. Wallen ɓe waɗde peeje janngugol goonga, nde tawnoo heewɓe ina kaɓa e yuɓɓinde waktu. Yeewtu maale ƴattooje e timmal, baawɗe mawnude e nder ɗii duuɓi.

Sukaaɓe mawɓe e sukaaɓe mawɓe (fotde duuɓi 16 haa 21)¶

Almuɓɓe mawɓe ina njiɗi jeytaare, kadi ɓe ɓuri jaabaade ko no mawɓe nii. Naamndo hol ballal ɓe njiɗi, e teddinde jaabawol maɓɓe, tawa aɗa anndi aɗa woni ɗoon. Eksamenuuji toowɗi e tampere ko fayti e doggol garoowol e nguurndam ina mbaawi teeŋtinde no feewi. Siftor ɓe wonde laabi ina keewi, kadi ndokkir ɓe wallude ɓe cuɓe wiɗto so ɓe naamndiima. To duɗal jaaɓi-haaɗtirde, ɓe mbaawataa yiɗde a jokkondirde e gollotooɓe, kadi kuule sirlu ina mbaawi haɗde gollotooɓe renndude humpitooji e maa, ngam ɗuum, jokku jokkondiral e ɓiɗɗo maa no feewi.

Sukaaɓe wonduɓe e caɗeele jaŋde walla ngonka cellal¶

Sukaaɓe wonduɓe e dyslexie, ADHD, autism, anxiété walla ngonka cellal juutka ina mbaawi ɓurde tiiɗde e stres ekkol, ina mbaawi kadi heɓde ballal. Fuɗɗoraade ko yaawi e hoɗorde, mooftu hujjaaji e haaldude e duɗal ngal e peeje. Ardotooɗo on... hoɗorde jarriborde e heɓde ballal ina yaha e nder golle ɗee.

Nde ɓiɗɗo maa wiyi hay huunde¶

Won e sukaaɓe ina caloo haalde, no naamnirtaa no feewi. Ɗum firtaani ɓe ngalaa haaju e ballal. Enndu ɗeen peeje.

• Hokkude golle ɗe ngalaa semmbe, ko wayi no defde, yahdude e dogdu walla yahde e werlaa nokku, ɗo haalde ina waawi wonde.
• Accu ɓataake juutɗo walla neldu mesaas wiyde aɗa yiɗi, kadi aɗa woni ɗoon nde ɓe njiɗi haalde.
• Naamndo mawɗo goɗɗo mo hoolaaki, hono neene maa, coftuɗo maa walla jannginoowo maa, ngam ƴeewndaade.
• Siftor ko njiy-ɗaa e stres e mbaadi juutndi e nuunɗundi, tawa aɗa waɗa ɗum e maa.
• Hokku ɓe suɓol dow no ballal ɓe yiɗiri, bana walliinde, yewtere saare malla ballal kuugal dow taskaramji.
• Jokku ndaarde maandeeji. So a yiyii waylooji ina kulɓinii ma, naamndo duɗal ngal walla doktoor maa wasiyaaji hay so tawii ɓiɗɗo maa yeewtataa ɗum.

Tiɗnaare ɓuri himmude e timmal. Sukaaɓe ina keewi udditaade balɗe walla jonte caggal ɗuum, so tawii ɓe nganndii a ñaawataa ɓe.

Fuɗɗoode ƴeewtaama¶

• Sarwiis Cellal Leydi (Leydi Angalteer), kelle ko faati e stres ekkol, wallude ɓiɗɗo maa e stres ekkol, e cellal hakkille sukaaɓe e sukaaɓe.
• Fedde Ameriknaare toppitiinde hakkillaaji (Amerik), ballal wonande jibnaaɓe ko faati e baasal e kulol e nder sukaaɓe.
• Centres de Contrôle et de Prevention des Maladies (Amerik), humpitooji ko faati e kulhuli e depression e nder sukaaɓe e ko faati e haɓaade warngooji sukaaɓe.
• Hakkillaaji sukaaɓe e hakkille (Dental Dowlaaji Amerik), ardorde jibnaaɓe e dow stres ekkol e wallitde suka.
• Akademi Ameriknaajo ko faati e safaara ɗanngal e Akademi Ameriknaajo ko faati e safaara sukaaɓe (Amerik), dumunna ɗanngal e ardorde ko fayti e njaram cemmbinɗam.
• 988 Warngooji e Kiriis Lifeline (Amerik), Samariyankooɓe e Childline (Dental Dowlaaji Amerik), ngam jokkondirde e kiriis.

Ardorde ina waawi waylaade, ƴeewto kelle ɗeen juɓɓule jooni. Ndee ɗoo deftere ko humpito huuɓtodinngo, wonaa wasiyaaji safaara, tee alaa wasiyaaji safaara.

Naamne keewɗe naamneede¶

Hol no mbaawir mi anndude so tawii ɓiɗɗo am ina jogii nerves examen normal walla caɗeele ɓurɗe mawnude?¶

Nerves no feewi ina juuta, ina njalta so ekzamen oo gasii, won heen jammaaji ɗi njuumtaani walla ɗi njuumtaani. Caɗeele ɓurɗe mawnude ina kollita no yontereeji ŋakkere hakkille, ŋakkere hakkille, ŋakkere ɗanngal walla ŋakkere ñaamde, woppude sehilaaɓe, woɗɗitaade jaŋde, walla haalaaji ɗi ngalaa yaakaare. So tawii a yiyii heen geɗe keewɗe, walla aɗa wondi e sunaare tan, kaaldu e wasiyaaji duɗal ngal walla e doktoor maa.

Hol ko pot-mi wiyde ɓiɗɗo am hade am waɗde ekzamen?¶

Waɗde juut, welde e tiiɗde, yeru aɗa manti no ɓe ngolliri, aɗa yiɗi ɓe ko kewi fof, aɗa yi’a ɓe caggal. Reento quizzing minit cakkitiiɗo, nannditgol e haalde no njeñtudi ndii foti wonde. Salminaango calminaango e peeje ngam huunde welnde caggal ɗuum ina wallita ko ɓuri haala juutka.

Mbele mi waɗa ɓiɗɗo am ɓeydoo janngude walla mi ɗacca ɓe fooftoo?¶

Ko huunde fof, e fooftere ina jeyaa e jaŋde moƴƴere. Wallu ɓiɗɗo ma waɗugo limngal gooŋgaangal bee siwtaare, ɗaanaaki, nyaamdu, fijirde e nyalde siwtaare kala asaweere. Puɗɗagol janngude ko juuti ina heewi ustude hakkille e ɓeydude kulhuli, tawa noon ko jokkondire tiiɗɗe e laabi janngugol tiiɗɗi ɓuri moƴƴude.

Hol ko mbaɗatmi so ɓiɗɗo am ina haala warngo walla bonnude hoore mum?¶

Ƴettu ɗum e hakkille, njokkondiree e maɓɓe, naamndo-ɗee e dow deeƴre e laaɓal so tawii ɓe cikkata ko bonnude koye maɓɓe walla joofnude nguurndam maɓɓe. Heɗto tawa aɗa ñaawa, itta jokkondire e kala ko ɓe mbaawi huutoraade ngam bonnude koye maɓɓe so tawii ina selli, keɓa ballal ɗoon e ɗoon. Noddu limngal emergency nokkuure ma to woodi kulhuli ko yaawi, malla jokkondir e laynde kiris bana 988 haa lesdi Amerika e Kanadaa malla Samaritans haa 116 123 haa lesdi Biritaniya e Irlande.

Teskorde ko fayti e janngude ko ɓuri ɗum¶

Ballal gadanal cellal hakkille walla kursus ballal gadanal ummoraade e Croix-Rouge, St John Ambulance, walla ballal nokkuure ina janngina jibnaaɓe e toppitiiɓe no puɗɗortoo yeewtere e suka gonɗo e caɗeele, anndude maale caɗeele e jokkondirde e ballal. Kursuuji keewɗi ina mbaɗi taƴre ko fayti e wallitde sukaaɓe teeŋti noon.

Ardiiɓe jokkondirɓe¶

• Test anxiété e ñalawma jaŋde
• Ko foti waɗeede caggal nde njeñtudi ekkol bonndi
• Test hoɗorde e heɓde ballal
• Kiriis cellal hakkille
• Limooje emergency