Panyima pa tshipeta tshibi tshia mateta anyi tshikebelu tshibi: mêba a kumpala ne malu adi alonda¶
Nomba ya malu a tshimpitshimpi idi mishilangane bilondeshile ditunga. Dibeji edi didi dienza mudimu ne 911, nomba wa ditunga dia États-Unis ne dia Canada. Matunga makuabu a bungi adi ne nomba wa 112, 999 anyi nomba mukuabu. Keba nomba wa ditunga dienu.
Tshipeta tshibi tshidi mua kuikala bu ne: buloba budi bupueka. Udi mua kumvua buôwa, bundu, tshiji, dipanga dia lungenyi anyi binsonji bia bungi, ne lungenyi luebe ludi mua kuela meji mabi menemene bua matuku ebe atshilualua. Bienzedi ebi mbimpe, ne kabiena biumvuija ne: nsombelu webe mmunyanguke to, nansha mudibi mua kuikala nanku mpindieu.
Mukanda ewu udi bua balongi ne baledi. Udi wakula bua meba a kumpala kunyima kua tshipeta tshibi, mushindu wa kupeta lungenyi, mushindu wa kumanya malu adi atangila dilomba dia dilomba, dipingana ne mishindu mikuabu, mushindu wa kuyukila ne baledi ne balongeshi, ne mushindu wa kumanya dishilangana pankatshi pa dibungama dia pa tshibidilu ne disama dia lungenyi didi dijinga ne diambuluisha. Shi udi mu njiwu ya kudienzela bibi, pita ku tshitupa tshia dîba dia kupeta diambuluisha ne wenze mudimu ne bantu badi mua kukubikila diakamue.
Enza nunku mpindieu¶
- Imana ne upuekesha mioyo kumpala kua wewe kuangata dipangadika dia bualu kampanda. Ikala muaba muimpe ne upuekesha luya bitekete bitekete, munda bua inayi ne pambelu bua isambombo too ne muanda mukulu. Kuangatshi mapangadika manene mu dîba dia kumpala to.
- Tangila ni udi mu bukubi. Wewe ne lungenyi lua kudienzela bibi anyi wela meji ne: kuena mua kutantamena bualu ebu to, ambila muntu mpindieu ne ubikile ku nimero ya njiwu ya muaba unudi (911 mu États-Unis ne mu Canada, 112 mu Union européenne mujima, 999 mu Royaume-Uni) anyi ku telefone wa njiwu. The nomba ya tshimpitshimpi dibeji didi dileja bantu badibu mua kuyukila nabu bilondeshile ditunga.
- Ambila muntu umua uudi weyemena. Muledi, mulunda, mulongeshi anyi mufidi wa mibelu. Kuena dijinga ne kuikala ne plan to, anu bua kuikala nkayebe nende.
- Dia, nua mayi ne ikisha. Didiumvua dikole didi ditshiokesha, ne nzala ne ditshioka bidi bienza bua malu onso ikale mabi menemene.
- Kufundi, kumbusha, kulekela anyi kumanyisha bualu nansha bumue. Difila nansha dituku dimue kumpala kua kuangata mapangadika manene adi atangila tulasa, tulasa anyi matuku ebe atshilualua.
- Funda malu ne nkonko. Funda bipeta biebe, matuku a ndekelu ne tshiudi musue kumanya. Malu adi alonda adi mapepele bua kulongolola padi tshikondo tshia kumpala tshipita.
Mêba a kumpala: tshidi tshia pa tshibidilu¶
Panyima pa lumu lubi, mubidi utu wenza anu mudiwu wenza padiku njiwu yonso. Mutshima webe udi mua kututa lubilu, tshifu tshiebe tshidi mua kukankamika, udi mua kumvua luya anyi mashika, udila binsonji, mutshioke anyi tshiji. Meji adi mua kunyema anyi kuya tshianana. Diumvua edi ditu ditamba kufika ku tshibungubungu mu mêba a kumpala ne dipueka mu matuku makese, nansha mudidi mua kulua mu mavuala.
Malu adi atamba kuenzeka adi:
- Kukema anyi kubenga kuitaba, bu mudi "etshi katshiena mua kuikala tshimpe to."
- Buôwa anyi bundu.
- Tshiji kudi wewe nkayebe, ku mateta, kudi mulongeshi anyi kudi bulongolodi.
- Kanyinganyinga ne binsonji.
- Buôwa bua baledi, miaba ya ku iniversite, midimu, makuta anyi matuku atshilualua.
- Dipanga dia lungenyi, anyi lungenyi lua se: kakuena bualu budi ne mushinga to.
- Dipila dia kulekela bantu.
- Disulakana disangisha ne kanyinganyinga, pikala lutatu lujika.
Kakuena tshimue tshia ku bintu ebi tshidi tshileja butekete to. I biyukeno bya se uvua uditatshisha. Kudilekela bua kumvua, kuyi wenza bualu nansha bumue, ntshitupa tshia diondopangana.
Tshia kuenza mu dîba dia kumpala¶
- Keba muaba wa ditalala, udi kayi ne njiwu, anyi ikala ne muntu udi kayi ne bualu.
- Puya bitekete bitekete mu minite mikese. Mulombodi pa tunyinganyinga tua mateta mu dituku dia mateta udi umvuija mishindu ya kupuyakana ne ya kuela panshi idi kabidi yenza mudimu kunyima kua lumu lubi.
- Nua mâyi, ne udia tshintu nansha wewe kuyi umvua nzala.
- Dila pikalabi bikengela. Binsonji bidi bipatuka ku tshilelelu.
- Patuka pambelu bua kupeta kapepe kimpe.
- Teka telefone webe panshi pikala réseaux sociaux anyi muyuki wa mu kasumbu mua kukuenzela bibi.
Tshia kuepuka mu dituku dia kumpala¶
- Kuangata mapangadika a kashidi bu mudi kulekela tulasa, kumbusha konte anyi kumbusha balunda.
- Kunua maluvu anyi kunua manga bua kujikija lungenyi elu. Bidi mua kukolesha dibungama ne kufikisha ku mapangadika adi ne njiwu.
- Kushala nkayebe mu lungenyi lua mîdima munkatshi mua mêba a bungi.
- Kubala meyi onso a balongi betu pa bidi bitangila bipeta biabu.
- Kutuma mesaje a tshiji kudi balongeshi anyi kudi bena mudimu ba mateta. Udi mua kuleja malu adi akutonda ne ditalala pashishe.
- Kumbusha kanyinganyinga kebe mu mushindu kayi wonso.
Kuena ne bua kunua maluvu, manga anyi ngikadilu wa njiwu bua kutantamena lutatu elu to
Maluvu, manga, diendesha dia mashinyi bibi ne didienzela bibi bidi mua kuvuija dituku dibi dibi menemene ne bidi mua kukebesha njiwu ya kashidi. Wewe mumvue dijinga dia kudienzela bibi anyi dia kuenza malu adi mu njiwu, ambila muntu mukuabu ne ubikile ku telefone wa diambuluisha. Mulombodi pa lutatu lua bukola bua mubidi udi umvuija mushindu wa kudiambuluisha wewe anyi muntu mukuabu.
Kupeta lungenyi¶
Bitu bikole bua kuela meji bimpa padi lungenyi lukola, kadi ngenyi mikese idi mua kuambuluisha padi tshikondo tshia kumpala tshipita. Etshi ki ntshia kuenzeja bantu bua kuela meji mimpe to. Bidi bitangila kumona nsombelu bimpe menemene.
Tshipeta tshimue ki ntshia mushinga webe to¶
Tshikebelu tshidi tshipima mamanya kampanda dituku kampanda mu nsombelu kampanda. Kabiena bipima bulenga buebe, bufuki buebe, dinanukila diebe, disekesha diebe, dijinga diebe dia kumanya malu anyi bukole buebe to. Bantu ba bungi bavua baluangana mu kalasa anyi bapangile mateta mbaye ku nsombelu muimpe ne ku midimu, misangu ya bungi mu njila uvuabu kabayi banji kuela meji to.
Bipeta bia bungi bidi mua kushintuluka anyi kulongolola¶
Bilondeshile ditunga ne tshikebelu, misangu ya bungi kutu mishindu ya bungi:
- Dikonkonona anyi diandamuna dia mukanda webe.
- Dilomba dia mbulamatadi.
- Kuangata kabidi anyi kuenza kabidi, imue misangu mu mbingu anyi ngondo mikese.
- Njila mikuabu ya kubuela mu kalasa kebe, bu mudi programe ya ntuadijilu anyi ya dibuela, bidimu bia disangisha, njila ya mudimu, anyi dishintuluka panyima pa tshidimu tshia kumpala.
- Kuenza mudimu ne bipedi bikuabu anyi bijadiki bia dimanya.
- Kulomba kupitshila ku ndongoluelu ya ndekelu anyi ya kujikija bua kupeta miaba ya tulasa tua iniversite mu amue matunga.
- Kuangata tshikondo tshia dikisha bua kupeta makanda ne kudisangisha kabidi.
Udi mua kuikala kuyi umona mishindu eyi ku ntuadijilu bualu dibungama didi dipangisha lungenyi. Kuyukila ne mulongeshi, mufidi wa mibelu anyi mufidi wa mibelu ya mudimu kudi kunzulula mishindu ya bungi.
Kuela meji a mateyi a kutangila¶
| Buteyi bua kuela meji | Tshilejilu | Lungenyi luakane |
|---|---|---|
| Bionso anyi tshintu nansha tshimue | "Ndi mupangile, nunku ndi mupangile" | "Ndi muenze bibi mu tshikebelu etshi. Ntshidi anu mua kulonga ne kuteta kabidi." |
| Dinyanguka | "Muoyo wanyi mmujika" | "Etshi ntshilumbu. Ndi ne tshia kumanya mishindu yanyi." |
| Dibala dia lungenyi | "Bantu bonso nebamone ne ndi mutshimbakane" | "Tshiena mumanye tshidi bakuabu bela meji to. Bantu ba bungi badi ne bia bungi bia kuenza mu nsombelu wabu." |
| Kutamba kuakula | "Ntu anu npangila" | "Ndi muenze bimpa mu bintu bikwabo, kadi kabiena bijimija abi to." |
| Kudipisha | "Bionso bivua tshilema tshianyi" | "Bimue bintu bivua mu bukokeshi buanyi, ne bikuabu kabivua nanku to. Ndi mua kulongela ku bionso bibidi." |
| Dimanyisha dia malu atshilualua | "Tshiakupeta mudimu nansha kakese" | "Tshiena mua kumanyisha malu atshilualua to. Ndi mua kuenza bualu bukese budi bulonda." |
Kufunda ngenyi yebe panshi ne kuteta diandamuna diakane kudi mua kukepesha bukole buabu. Bidi kabidi biambuluisha bua kuebeja tshiudi mua kuambila mulunda udi pa muaba webe.
Tangila tshimfuanyi tshijima¶
Diebeja ne:
- Mbitupa kayi bia bualu ebu bidi mu bukokeshi buanyi mpindieu?
- Mmalu kayi adi mua kuenzeka?
- Ndi musue tshinyi, pa kumbusha tshipeta etshi?
- Nnganyi uvua mua kungambuluisha?
- Ntshinyi tshindi musue kuenza mushindu mukuabu musangu udi ulonda?
Kuena dijinga ne mandamuna onso lelu to.
Kumvua tshipeta tshieba¶
Paudi udiumvua mushindame, tangila bimpe tshivua tshienzeke. Etshi ntshimanyinu, ki ntshilumbu to.
Tangila malu onso¶
- Bala meyi a tshipeta bimpa, ne ditapulula dionso bilondeshile tshitupa anyi tshiena bualu.
- Tangila nomba ya mulongi weba, malongesha ne tshipimu tshieba mbimpe.
- Tangila mikalu ya kalasa, pikalayi mipatuka, bua kumona muudi pabuipi.
- Tangila matuku onso a ndekelu a dikonkonona, a dilomba anyi a dipingaja, adi mua kuikala makese.
Lomba diandamuna¶
Bibambalu bia bungi bia mateta ne tulasa tudi tufila mandamuna anyi luapolo. Lomba mulongeshi weba bua kubala mukanda webe shi udi mua kuwumona, anyi bua kuakula bua tshiudi muenze mu mateta a tshilejelu ne mu tulasa. Bualu budi butamba kufikisha ku dipeta dia bipeta bikese kupita muvuabu batekemene budi ne:
- Kubala bibi anyi kumvua bibi nkonko.
- Dîba didi dijika.
- Malu adi kaayi makane mu biena-bualu kampanda.
- Tunyinganyinga anyi disama mu dituku.
- Dibidija dikese ne nkonko ya mushindu wa mateta.
- Kubenga kuleja mudimu anyi kubenga kuandamuna tshivuabu bamuebeje.
- Ntatu ya malu a tekiniki anyi a mbulamatadi.
Kumanya tshidi tshikebesha bualu ebu kudi kukuambuluisha bua kuangata dipangadika dia kulomba dilumbuluisha, kuangata kabidi anyi kushintulula njila. Shi disama, tshipupu tshia buôwa anyi dinyanguka dia malu dikuenzele bibi, uleje bualu ebu. Tangila bulombodi pa buôwa mu tshikondo tshia mateta ne malu a tshikebelu tshia dituku dia mateta ne malu a tshimpitshimpi bua dianyisha dia pa buadi.
Dilomba, dikonkonona ne dikonkonona¶
Milongolodi ya bungi ya mu ditunga idi yanyishila balongi bua kuela bipeta mpata, kadi mikenji idi mishilangane bilondeshile ditunga ne tshisumbu tshia mateta. Bintu bidi kuinshi eku bidi bia pa tshibidilu. Misangu yonso ikala ubala mikenji ya tshisumbu tshieba tshia mateta, ne webeja tshilongelu tshiebe anyi muena mudimu wa mateta, bualu dilomba dia dilumbuluisha ditu misangu ya bungi difidibua ku diambuluisha dia tulasa.
Mishindu ya ntatu¶
| Mudimu | Tshiditshi | Bintu bia pa tshibidilu |
|---|---|---|
| Tshikebelu tshia difunda anyi tshikebelu tshia mudimu | Tshikebelu tshia se bimanyinu bivua bisangisha bimpa ne bifunda | Pa tshibidilu lukasa ne mushinga mukesa |
| Dikonkonona dia tshimanyishilu anyi dia meyi | Mukonkononyi udi upingaja tshimanyinu pa dibeji diebe | Bimanyinu bidi mua kubanda, kushala bia muomumue, anyi kupueka mu imue mishindu |
| Dibuela mu scripts | Wewe anyi tshilongelu nudi mua kutangila mukanda webe | Udi wambuluisha bua kuangata dipangadika dia kulomba dilumbuluisha |
| Dilomba dia mbulamatadi | Lutatu lua mushindu wa kuenza anyi dipangadika | Bidi mua kuikala ne tshisumbu tshia mateta ne imue misangu tshisumbu tshia pa nkayatshi |
| Dikonkonona dia pa buadi | Dilongolola bua disama, dijimija anyi dinyanguka dia malu mu tshikondo tshia mateta | Bidi bikengela bijadiki ne pa tshibidilu difila dia tulasa |
| Didila bua dienza dia malu mu mushindu mubi | Bikala mikenji mishipa anyi uvua mupangile | Londa tshilongelu ne tshibambalu tshia mateta |
Malu a kuenza¶
- Keba tshikondo tshia ndekelu. Matuku a ndekelu adi mua kuikala makese bu mbingu mikese anyi mikese. Ebeja tshilongelu tshieba lelu.
- Ebeja mushindu udi mudimu eu wenzeka ne bungi bua mushinga udiwu ulomba. Malu makuabu adi ne mushinga udi mua kukupingajibua pikala tshitupa tshiebe tshishintuluka. Ebeja bua dilekedibua dia bitadi.
- Umvua njiwu. Mu mishindu mikuabu, dipingaja dia tshimanyinu didi mua kupuekesha tshimanyinu ne kutshibandisha kabidi. Lomba bua mikenji.
- Sangisha bijadiki. Sangisha mikanda ya luondapu, mikanda ya dinyanguka, ne tshintu tshionso tshidi tshileja tshivua tshienzeke.
- Ufila ku njila muakane. Mu matunga a bungi tulasa tudi tufila mu dina diebe. Lama kopi ne dijadika.
- Ikala ne lutulu. Bipeta bia dikonkonona bidi mua kuangata mbingu. Longolola malu ebe adi alonda mu mushindu wa muomumue, tshilejilu kudifundisha bua kuangata tshiakabidi.
Mu ditunga dia États-Unis, College Board ne ACT badi ne mikenji yabu bua nkonko ya bipeta, ne bua malongesha a mu tulasa, mushindu wa dilomba dia bipeta wa distrike udi wenza mudimu. Ku univelesite, pa tshibidilu kudi ndongamu wa dilomba dia malu a tulasa, ne matuku a ndekelu ne dilomba dia malu bu mudi bilema bia mu ndongamu anyi malu adi mua kupangisha. Shi tshilumbu tshidi tshitangila tshilumbu tshia dishima, bala bulombodi pa bulelela mu tulasa ne bilumbu bia dishima.
Shi dipanga dia malu a tekinoloji mu mateta a ku Enternete dinyange bipeta biebe, funda ne tangila bulombodi pa tshikebelu tshia ku Enternete tshidi tshinyanguka.
Dipingaja ne njila mikuabu¶
Kuenza kabidi mateta¶
- Ebeje dîba didi tshisangilu tshidi tshilonda ne mushindu wa kudifundisha.
- Keba bua kumanya ni tshipeta tshipiatshipia tshidi mua kupingana pa muaba wa tshia kale, anyi ni bionso bibidi bidi bibala, ne ni kudi mikalu ya mateta.
- Tangila mushinga ne matuku a ndekelu.
- Ela meji bua tshiudi mua kushintulula: mishindu ya kulonga, diambuluisha, dîba, makanda a mubidi.
- Lomba mulongeshi webe anyi mulongeshi webe bua kukuambuluisha.
- Ela meji bua kulomba muaba wa kulala pikala kuyi muanji kulomba. Mulombodi pa kuteta muaba wa kulala ne kupeta diambuluisha udi umvuija mushindu kayi.
Balongi ba bungi batu benza bimpa mu diteta dibidi, bualu mbamanye mushindu wa kulonga, tshienzedi tshidi tshimueneka tshimanyike ne badi mua kujikija bilumbu kampanda.
Kushintulula njila¶
Imue misangu diandamuna dimpe didi njila mukuabu. Ebeja mufidi wa mibelu ya mudimu, mulongeshi anyi biro bia dianyisha dia tulasa bua:
- Malongesha makuabu adi afila ku tshipatshila tshimue.
- Bidimu bia nshindamenu, malonga a disangisha anyi a dibuela.
- Kutuadija mu tshilongelu tshinene ne kupingana.
- Dilongesha dia mudimu anyi dilongesha dia mudimu.
- Dibuela dia panyima anyi tshidimu tshia dikisha.
- Malongesha mashilangane adi aangata bukole buebe ne mushinga.
- Dilomba dia ndekelu.
Shi tshilongelu tshieba anyi tshilongelu tshinene tshidi tshilondeshila tshipeta etshi, yukila ne biro bia dianyisha lukasa, umvuija nsombelu webe ne ubakonke tshidibu mua kukupesha. Kuedi meji ne: diandamuna didi ne: tòo. Bua malu adi atangila nsombelu wa difila ne dibuela, bala bulombodi pa dishipa dia dianyisha dia tulasa tua bikadilu ne dipueka dia tulasa.
Bipeta bia mfranga ne bia mudimu¶
Shi tshipeta tshidi tshinyanga makuta, bourse anyi visa, yukila ne biro bidi bitangila bualu ebu kumpala kua dîba. Ba bungi badi na njila ya dilomba anyi ya dipanga. Lama kopi ya meyi onso.
Kuyukila ne baledi ne balami¶
Balongi ba bungi batu batshina bua kuambila bena mu dîku diabu. Udi mua kutshina tshiji, dibungama anyi bilumbu. Kulongolola muyuki kudi mua kukuambuluisha.
Kumpala kua wewe kuakula¶
- Sungula dîba ne muaba wa ditalala. Epuka bua kubambila padibu ne lukasa anyi padibu ne tshiji.
- Angata dipangadika dia tshiudi musue kuamba. Udi mua kutshifunda.
- Lomba muntu mukole wa kueyemena, bu mudi mulongeshi, mufidi wa mibelu anyi mulela bua kuikalaku pikalabi mua kukuambuluisha.
- Ela meji bua tshiudi natshi dijinga kudibu: kukuteleja, kukuambuluisha, kuikala ne lutulu.
Tshiudi mua kuamba¶
- "Ndi mupeta bipeta bianyi kadi kabiena anu mumvua mutekemene to. Ndi mubungame ne ndi dijinga ne diambuluisha dienu."
- "Ndi musue kukuambila tshivua tshienzeke ne tshindi ngela meji ne ndi mua kuenza."
- "Ndi nkusengelela, tudi mua kuakula bua malu adi alonda patudi tuetu bonso babidi bapuwe anyi?"
Shi udi utshina diandamuna dikole¶
Ambila mulongeshi anyi mufidi wa mibelu kumpala. Badi mua kuikalaku, kukuambuluisha bua kumvuija anyi kuyukila ne bena mu dîku diebe. Shi udi utshina bua bukubi buebe kumbelu, ambila muntu mukulumpe wa kueyemena ne yukila ne tshibambalu tshia bukubi bua bana tshia muaba unudi anyi telefone wa diambuluisha. Mu Royaume-Uni, Childline udi 0800 1111, ne matunga makuabu adi pa nomba ya tshimpitshimpi dibeji.
Kuteleja mudibu badiumvua¶
Baledi badi mua kuandamuna bikole bualu badi baditatshisha ne baditatshisha. Ubapeshe pebe dîba dikese. Panyima pa diandamuna dia kumpala, mêku a bungi adi mua kulongolola malu pamue.
Kuyukila ne balongeshi ne tshilongelu¶
Balongeshi ne bafidi ba mibelu mbamone balongi ba bungi mu muaba webe. Lomba bua kumonangana ne ulue ne liste muipi wa nkonko:
- Udiku mua kumvuija tshivua tshienzeke bibi, bilondeshile mukanda anyi anyi?
- Mmalu kayi andi mua kusungula: dikonkonona, dilomba, dipingaja, mishindu mikuabu?
- Matuku kayi a ndekelu?
- Tshilongelu tshidi mua kuambuluisha ne dilomba anyi bijadiki anyi?
- Ndi mua kupeta diambuluisha anyi makuta makuabu anyi?
- Ndi mua kuyukila ne mufidi wa mibelu anyi mufidi wa mibelu anyi?
Ikala ne bululame bua muudi udiumvua. Balongeshi badi mua kufila diambuluisha dia makanda a mubidi anu bobu bamanye ne: udi nadi dijinga.
Mibelu kudi baledi¶
Mushindu uudi wandamuna mu mêba a kumpala udi mua kushintulula mushindu udi muanebe mua kutantamena lutatu elu. Dishindama diebe didi ne mushinga.
Diandamuna dia kumpala¶
- Ikala mutabale, nansha wewe mumvue buôwa anyi mubungame. Ubwanya kuakula bua muudi udiumvua pashishe ne muntu mukulumpe mukuabu.
- Amba ne, "Ndi mukunange, ne bualu ebu kabuena mua kushintulula bualu ebu to."
- Teleja bikole kupita muudi wakula.
- Kuedi muntu tshilumbu, kufuanyikija ne bana benu anyi balunda, anyi kuamba ne: “Mvua mukuambile nanku.”
- Ufila biakudia, dikisha ne bantu.
- Epuka bua kuakula diakamue bua bipeta anyi manyoka.
Mu matuku adi alonda¶
- Ubebeje tshidibu bela meji, ne tshidibu basue kuenza.
- Bambuluishe bua kupeta malu: matuku a ndekelu, mishindu, bantu baudi mua kuyukila nabu.
- Nusambakene ne bena mu kalasa pamue bobu bitabe.
- Ikala ne tshibidilu tshia dîku tshishindame.
- Tangila bimanyinu bidi bileja ne: dibungama didi dienda dilua tshintu tshinene.
- Ikala udilama ne ukebe diambuluisha, bualu ebu budi mua kuikala ne tunyinganyinga kudi baledi kabidi.
Bua kupeta mibelu mikuabo pa mushindu wa kukuatshisha muana, bala bulombodi pa mushindu udi baledi mua kuambuluisha muana mu ntatu ya mateta.
Tshia kuepuka kuamba¶
| Epuka | Bua tshinyi | Teta pamutu pa |
|---|---|---|
| "Mmunyi muudi mua kutuenzela bualu ebu?" | Bidi bikumbaja dipila ne bundu | "Ndi mumone muudi mubungame. Tulongolole bualu ebu." |
| "Uvua ne tshia kuikala muenze mudimu bikole." | Udi umvua bu udi ne tshilumbu | "Udi wela meji ne ntshinyi tshienzeke?" |
| "Muana wa tatuebe uvua muenze bimpa." | Difuanyikija didi dinyanga mushinga wa muntu nkayende | "Udi wewe. Tumonayi mishindu yebe." |
| "Kabiena ne bualu to." | Udi ubenga mudibu badiumvua | "Ndi mumanye ne bidi ne mushinga kuudi. Tuyukile." |
| "Udi munyange matuku eba atshilualua." | Udi ukolesha lungenyi lua tshinyangu | "Kudi njila ya bungi idi ifumina apa." |
Kuditabalela mu matuku adi alonda¶
Dipingana ki mmulongo mululame to. Bibidilu bikese bidi bikuatshisha lungenyi luebe ne mubidi webe.
- Lala. Ikala ne ndongamu wa pa tshibidilu, ne epuka dibala dia bintu butuku.
- Biakudia ne mayi. Biakudia bia pa tshibidilu bidi bikolesha lungenyi.
- Dienda. Dienda dia dituku dionso, manaya anyi maja bidi biambuluisha bua kujikija tunyinganyinga.
- Dipetangana. Pitshisha dîba ne bantu badi bakutabalela, ku mêsu wewe ne mushindu.
- Tshibidilu. Bulongolodi bukese, bu mudi kuvuala ne kudia mu bikondo bisunguluke, budi buambuluisha padi tshisumi tshikepela.
- Malu adi asankisha. Mijiki, malu a dijikija lutetuku, dîba dia kuikala pambelu anyi nyama ya ku nzubu.
- Kukepesha maluvu ne kafeine. Bionso bibidi bidi mua kukolesha tunyinganyinga ne dibungama.
- Ikala ukepesha difuanyikija. Upuekeshe mishiku ya malu a nsangilu ya bantu anyi ya mu kasumbu pikalayi mua kukuenzela bibi.
- Lekela meji alue ne apita. Kufunda, kuenza bintu anyi kuakula kudi mua kuambuluisha.
Kulongolola bualu bukese budi bulonda¶
Paudi umvua mudiakaje, sungula bualu bumue bukese: keba dîba dia ndekelu dia dilomba dia dilumbuluisha, funda mukanda kudi mulongeshi, funda rendez-vous wa mufidi wa mibelu, anyi keba njila mukuabu. Bintu bikese bidi bipingaja lungenyi lua bukokeshi.
Padi dibungama dilua lutatu lua lungenyi¶
Kanyinganyinga kunyima kua tshipeta tshibi ntshilele. Kadi imue misangu bidi bikola too ne ku bualu kampanda bunene, bu mudi dibungama, disama dia tunyinganyinga anyi lungenyi lua kudishipa. Teya ntema ku bule bua matuku adi malu adi umvua ne mudiwu makole.
Bimanyinu bidi bileja ne: wewe anyi muntu uudi mumanye udi dijinga ne diambuluisha dia bungi¶
- Kudiumvua mupuekele, mutupu anyi mupangile ditekemena mu tshitupa tshinene tshia dituku munkatshi mua mbingu mipite pa ibidi.
- Kujimija dijinga dia bintu biuvua musue kumpala.
- Kulala bikole anyi bikese kupita pa tshibidilu.
- Dishintuluka dia dijinga dia kudia anyi dia bujitu.
- Kulekela balunda ne bena mu dîku.
- Ditatshisha dia misangu yonso, buôwa anyi bimanyinu bia mubidi bu mudi disama dia mu tshifu ne dia mutu.
- Lutatu lua kuteya ntema, anyi mudimu wa mu kalasa udi unyanguka.
- Kunua maluvu anyi diamba bua kutantamena ntatu.
- Kufila bintu, kushiya, anyi kuakula bua kuikala bujitu.
- Mêyi bu mudi "kakuena mushinga," "muntu yonso udi mua kuikala bimpe tshiyi nanyi," anyi "tshiena musue kuikala muaba eu to."
- Meji a kudishipa anyi a kudienzela bibi.
Nganyi wa kubikila¶
- Mufidi wa mibelu mu tulasa anyi mu iniversite, udi mua kulongolola diambuluisha ne lukasa.
- Munganga, udi mua kutangila makanda a mubidi ne kuakula bua ngondapilu.
- Muntu mukole wa kueyemena bu mudi muledi, mulela anyi mulongeshi.
- Milongo ya diambuluisha ne milongo ya mifundu. Mavule adi a tshianana ne adi masokoka.
Bibambalu bia malu a bukola bua mubidi bu mudi: Tshibambalu tshia malu a bukola bua mubidi mu ditunga dia Royaume-Uni (NHS) ne tshisumbu tshia malu a lungenyi tshia mu Amerike bidi bifila lungenyi lua ne: manga a kuakula adi mua kuambuluisha bansonga bua dibungama ne tunyinganyinga. Mapangadika adi atangila ngondapilu, nansha manga onso, adi a munganga. Mukanda ewu kawena ufila mibelu ya manga to.
Shi udi wela meji a kujikija muoyo webe anyi kudienzela bibi
Ambila muntu mpindieu. Bikila nimero ya njiwu ya muaba unudi (911 mu États-Unis ne Canada, 112 mu Union européenne mujima, 999 mu Royaume-Uni) shi udi mu njiwu anyi ukadi mudienzele bibi. Mu États-Unis ne mu Canada udi mua kubikila anyi kufundila mesaje ku nimero eyi: 988, mu Royaume-Uni ne mu Irlande udi mua kubikila bena Samaritans ku nimero eyi: 116 123, ne bansonga badi mu Royaume-Uni badi mua kubikila Childline ku nimero eyi: 0800 1111. nomba ya tshimpitshimpi dibeji didi dileja matunga makuabu. Ikala ne muntu mukuabu, umbusha tshintu tshionso tshiudi mua kuenza natshi mudimu bua kudienzela bibi, ne bala bulombodi budi pa lutatu lua bukola bua mubidi.
Shi udi uditatshisha bua muntu mukuabu¶
Ebeje buludiludi ne bulenga buonso ne: "Ndi ne kanyinganyinga bua bualu buebe. Udiku wela meji a kudienzela bibi anyi?" Kuebeja kakuena kukuna lungenyi to. Telejayi kuyi ubalumbuluisha, ikala nabu, ne ubambuluishe bua kubikila bantu badi mu njiwu, munganga anyi bena mudimu ba lukasa lukasa. Kusokoki malu manene adi akutonda to, nansha bobu bakuambile bua kuenza nanku.
Njila wa dipangadika kunyima kua tshipeta tshibi¶
flowchart TD
A["Udi upeta tshipeta tshibi"] --> B{"Udiku udiumvua kuyi mu bukubi anyi udi musue kudienzela bibi anyi?"}
B -->|"Eyowa"| C["Ambila muntu mpindieu ne ubikile bena mudimu ba tshimpitshimpi anyi telefone wa njiwu"]
B -->|"Tòo"| D["Imana, ela mupuya, dia ne wambila muntu umue wa kueyemena"]
D --> E["Bindila kumpala kua kuangata mapangadika manene"]
E --> F["Tangila bipeta ne matuku a ndekelu"]
F --> G{"Udiku wela meji ne: kuvua tshilema anyi lutatu kampanda dituku adi anyi?"}
G -->|"Eyowa"| H["Ebeja tshilongelu bua dikonkonona, dilomba anyi dikonkonona dia pa buadi"]
G -->|"Tòo"| I["Yukila ne mulongeshi anyi mufidi wa mibelu bua dipingana anyi njila mikuabu"]
H --> J["Longolola malu adi alonda mu mushindu wa muomumue"]
I --> J
J --> K{"Dipanga dia lungenyi didi dipita mbingu ibidi anyi?"}
K -->|"Eyowa"| L["Tangila mufidi wa mibelu anyi munganga"]
K -->|"Tòo"| M["Ikala ne malu makese a pa tshibidilu"]
Kufuanyikija mishindu yebe¶
| Mushindu | Bimpe padi | Bintu bia kutangila |
|---|---|---|
| Kukonkonona anyi kuela meji | Udi wela meji ne: tshimanyinu katshivua tshijalame to, ne uvua pabuipi ne mukalu | Matuku a ndekelu, bitadi, ni bipeta bidi mua kupueka |
| Dilomba | Udi wela meji ne: bualu kampanda kabuvua buakane anyi mikenji ivua mishipa | Bijadiki ne bijadiki, udi ufila |
| Dikonkonona dia pa buadi | Disama, dijimija dia muntu anyi dinyanguka dia malu diakakunyanga dituku adi | Bijadiki ne tshikondo |
| Kuangata kabidi | Udi musue kulengeja ne ndongoluelu udi ukuanyishila | Matuku, mushinga, tshipeta tshidi ne mushinga |
| Njila mukuabu | Njila mukuabu udi mua kukumbaja tshipatshila tshiebe | Malu adibu balomba bua kubuela, dîba, mushinga |
| Tshikondo tshia dikisha | Udi dijinga ne dîba bua kupingaja anyi kupingaja | Makuta, dipingaja, malu adibu balongolole |
| Yukila ne bantu badi babuela mu kalasa | Muaba udi ulonda tshipeta | Dishintuluka, matuku a ndekelu, bijadiki |
Kulongela ku malu adi menzeke¶
Paudi udiumvua mudiakaje, dikonkonona dia malu ne bupole didi mua kukuambuluisha bua kukola. Etshi ki ntshilumbu tshia kudipisha to. I dilonga dia mudimu.
- Ntshinyi tshivua tshienzeke bimpe mu didilongolola diebe, ne ntshinyi tshivua katshiyi tshienzeke?
- Kuvua biena-bualu biuvua muepuke anyi?
- Mmunyi muuvua mulongolole dîba dia mu mateta?
- Tulu tuebe, biakudia ne tunyinganyinga tuebe bivua bishi mu mbingu ivua mipite?
- Mishindu mishilangane ya dilonga idi mua kuambuluisha anyi, bu mudi divuluka dia malu ne mikanda ya kale anyi? Mulombodi pa Kubuela mu bukubi padi dîba dikese udi uleja mishindu idi yenza mudimu.
- Udiku dijinga ne diambuluisha, bu mudi muaba wa kulala anyi mibelu anyi?
- Ntshinyi tshiudi mua kuambila mulunda webe udi mu nsombelu webe?
Kufunda mandamuna ebe kudi kukudimuna malu adi akutonda mu plan. Bantu ba bungi badi bamba pashishe ne: dipanga dia malu diakabalongesha mushindu wa kulonga, kudimanya anyi dinanukila divuabu kabayi mua kupeta bu bobu kabayi benze nanku to.
Miyuki ya pa tshibidilu¶
Lungenyi: Tshikebelu tshimue tshibi tshidi tshinyanga matuku anyi atshilualua. Midimu ya bungi ne tulasa tua bungi tudi mua kufika ku njila ya bungi, ne bantu ba bungi bavua bapeta diakalengele bavua ne ntatu.
Malu a dishima: Dilomba dia dilumbuluisha kaditu dienza mudimu nansha kakese. Amue adi enza mudimu, nangananga padiku tshilema tshia difunda anyi tshia mbulamatadi anyi padi malu a pa buawu mafunda. Bakuabu kabatu benza nanku to, nunku lomba mibelu mimpe.
Lungenyi lua dishima: Meme muambile baledi banyi, kabakumfuila luse nansha kakese. Mêku a bungi adi akola, ne baledi ba bungi batu bandamuna ne diambuluisha padi tshiji tshipita.
Lungenyi: Ndi ne tshia kupita ne lukasa. Kanyinganyinga ne dibungama bidi bilomba dîba. Kudilekela bua kumvua, eku wenza malu makese, kudi kuimpe.
Lungenyi lua dishima: Kujinga diambuluisha kudi kumvuija ne ndi mutekete. Kulomba diambuluisha i disungula dikole ne dia mudimu.
Mulongo wa malu a lumingu lua kumpala¶
- Ngakambila muntu undi ngeyemena.
- Ndi ndia, nnua ne nlala.
- Tshiakangata mapangadika manene dituku dia kumpala to.
- Ngakafunda malu, matuku a ndekelu ne nkonko.
- Ngakebeja tshilongelu tshietu bua malu a dikonkonona, a dilomba ne a diangata kabidi.
- Ngakayikila ne mulongeshi anyi mufidi wa mibelu bua njila mikuabu.
- Ndi mumanye muntu undi mua kubikila meme mudiumvue bibi anyi mutekete mu mikolo.
- Ngakalongolola bualu bukese bua makelela.
Miaba mifumina¶
- Tshibambalu tshia malu a bukola bua mubidi tshia ditunga (Royaume-Uni), mabeji adi atangila tunyinganyinga tua mu mateta, dibungama dia mu lungenyi kudi bansonga ne dipeta dia diambuluisha.
- Tshisumbu tshia bena meji tshia mu Amerike (États-Unis), bintu bia kuambuluisha nabi bua kutantamena dibungama, tunyinganyinga ne dibungama.
- Tshibambalu tshia diluisha ne dikuba dia masama (États-Unis), malu adi atangila makanda a mu lungenyi a bansonga ne dikuba dia kudishipa.
- Tshipangu tshia bena mudimu (Royaume-Uni), midimu ya panyima pa bipeta ne buludiki bua dilomba dia dilumbuluisha.
- College Board ne ACT (États-Unis), bipeta ne mabeji a mikenji ya mateta.
- Mind and Young Minds (Royaume-Uni), buludiki bua bansonga ne baledi pa bipeta bia mateta ne makanda a mu lungenyi.
- 988 Suicide and Crisis Lifeline (United States), Samaritans and Childline (United Kingdom), bua kumanya malu a njiwu.
Mikenji itu ishintuluka misangu ya bungi ne itu ishilangane bilondeshile ditunga ne tshisumbu tshia mateta. Tangila mikenji yebe ya mpindieu. Mukanda ewu udi wa malu a bantu bonso, ki mmubelu wa mikenji anyi wa luondapu to, ne kawena ne mibelu ya malu a manga to.
Nkonko itubu bela misangu ya bungi¶
Ntshinyi tshindi mua kuenza mu mêba a kumpala kunyima kua tshipeta tshibi?¶
Imana, ela mupuya bitekete bitekete, dia ne unua, ne wambila muntu umue uudi weyemena bua wewe kuikala nkayebe ne bualu ebu to. Epuka mapangadika manene, maluvu ne manga, ne mesaje a tshiji. Padi tshikondo tshia kumpala tshipita, funda malu, matuku a ndekelu ne nkonko, ne webeja tshilongelu tshieba bua malu audi mua kuenza.
Ndi mua kubenga tshipeta tshianyi tshia mateta anyi?¶
Misangu ya bungi eyowa, nansha mudi mushindu wa kuenza mateta mushilangane bilondeshile ditunga ne tshisumbu tshia mateta. Malu audi mua kuenza adi bu mudi: dikonkonona dia tshimanyinu, dimanyisha, dipeta dia mukanda webe, dilomba dia mbulamatadi, ne dikonkonona dia pa buadi bikala disama anyi dinyanguka dikuenzele bibi. Lomba tshilongelu tshieba anyi mulombodi wa mateta diakamue matuku a ndekelu, bualu adi mua kuikala makese, ne webeja ni diandamuna didi mua kupuekesha anyi kubandisha tshipeta tshiebe.
Mmunyi mundi mua kuambila baledi banyi bua tshipeta tshibi?¶
Sungula tshikondo tshia ditalala, angata dipangadika dia tshiudi musue kuamba, ne ela meji bua kulomba mulongeshi anyi mufidi wa mibelu bua kukuambuluisha. Udi mua kuamba ne: tshipeta katshiena tshiuvua mutekemene to, udi ne tshiji ne udi dijinga ne diambuluisha, ne udi musue kuakula bua malu audi mua kuenza. Shi udi utshina bua bukubi buebe kumbelu, ambila muntu mukulumpe uudi weyemena ne ubikile telefone wa diambuluisha.
Ndîba kayi didi dibungama dileja disama dia lungenyi?¶
Keba diambuluisha pikala dibungama, dipanga ditekemena, dilekela, tulu anyi dishintuluka dia dijinga dia kudia, buôwa anyi dijimija dia dijinga didi dipita mbingu ibidi, anyi pikala unua maluvu anyi manga bua kutantamena lutatu elu. Yukila ne mufidi wa mibelu anyi munganga wa mu kalasa. Shi udi na meji a kudishipa anyi kudienzela bibi, ambila muntu mpindieu ne ubikile ku nimero ya njiwu ya muaba unudi anyi ku nimero wa njiwu bu mudi 988 mu États-Unis ne mu Canada anyi bena Samaritans ku 116 123 mu Royaume-Uni ne mu Irlande.
Mukanda wa kulonga malu makuabu¶
Shi usaka kuyuka mwa kukwasha mulunda obe nansha wa mu kisaka mu tshikondo tshikole, ela meji bua kulonga diambuluisha dia kumpala anyi diambuluisha dia kumpala dia malu a lungenyi kudi Croix-Rouge, St John Ambulance, anyi kudi mufidi wa diambuluisha wa muaba unudi. Malongesha aa adi a ku bianza ne adi alongesha mishindu mimpe ya kuteleja ne ya kuyukila ne muntu ne diambuluisha.