Kuambuluisha muana mu ntatu ya mateta: bimanyinu bia didimuija ne tshia kuamba¶
Emergency numbers differ by country. This page uses 911, the number for the United States and Canada. Many other countries use 112, 999, or another number. Find the number for your country.
Kutangila muanebe uluangana ne ntatu ya mateta nkukole. Udi musue kuambuluisha, kadi mbipepele bua kuamba bualu bubi, kuenzeja bikole anyi kupingana panyima bikole. Lumu luimpe ndua se: baledi badi ne buenzeji bua bungi kupita mudibu bela meji, ne bienzedi bikese bia ku nzubu bidi mua kuambuluisha nsonga bua kutantamena ntatu.
Mukanda ewu udi bua baledi, balami ne balami ba bana ne bansonga. Bidi biumvuija bimanyinu bia tunyinganyinga tua pa tshibidilu ne bia bualu kampanda bunene, tshia kuamba ne tshia kuepuka, mushindu wa kuenza tshibidilu tshia ditalala, mushindu wa kuenza mudimu ne tshilongelu, ne dîba dia kubueja munganga, mufidi wa mibelu anyi mulongo wa malu a ntatu. Shi muanebe udi mu njiwu, udi mua kubikila nimero ya lukasa ya muaba unudi (911 mu États-Unis ne Canada, 112 mu Union européenne mujima, 999 mu Royaume-Uni).
Enza nunku mpindieu¶
- Ikala mupole ne teleja kumpala. Somba ne muanebe kuyi ne tshilamba anyi muyuki ne umuebeje ne: "Udi umvua bishi bua mateta?" Pashishe balekele bakule.
- Tangila malu a nshindamenu. Tangila tulu, biakudia, mayi, diendakana ne dîba dia pambelu. Malu makese adibu balongolole apa atu ambuluisha bikole kupita dilonga dia pa mutu.
- Keba bimanyinu bia didimuija. Tangila mashintuluka a mu lungenyi, tulu, dijinga dia kudia, ngikadilu anyi makanda a mubidi adi apita mbingu mikese anyi adi amueneka bu makole.
- Ebeja buludiludi bua malu a bukubi shi udi ne kanyinganyinga. Wewa wela meji ne: muanebe udi mua kuikala wela meji a kudienzela bibi anyi kudishipa, umuebeje ne bulenga ne patoke, ikala nende, ne yukila ne bena mudimu ba njiwu anyi bena mudimu ba njiwu.
- Akula ne tshilongelu. Yukila ne mulongeshi wa formilere, mufidi wa mibelu anyi muena mudimu wa mateta bua diambuluisha, ne muaba wa mateta padibi bikengela.
- Ikala ku nzubu mushindame. Ikala ne bilele, biakudia ne dîba dia kulala bimanyike, ne enza bualu kampanda budi busankisha dituku dionso.
The nomba ya tshimpitshimpi dibeji didi dileja bantu badi mu ntatu ya matunga makuabu. Bikala muanebe mu njiwu mpindieu, kuindidi to: ubikile ku nimero wa njiwu wa muaba unudi.
Bua tshinyi mateta adi atatshisha bana¶
Mateta adi ne mushinga kudi bansonga bualu adi amueneka bu adi ne nsapi ya matuku abu atshilualua. Buongo buabu budi anu buenda bukola, ne bitupa bidi bitangila dilongolola ne dilongolola dia lungenyi kabiena bikumbane too ne munkatshi mua bidimu makumi abidi to. Bidi biumvuija ne: lungenyi lukole ludi mua kuikala lukole, ne dipanga didi mua kuikala dia kashidi.
Bintu bia bungi bidi mua kubandisha lutatu:
- Bikebelu bia mushinga mukole bidi bishintulula tulasa, iniversite anyi masungula a mudimu.
- Kufuanyikija ne balunda, bana betu anyi ku Enternete.
- Malu adibu batekemene, adibu bamba anyi adibu kabayi bamba, kudi bena mu dîku, kudi tulasa anyi kudi muana nkayende.
- Dijinga dia kuenza malu mu mushindu mupuangane, didi diteka mikenji idi muntu nansha umue kayi mua kukumbaja.
- Tulu tubi, mudimu wa bungi anyi dipanga dia dîba dia kuikisha.
- Tunyinganyinga tudiku, kanyinganyinga, dishilangana dia malu a kulonga anyi nsombelu wa makanda a mubidi.
- Malu makuabu adi atutatshisha kumbelu anyi ku kalasa, bu mudi dikengeshangana, bilumbu mu dîku, tunyinganyinga tua makuta anyi dijimija dia bintu.
Kanyinganyinga katu anu ne njiwu misangu yonso to. Dienzeja dikese didi mua kukolesha lungenyi. Lutatu ludi lutuadija padi tunyinganyinga tukola, tushala mutantshi mule, anyi katuyi tushiya muaba wa dikisha ne disanka.
Kanyinganyinga ka pa tshibidilu anyi tshintu tshikuabu¶
Bidi mua kuikala bikole bua kumanya ni muanebe udi utantamena ntatu anyi udi uluangana. Tablo udi kuinshi eku udi ufila bulombodi bua tshianana. Ki mbua disama to, kadi udi mumanye muanebe bimpa.
| Muaba | Bia pa tshibidilu, pa tshibidilu bidi mua kulombodibua | Bidi bitangila, bidi bikengela kuenza |
|---|---|---|
| Mood | Kuikala ne tshiji misangu mikuabu, bikondo bikese bia binsonji, buôwa kumpala kua mateta | Kanyinganyinga kashidi, dipanga ditekemena, tshiji tshikole, dipanga dia lungenyi |
| Lala | Butuku bukese bua dikisha kumpala kua mateta | Mbingu ya tulu tubi, tulu tua bungi, bilota bibi, kubika ne buôwa |
| Kudia | Dijinga dikese dia kudia dituku dia mateta | Kubenga kudia, kushintulula bujitu, kudia bikole, kupangisha biakudia |
| Ngikadilu | Kulonga bikole, kujinga kuikala nkayanyi imue misangu | Kulekela balunda, kuepuka tulasa, kulekela malu adibu banange |
| Mubidi | Bipupu, mutu usama mu matuku a mateta | Disama dia tshifu misangu ya bungi, mutu usama, buôwa bua bungi, dijimija lungenyi |
| Kuela meji | Ikala uditatshisha bua bipeta | Meji a tshinyangu a tshiendelele, meyi bu mudi "kakuena mushinga to" |
| Tshilongelu | Kujinga kuenza bimpa | Kubenga kubuela mu kalasa, dijinga dia kuenza malu mu mushindu mupuangane, tulasa tudi tupueka nansha mudibu badienzeje |
| Bukubi | Kakuena | Kuakula bua kudienzela bibi anyi kudishipa, kufila bintu, ngikadilu wa njiwu |
Shi bimanyinu bia bungi bidi bikutonda bimueneka pamue, bipita mbingu ibidi, anyi udi anu ne kanyinganyinga, enza bualu kampanda. Mbimpe kutangila ne kumona ni bionso bidi bimpe pamutu pa kuindila.
Bimanyinu bia didimuija mu bule ne mu butshiama¶
Bimanyinu bia mu lungenyi. Didila, tshiji, tshiji, dishintuluka dia lungenyi, tunyinganyinga tua misangu yonso, lungenyi lua patupu anyi lua tshianana, kudiumvua mutshiokeshibue, anyi kuamba ne: mbatshimbakane anyi mbapangile.
Bimanyinu bia ku mubidi. Mutu usama, tshifu tshisama, disama dia mutshima, ditshioka, mutshima udi wenda lubilu, tshifu tshikole, dikankamana, disama dia misangu ne misangu, ne dishintuluka dia tulu anyi dia dijinga dia kudia.
Bimanyinu bia ngikadilu. Kuepuka dikonkonona anyi dikonkonona dia malu bikole, dipingaja malu panyima, dibenga kubuela mu kalasa, dilekela balunda, dijimija dia dijinga dia kuenza malu a dijikija lutetuku, divula dia dîba dia kumona biamu bia televizion, disuma nsuki anyi dikosa dia dikoba, anyi kunua maluvu, kafe anyi bintu bikuabu bua kutantamena ntatu.
Bimanyinu bia kuela meji. Dijinga dia kuenza malu mu mushindu mupuangane, diela meji dia bantu bafiike ne batoke, buôwa bua kupanga, lutatu lua kuimanyina pa bualu kampanda, dipanga dia lungenyi, ne mêyi mabi adibu bamba misangu ne misangu adi atangila bobu bine anyi matuku abu atshilualua.
Bimanyinu bia dibendele dikunze. Kuakula bua kujinga kufua anyi kujimina, kudienzela bibi, kufila bintu, kuamba ne: ndi mulekele, kuikala ne ditalala dia tshimpitshimpi kunyima kua tshikondo tshile tshia dikenga, anyi mêyi bu mudi ne: "muntu yonso uvua mua kuikala bimpe meme tshiyiku." Bidi bikengela kutabalela diakamue. Tangila tshitupa tshidi kuinshi eku tshia malu a bukubi.
Tshia kuamba¶
Mushindu uudi wakula udi mua kutuadija anyi kujika muyuki. Ikala ne tshisumi, tshisumi ne tshipi.
Kutuadija muyuki¶
- "Ndi mumone ne udi umueneka mubungame. Udi umvua bishi bua mateta?"
- "Ntshinyi tshidi tshikole mpindieu?"
- "Kudi bualu bundi mua kuenza budi mua kupepeja lumingu elu anyi?"
- "Tshiena muaba ewu bua kulongesha to. Ndi musue kumvua."
Sungula dîba ne muaba udi ne luya lukese, bu mudi mu mashinyi, mu luendu anyi paudi uteka. Bansonga ba bungi batu bamona bipepele bua kuyukila ku luseke ne ku luseke pamutu pa kuyukila mpala ne mpala. Bobu bamba ne: "Kakuyi bualu" anyi "Ndi bimpe," kuenzeji to. Amba ne, "Eyowa, ndi muaba ewu dîba dionso diudi musue kuakula," ne pashishe ulonde pashishe.
Biambilu bia diambuluisha¶
- "Nansha biobi bienzeke mushindu kayi, ndi mukunange ne ndi ne disanka bua muudi udienzeja bikole."
- "Mushinga webe kena mupimibua ku bipeta bia mateta to."
- "Kabiena ne bualu bua kuikala ne buôwa to. Bantu ba bungi batu bumvua buôwa."
- "Bidi biumvuika bikole. Tuasakidila bua kungambila."
- "Tuenzayi bualu budi bulonda pamue."
- "Bikala tshikebelu etshi katshiyi tshienda bu muvuabu balongolole, kudi mishindu mikuabu."
- "Kuena ne tshia kuikala mupuangane to."
Kuteleja bimpa¶
- Teka ntema yebe yonso ne uteke telefone webe panshi.
- Ela meji pa malu audi mumvue: "Bidi bimueneka bu udi wela meji ne dîba nedijike."
- Ikala ukandamena dijinga dia kulongolola malu onso diakamue. Udiebeje ne: “Udi musue kupeta mibelu anyi, peshi udi musue bua meme kukuteleja?”
- Itaba muudi udiumvua kuyi ukokangana to. "Ndi mmona bua tshinyi udi umvua nanku."
- Ikala ne dîyi dimpe ne mubidi webe mupole.
- Ikala ne lutulu ne ditalala.
Tshia kuepuka kuamba¶
| Epuka kuamba | Bua tshinyi bidi mua kusama | Teta pamutu pa |
|---|---|---|
| "Tshikebelu etshi tshidi tshileja matuku eba onso atshilualua." | Udi uvudija ntatu mikole | "Etshi tshidi ne mushinga, ne kudi mishindu ya bungi ya kufika ku tshiudi musue." |
| "Udi ne tshia kuenza mudimu bikole." | Udi umvua bu udi ne tshilumbu | "Ntshinyi tshidi mua kukuambuluisha bua kulonga bimpe?" |
| "Bua tshinyi kuena ulongolola?" | Bidi bijula dikuba | "Mmunyi mudi malu enda? Ndi mua kukuambuluisha anyi?" |
| "Tangila mudi mulunda webe anyi muanenu wenza bimpe." | Difuanyikija didi dinyanga mushinga wa muntu nkayende | "Udi wenza mu mushindu webe." |
| "Ikala anu ne ditalala." | Udi ubenga malu adi muntu umvua | "Tuelayi mupuya bitekete bitekete pamue." |
| "Tudi bapitshishe makuta a bungi mu bualu ebu." | Udi uvudija dipila | "Tudi koku bua bualu buebe nansha biobi mua kuenzeka." |
| "Wewe mupangile, neujikije kuyi ne tshintu." | Udi ukolesha lungenyi lua tshinyangu | "Tuimanyine pa bualu bumue ku bumue." |
Malu audi mutekemene¶
Diebeja ne bululame buonso: mmukenji kayi, nansha kuyi muamba, iudi utuma bua bipeta? Bana badi bamona dîyi, diela dia mbila ne mushindu udibu benza malu padibu babapeta. Ikala mushindike ne dinanga diebe kadiena dimanyine pa dienza dia mudimu to. Tangila ni kipatshila i kipatshila kikatampe kya muanebe, nansha i kipatshila kiudi mubatekele.
Dikuatshisha dia mudimu kumbelu¶
Tshibidilu tshia ditalala, tshidi mua kumanyibua kumpala kua dîba¶
- Ikala ne dîba dia kudia, dia kulala ne dia kubika dia pa tshibidilu.
- Longolola dîba dia kulonga, dia kudia, dia kuendakana ne dia dikisha.
- Ikala ne muaba wa kulonga udi kayi ne mutoyi ne udi ne butoke buimpe.
- Nuitabe bua kuenza programe wa dikonkonona dia malu, ne dikisha ne dituku dimue anyi tshitupa tshia dituku dia dikisha lumingu luonso.
- Ikala ne nsombelu wa mu dîku bu wa pa tshibidilu, ne dîba dia kusanka.
Lala¶
Tulu i dîba didi buongo bulama malu adibu balonga ne bulongolola mushindu udi muntu udiumvua. Bilondeshile tshilongelu tshia malu a tulu tshia mu Amerike, bansonga batu dijinga ne mêba matue ku 8 anyi 10, ne bana batekete badi dijinga ne mêba matue ku 8 anyi 10. Ukankamije bantu bua kuikisha dîba dimue kumpala kua kulala, nzubu wa mîdima muimpe ne ndongamu muimpe. Dibuela dia bantu butuku ditu ditamba kunyanguka. Bua kupeta ngenyi, bala bulombodi pa butuku bua kumpala kua diteta dinene.
Biakudia ne mayi¶
- Ufile biakudia bia pa tshibidilu bidi ne proteyine, bintu bidi bipatuka bitekete bitekete, bimuma ne mishipa.
- Lama biakudia bidi ne makanda a mubidi ne mâyi pabuipi ne muaba wa dilonga.
- Kuena ne bua kuakula bua bujitu anyi bua kudia mu mushindu mubi to.
- Ikala ukepesha kafeine, ne uleke kunua maluvu adi afila bukole. Bibambalu bia malu a bukola bua mubidi bu mudi tshilongelu tshia bena Amerike tshia malu a bana bidi bifila mibelu bua kubenga kunua maluvu adi afila bukole kudi bana ne bansonga.
- Tangila mashintuluka onso mu bidia bidi mua kuleja lutatu lunene.
Dienda ne kapepe kimpe¶
Nansha minite 20 to ne ku 30 ya kuendakana, kuendesha dikalu, manaya anyi maja bidi biambuluisha bua kumbusha hormone ya tunyinganyinga ne bidi bilengeja lungenyi ne tulu. Umuambile bua kuya pamue pikala muanebe musue.
Dikisha ne disanka¶
Dikisha dikese kunyima kua minite 30 anyi 50 ya dilonga didi dikuatshisha bua kuimanyina pa malu. Longolola bualu kampanda buimpe dituku dionso: mizike, manaya, dibikila ne mulunda, biakudia biudi munange, dîba dia kuikala ne nyama ya mu nzubu. Dikisha ki ndijimija dia dîba to. Bidi bienza bua dilonga dikale dimpe.
Kukepesha mutoyi ne tshienzedi¶
- Ikala ne tunyinganyinga tuebe pambelu pa nzubu bilondeshile muudi mua kuenza.
- Kuela nkonko misangu yonso anyi kutangila mudi malu enda misangu ya bungi ku dituku to.
- Ufila diambuluisha pamutu pa kulombola.
- Pesha muanebe bumfumu bua plan wende, ne wewe bu mukuatshishi.
- Ubalame bua kubenga kubafuanyikija ne bakuabu.
Diambuluisha dia kulonga didi diambuluisha¶
Kankamija mishindu ya kulonga ne tshisumi pamutu pa kubala misangu yonso: mikanda ya kale, karte ka flashcards, kumvuija biena-bualu ne dîyi dikole, ne mateta makese a dibidija. Ikala muteleji, ki mmulongeshi to, anu bobu bakuebeje. Shi badi dijinga ne diambuluisha dikuabu, webeja tshilongelu bua dilongesha anyi diambuluisha dia kulonga. Bikala dîba dikese, mulombodi pa Kubuela mu bukubi padi dîba dikese udi ulongolola plan mulelela ne udi udimuija bua njiwu ya kafeine, maluvu adi afila bukole ne dienza mudimu bibi ne manga adi akolesha mubidi.
Longesha mishindu ya kutalaja¶
Nudi mua kulonga malu aa pamue, ne kudibidija paudi ne ditalala:
- Kupuya bitekete bitekete: munda bua banayi, pambelu bua isambombo too ne muanda mukulu.
- 5, 4, 3, 2, 1 dishindamena ku diambuluisha dia biumvuilu.
- Kukolesha mifuba ne kuikisha.
- Ngendu mikese.
- Kufunda tunyinganyinga kumpala kua kulala.
Mulombodi pa tunyinganyinga tua mateta mu dituku dia mateta udi umvuija mishindu idi muanebe mua kuenza nayi mudimu mu nzubu wa mateta.
Kuenza mudimu ne tshilongelu¶
Tulasa tutu tumona ntatu ya mateta tshidimu tshionso, ne tudi mua kuambuluisha mu mishindu ya bungi.
Nganyi wa kubikila¶
- Mulongeshi anyi mulongeshi wa kalasa.
- Mufidi wa mibelu mu kalasa anyi mulombodi wa tshitendelelu.
- Mulombodi wa majinga a pa buawu a tulasa anyi diambuluisha dia dilonga.
- Mulombodi wa mateta, bua malu adibu balongolole ne mikenji.
- Mulombodi wa tshidimu anyi mufidi wa mibelu.
Tshia kuebeja¶
- Muananyi udi wenza bishi mu kalasa ne mu mateta?
- Udiku umona bimanyinu bia kanyinganyinga anyi?
- Ndikuatshisha kayi didiku: mibelu, dimanya dia kulonga, bikondo bia dikonkonona, dilongesha?
- Muananyi udi mua kupeta muaba wa kusombela mu mateta bu mudi dîba dia pa mutu, dikisha anyi nzubu mukuabu anyi? Tangila bulombodi pa kuteta muaba wa kulala ne kupeta diambuluisha.
- Ntshinyi tshidi tshienzeka pikala muananyi usama anyi muikale ne tshipupu tshia buôwa dituku dia mateta?
- Nnganyi utudi mua kuyukila nende bituikala ne tunyinganyinga?
Umanyishe malu audi mumanye¶
Ambila tshilongelu malu adi atangila makanda a mubidi, tunyinganyinga, mashintuluka a mu dîku anyi lufu lua muntu. Bena mudimu kabena mua kukuatshisha tshidibu kabayi bamanye to. Anji kuebeja muanebe, umubueje mu muyuki, bua amone ne: udi unemeka.
Padi dituku dia mateta disemena pabuipi¶
Lumingu lua kumpala¶
- Ikala ne malu audi wenza pa tshibidilu ne kuepuka mashintuluka a ku minite ya ndekelu.
- Tangila bintu pamue: matuku, meba, miaba, ID, bintu.
- Kankamija dikisha ne dikonkonona dia malu makese, ki mbua dienza dia malu ne tshiji to.
- Ubebeje tshidi tshibambuluisha bua kuikala ne ditalala, ne ubambile.
Butuku bua kumpala¶
- Ufile biakudia bia dilolo bia pa tshibidilu ne dilolo dia ditalala.
- Bambuluishe bua kulongolola tshibombi bobu basue.
- Ikala ne tshiamu tshia nzembu tshipuekele ne nzubu ikale mupole.
- Amba bualu buipi ne bulenga.
Mu dinda¶
- Enza biakudia bia mu dinda ne ikala ne muyuki mupepele.
- Ikala ne dîba dia bungi, ne epuka dikokangana.
- Tuambilayi ne muoyo mujima ne mu tshikoso ne: "Ukadi mudilongolole. Ndi ne dianyisha bua bualu buebe. Netumonengana pashishe."
- Epuka nkonko ya ndekelu.
Shi bualu kampanda kabuyi buenda bimpe dituku adi¶
Shi muanebe usama, mujimije mukanda wa dianyisha, mufike panyima pa dîba anyi ne ntatu ya malu a tekiniki, yukila ne tshilongelu anyi nzubu wa mateta diakamue. Mulombodi pa malu a tshikebelu tshia dituku dia mateta ne malu a tshimpitshimpi udi wakula bua tshia kuenza ne mushindu udi ditaba dia pa buadi dienza mudimu.
Panyima pa mateta¶
- Ufile tshiakudia tshia patupu ne umukuatshishe kumpala kua muyuki wonso.
- Lekela muanebe wangata dipangadika dia kuakula bua dibeji.
- Epuka malu a bungi a kunyima kua lufu.
- Longolola bualu kampanda budi busankisha.
- Bikala mateta makuabu alonda, ambuluisha muanebe bua kuikisha ne kupingaja lungenyi luende.
Padi bipeta bibungamija¶
Mushindu uudi wandamuna ku lumu lubi udi mua kushintulula diondapangana dia muanebe. Ikala mutabale, teleja, ne kuepuka dipila. Imanyina pa malu adi muntu umvua kumpala ne pa malu audi mua kuenza pashishe. Mulombodi pa tshia kuenza kunyima kua tshipeta tshibi udi wakula bua mêba a kumpala, dilomba dia dilumbuluisha, dipingaja ne njila mikuabu. Vuluka ne bansonga ba bungi badi bumvua bundu bua bungi mu tshikondo etshi, ne dinanga diebe dia kashidi didi ne mushinga wa bungi kupita kalasa kayi konso.
Dikuba: padi tunyinganyinga tulua lutatu¶
Malu a bungi a mu mateta adi apita. Kadi bamue bansonga batu bapitakana too ne ku diela meji a kudienzela bibi. Angata muyuki wonso wa kudienzela bibi anyi wa kudishipa ne mushinga wa bungi, nansha biobi bimueneka bu bia patupu anyi wewe wela meji ne: mbua kukuteleja.
Bimanyinu bia dikenga¶
- Kuakula bua kujinga kufua, kujimina anyi kubenga kuikalaku.
- Kuamba ne: badi bujitu anyi ne: muntu yonso uvua mua kuikala bimpe padibu kabayi nabu.
- Dipanga ditekemena bua matuku atshilualua.
- Kupeshangana bintu anyi kushiyangana.
- Kukeba pa lutanda lua Internet mishindu ya kudienzela bibi.
- Ditalala dia tshimpitshimpi kunyima kua tshikondo tshia kanyinganyinga kakole.
- Kumbuka kudi muntu yense.
- Divulangana dia maluvu anyi dikuatshika dia manga.
- Mputa anyi bimanyinu bidi bileja ne udi muditapa.
- Bikadilu bia tshianana anyi bia njiwu.
Tshia kuenza¶
- Shala ne muanebe. Kumulekedi nkayabu wewa wela meji ne udi mu njiwu.
- Ebeja buludiludi ne mu ditalala. "Udi wela meji a kudienzela bibi anyi kujikija muoyo webe anyi?" Kuebeja kakuena kubueja lungenyi mu lungenyi luabu to. Bidi biunzulula tshiibi tshia kuakula ne bululame.
- Telejayi kanuyi nulumbuluisha. Lekelayi bakule. Kukokangana anyi kupepeja malu to.
- Umbusha mushindu wa kupeta bintu shi udi mua kuenza nanku kakuyi lutatu, bu mudi manga, bintu bia nsongo anyi bintu bikuabu, ne ubilame bimpe.
- Get help now. If there is immediate danger or they have harmed themselves, call your local emergency number (911 in the United States and Canada, 112 across the European Union, 999 in the United Kingdom). For support and advice, call or text 988 in the United States and Canada, Samaritans on 116 123 in the United Kingdom and Ireland, or Childline on 0800 1111 for young people in the United Kingdom. Other countries are on the nomba ya tshimpitshimpi dibeji.
- Arrange professional care. Contact your doctor, a mental health service or the school counsellor. Follow up in the days afterwards.
If you think your child may be in danger of suicide
Do not wait and do not leave them alone. Call your local emergency number (911 in the United States and Canada, 112 across the European Union, 999 in the United Kingdom) if there is immediate risk or they have hurt themselves. Contact a crisis line such as 988 in the United States and Canada or Samaritans on 116 123 in the United Kingdom and Ireland for guidance. Read the guide on lutatu lua bukola bua mubidi for more steps.
A decision path for parents¶
flowchart TD
A["You notice signs of exam stress"] --> B{"Any talk of self harm, suicide or immediate danger?"}
B -->|"Eyowa"| C["Stay with your child and call emergency services or a crisis line"]
B -->|"Tòo"| D["Start a calm, private conversation and listen"]
D --> E["Check sleep, food, movement and rest"]
E --> F{"Do symptoms last over 2 weeks or affect daily life?"}
F -->|"Tòo"| G["Keep supportive routines and check in daily"]
F -->|"Eyowa"| H["Contact the school counsellor and your doctor"]
H --> I["Ask about exam accommodations and counselling"]
G --> J["Review again after the exams"]
I --> J
When to seek professional help¶
Contact your doctor or a mental health professional if your child:
- Has been very low, anxious or irritable for more than two weeks.
- Has frequent panic attacks.
- Cannot sleep, or sleeps far too much, for weeks.
- Udi ubenga kubuela mu kalasa.
- Udi ujimija dijinga dia balunda ne midimu.
- Has major changes in eating or weight.
- Uses alcohol, drugs or other substances to cope.
- Has physical complaints with no clear cause.
- Has a known condition that is getting worse.
A doctor can check physical health, assess mental health and discuss treatment. Talking therapies, such as cognitive behavioural therapy, are widely recommended for anxiety and depression in young people by the National Health Service in the United Kingdom (NHS) and the American Psychological Association. Decisions about medication belong to a doctor, and this guide gives no medication advice. Many schools and communities offer counselling at low or no cost, so ask.
Remember that seeking help is a sign of care, not failure. Early support often shortens how long problems last.
Kuditabalela¶
Parents carry stress too. Your calm is a resource for your child, so protect it.
- Share your worries with another adult, friend or counsellor.
- Keep your own sleep, meals and exercise.
- Remind yourself that you do not have to fix everything.
- Let go of comparing your family with others.
- Notice your own reactions to results, and give yourself time before responding.
- Seek help if you feel overwhelmed or hopeless yourself.
Common myths¶
Myth: A bit of pressure is always good for children. Moderate challenge helps, but heavy or constant pressure harms.
Myth: Talking about suicide will make it more likely. Asking directly and kindly does not cause it, and it can bring relief.
Myth: If they are studying all the time, they are coping. Over-studying can be a sign of anxiety or perfectionism.
Myth: If they are not studying, they do not care. Avoidance is often a sign of fear or overwhelm.
Myth: Energy drinks and caffeine help them focus. Large amounts can raise anxiety, disrupt sleep and cause heart palpitations.
Myth: Anxiety is just attention seeking. Anxiety is real and treatable, and dismissing it can make it worse.
A checklist for parents¶
- I have asked how my child is feeling, and listened.
- Sleep, meals, movement and rest are protected.
- I avoid comparisons, threats and catastrophic talk.
- I know the signs of stress that need more help.
- I have contacted the school about support and accommodations if needed.
- We have a plan for exam day and for after results.
- I know the crisis numbers for my country and have saved them.
- I am looking after my own wellbeing.
Different ages, different needs¶
Exam stress looks different in a 9 year old, a 14 year old and a 19 year old. Adjusting your approach to their age makes your support land better.
Younger children (about 6 to 11 years)¶
Younger children often show stress through the body or behaviour instead of words. Stomach aches, clinginess, tantrums, nightmares or refusing to go to school can all be signs. Keep routines simple and predictable, give plenty of reassurance, and keep tests in perspective by praising effort and curiosity rather than scores. Play, reading together and outdoor time protect their sense of safety. Talk to the teacher if worries appear to be growing, since many schools run gentle programmes for anxious children.
Early teenagers (about 12 to 15 years)¶
At this age, young people care a great deal about friends and how they compare. They may hide their fear behind jokes, silence or irritability. Give them space, but stay available, and offer to talk side by side during a walk or a drive. Help them set a realistic study plan, since many struggle to organize time. Watch for signs of self criticism and perfectionism, which can grow during these years.
Older teenagers and young adults (about 16 to 21 years)¶
Older students want independence, and they respond better to being treated as adults. Ask what support they would like, and respect their answer, while making sure they know you are there. High stakes exams and the pressure about the next step in life can weigh heavily. Remind them that there are many pathways, and offer to help them research options if they ask. At university, they may not want you to contact staff, and privacy rules may stop staff from sharing information with you, so keep communication open with your child directly.
Children with learning differences or health conditions¶
Children with dyslexia, ADHD, autism, anxiety or a long term health condition may feel exam stress more strongly and may qualify for support. Start early on accommodations, collect evidence and talk to the school about a plan. The guide on kuteta muaba wa kulala ne kupeta diambuluisha walks through the process.
When your child says nothing¶
Some young people refuse to talk, however gently you ask. That does not mean they do not need help. Try these approaches.
- Offer a low pressure activity, such as cooking, walking the dog or driving somewhere, where talking is optional.
- Leave a short note or send a message saying you care, and you are there when they want to talk.
- Ask another trusted adult, such as an aunt, coach or teacher, to check in.
- Mention your own experiences of stress in a brief and honest way, without making it about you.
- Give them choices about the kind of help they might like, such as a counsellor, a family chat or practical help with planning.
- Keep watching for signs. If you see changes that worry you, ask the school or your doctor for advice even if your child will not discuss it.
Persistence matters more than perfection. Children often open up days or weeks later, once they feel sure that you will not judge them.
Miaba mifumina¶
- National Health Service (United Kingdom), pages on exam stress, helping your child with exam stress, and children and young people's mental health.
- American Psychological Association (United States), resources for parents on stress and anxiety in teens.
- Centers for Disease Control and Prevention (United States), information on anxiety and depression in children and on youth suicide prevention.
- Young Minds and Mind (United Kingdom), parent guidance on exam stress and supporting a young person.
- American Academy of Sleep Medicine and American Academy of Pediatrics (United States), sleep durations and guidance on energy drinks.
- 988 Suicide and Crisis Lifeline (United States), Samaritans and Childline (United Kingdom), bua kumanya malu a njiwu.
Guidance can change, so check the current pages of these organizations. This guide is general information, not medical advice, and contains no medication advice.
Nkonko itubu bela misangu ya bungi¶
How can I tell if my child has normal exam nerves or a bigger problem?¶
Normal nerves are short lived and pass once the exam is over, with some restless nights or irritability. A bigger problem shows as weeks of low mood, constant worry, panic attacks, poor sleep or appetite, withdrawal from friends, avoiding school, or hopeless statements. If you see several of these, or you simply feel worried, talk to the school counsellor or your doctor.
What should I say to my child before an exam?¶
Keep it short, warm and steady, for example that you are proud of how hard they have worked, that you love them whatever happens, and that you will see them after. Avoid last minute quizzing, comparisons and talk about how much the result matters. A calm goodbye and a plan for something enjoyable afterwards help more than a long speech.
Ndi ne bua kusaka muananyi bua kulonga bikole anyi kumulekela bua kuikisha?¶
Bionso bibidi bidi ne mushinga, ne dikisha didi tshitupa tshia dilonga dimpe. Ambuluisha muanebe bua kuenza programe muimpe wa dikisha, tulu, biakudia, dibidija dia mubidi ne dituku dia dikisha lumingu luonso. Kuenzeja bua kulonga misangu yonso kudi kupuekesha lungenyi ne kukolesha tunyinganyinga, eku dilonga dia pa tshibidilu ne mishindu ya kulonga idi yenza mudimu bimpa.
Ntshinyi tshindi mua kuenza pikala muananyi wakula bua didishipa anyi didienzela bibi?¶
Angata bualu ebu ne mushinga, ikala nabu, ne ubakonke ne ditalala ne buludiludi ni badi bela meji a kudienzela bibi anyi kushipa nsombelu wabu. Teleja kuyi ulumbuluisha, umbusha mushindu wa kupeta tshintu tshionso tshidibu mua kuenza natshi mudimu bua kudienzela bibi bikalabi bimpe bua kuenza nanku, ne lomba diambuluisha diakamue. Bikila nimero ya njiwu ya muaba unudi pikala njiwu ya lukasa, anyi bikila nimero wa njiwu bu mudi 988 mu États-Unis ne Canada anyi Samaritans ku 116 123 mu Royaume-Uni ne mu Irlande.
Mukanda wa kulonga malu makuabu¶
Dilongesha dia diambuluisha dia kumpala dia malu a lungenyi anyi diambuluisha dia kumpala dia kudi Croix-Rouge, St John Ambulance, anyi kudi mufidi wa diambuluisha dia muaba udibu basombele didi dilongesha baledi ne balami mushindu wa kutuadija muyuki ne nsonga udi mu dikenga, kumanya bimanyinu bia lutatu ne kumusangisha ne diambuluisha. Malongesha mavule adi na tshitupa tshia diambuluisha dia bansonga.