Tsikpewo ƒe Ƒutsotsoe Kple Tsikpewo ƒe Ahomya: Serac ƒe Mumu Le Towo Dzi Kple Proglacial Tawo ƒe Ʋuʋu Tsunami¶
Xexlẽme kpatawo toa vovo le dukɔ ɖesiaɖe me. Axa sia zã 911, si nye xexlẽdzesi na United States kple Canada. Dukɔ bubu geɖewo zãa 112, 999, alo xexlẽdzesi bubu. Di xexlẽdzesi si le miaƒe dukɔa me.
Le togbɛ siwo dzi tsikpewo le le xexeame katã, siwo dometɔ aɖewoe nye Alps, Andes (Cordillera Blanca kple Patagonia), Himalaya, Karakoram, Pamir kple Tien Shan, Caucasus, New Zealand ƒe Anyiehe Alps, Agakpe Towo, Cascades, kple Alaska kple St cryospheric ƒe nɔnɔme kpata siwo to vovo, siwo ŋu ŋusẽ geɖe le: (1) Serac Collapse and Hanging Glacier Ice Avalanche, afisi tsikpe ƒe tsikpe (seracs) ƒe sɔti kɔkɔ siwo didi meta 20 va ɖo 80 gbãna le agakpe gã aɖe dzi alo tsikpe ƒe gege dzi nuxlɔ̃ame aɖeke manɔmee, eye wògbãna zua tsikpe kple kpe ƒe tsikpe si zɔna kabakaba yia towo ƒe baliwo me le ** .150 to 300 kilometers per hour (90 to 185 mph)** si ya si ƒoa ya si ƒe gbeɖiɖi de ŋgɔ wu si na atiwo le gbadzaa kpe ɖe eŋu; (2) Proglacial Lake Displacement Tsunami and Moraine Breach (GLOF), afisi tsikpe si le gegem alo kpe-tsikpe si le gegem la gena ɖe ta si me tsi si le ƒoƒom le si woƒo ƒu ɖe tsikpe si le megbe yim ƒe afɔbidɛ nu me tẽ, si wɔnɛ be meta 10 va ɖo 50 (afɔ 33 va ɖo 165) ƒe ʋuʋu ƒe ƒutsotsoe si ƒoa xlãe alo gbãa moraine-tɔdzisasrã si womeƒo ƒu o eye wòɖoa kpe gã kple anyikpe ƒe tsiɖɔɖɔ si gblẽa nu ŋutɔ (aluvion / glacial lake outburst flood) ɖe balia me kilometa 20 va ɖo 100; kple (3) Glacial Surge and Detached Low-Angle Glacier Collapse, afisi tsi si le gɔmedzedzea me ƒe nyaƒoɖeamenu ƒoa ƒu ɖe tsikpe aɖe te vaseɖe esime tsikpe bliboa naƒu du zi gbɔ zi 10 va ɖo zi gbɔ zi 100 zi ɖeka (advancing 5 to 60 meters per day). Ne èse tsikpe si le gbagbãm ƒe tu ƒe gbagbã si ɖi dziɖegbe le ta dzi, kpɔ alilikpo ɣi gã aɖe si me ʋuʋudedi le alo ƒutsotsoe doviviti aɖe si le dodom tso cirque si le etame, alo nèse anyigba ƒe ʋuʋu si mebɔ o le tsikpe bali alo ta aɖe gbɔ la, ƒu du le axadzi yi dzi le dzogoe si nye dzidzenu 90 dzi yi balia ƒe axadzi enumake eye nàƒo ka na wò nutoa me tɔ xexlẽdzesi siwo wozãna kpata (911 le United States kple Canada, . 112 le Europa katã, . 999 le United Kingdom) ne wolé ame aɖe le mɔa dzi. Ne èdi be yeanya nu tso togbɛwo kple tsikpewo ƒe afɔku ŋu nyuie la, kpɔ mía nɔviwo ƒe mɔfiamegbalẽwo le avalanches ƒe ƒutsotsoewo, . tsikpe me vidzidzi tsunami, fjord kpewo ƒe gbagbã megatsunami, kple tɔdziʋu suewo ƒe duƒuƒu sisi, . tsiɖɔɖɔ si me tsikpe le ƒe gbagbã kple tɔdzisasrã ƒe gbagbã ƒe ʋuʋu, . subglacial tsiɖɔɖɔ (jokulhlaup) kple anyigba ƒe dzoxɔxɔ ƒe tsi ƒe dzoxɔxɔ ƒe wowó ƒe agbetsitsi, kple dzoxɔxɔ si nu sẽ kple vuvɔ ƒe ƒoƒo.
To vovo na dzomeŋɔli ƒe sno si ƒuna le anyigba ƒuƒui dzi siwo tsikpedzizɔlawo alo sno yeyewo ƒe dzadza koŋ gbɔe wòtsona eye zi geɖe la, wotɔna ɖe balia gɔme la, tsikpe sesẽwo ƒe ʋuʋudedi si nuheŋusẽ ʋãna (density 850 to 917 kilograms per cubic meter) kple basal meltwater ƒe amisisi. Eyata serac ate ŋu adze anyi le ŋdi ga 3:00 me le zã si me tsikpe le eye wòkɔ abe kristalo ene me bɔbɔe abe alesi wòle le ŋdɔ ga 2:00 me le dzomeŋɔli ƒe dzoxɔxɔ ƒe ƒutsotsoewo me ene, eye eƒe tsikpe siwo le ʋeʋẽm (as hard as concrete) ne wotsɔe kpe ɖe tsi si le ʋuʋum si le ʋuʋum ŋu la, ate ŋu azɔ kilometa 5 va ɖo 15 aɖiɖi le bali gbadzawo ƒe anyigba. Alesi woade dzesi afisiwo serac-wo gena ɖo, afisi woaƒu asaɖa anyi ɖo dedie le ƒo xlã proglacial tawo, kple alesi woasi le ya ƒe ʋuʋu kple gbeɖuɖɔ ƒe sisi nu gɔmesese xɔa tolialawo, todzizɔlawo, kple bali me nɔlawo ɖe agbe.
Wɔ esia fifia¶
- Ʋu to tsikpe siwo me serac ƒe afɔku le kple tsikpe siwo le xɔxlɔ̃m te le duƒuƒu sesẽtɔ kekeake si anɔ anyi ɖaa me evɔ mètɔ be yeaɖi ɖe eme, aɖu nu, aɖe foto, alo atrɔ asi le ƒuƒoƒoawo ŋu o. Esi wònye be tsikpe siwo le ememe ƒe ʋuʋu le emee na serac ƒe mumu tsɔ wu be amegbetɔ ƒe kpekpeme nanɔ snoa dzi ta la, afɔku si le wò ku me le serac te la sɔ kple aɖabaƒoƒo agbɔsɔsɔme si nèzã la pɛpɛpɛ le runout zone me. Mègatu agbadɔ, aɖi ɖe eme le ŋdɔnuɖuɣi, alo aƒo ka ɖe tsikpe gbadzɛwo ƒe fesre si ƒe amadede nye blɔ dzẽ (ice-cone / debris apron) si le tsikpe si le xɔxlɔ̃m alo tsikpe si le togbɛ te te gbeɖe o.
- Ne èse tu/tu ƒe gbagbã tso tsikpe si le xɔxlɔ̃m alo kpɔ serac-xɔ kɔkɔ aɖe si le eɖokui ɖem ɖa le dziwò la, ƒu du le AKPAKPA dzi le dzidzenu 90 me ɖo ta axadzi togbɛwo alo balia ƒe gliwo gbɔ (mègaƒu du tẽ yi balia ƒe anyigba gbeɖe o). Tsikpe si le togbɛ si dzi ʋuʋudedi le ɖiɖim kabakaba va ɖo
50 to 85 meters per second(180 to 300 km/h/ .110 to 185 mph), si sesẽ wu alesi amegbetɔ alo snodzizɔla ɖesiaɖe ate ŋu azɔ togbɛa dzi tẽe. Mɔnukpɔkpɔ ɖeka kolia si asu asiwò be nàdo le duƒuƒumɔa dzi le sɛkɛnd 10 va ɖo 30 mee nye be nàƒu du le tsitre ɖe fli si dzi wòdze anyi ɖo ŋu ɖe agakpe ƒe akɔta, axadzi moraine ƒe ta, alo bali ƒe abɔta kɔkɔ aɖe dzi, alo nàda dadi le kpe gã sesẽ aɖe si wotsɔ kpe gbadzɛwo tu megbe be nàkpɔ ɖokuiwò ta tso ya-ya-ʋuʋu ƒe ƒutsotsoe si wua ame (wind speeds exceeding 200 km/h). - Mègaƒu asaɖa anyi, yi piknik, alo tɔ ʋu ɖe ƒuta si bɔbɔ, si me woɖea tsi le, alo moraine ƒe ta si le tsikpe si le tsikpe me si bɔbɔ nɔ tsikpe alo kpegli si dzi tsikpe le te la dzi gbeɖe o. Ne serac alo tsikpe ƒe kpe gbadzɛ si le xɔxlɔ̃m ge dze tsikpeto si me tsikpe le me la, eɖea tsi si ƒe lolome nye kubik meta miliɔn geɖe ɖa le sɛkɛnd ʋɛ aɖewo ko me, si wɔnɛ be ƒutsotsoe si le abe tsunami ene** si ƒua du 10 va ɖo Meta 50 (afɔ 33 va ɖo 165) le tsitrenu yi ƒuta si tsi tre ɖe eŋu eye wòato moraine-tɔdzisasrã si dona le eme la dzi le sɛkɛnd 30 va ɖo 120 me. Migaƒu asaɖawo ɣesiaɣi meta 30 va ɖo 50 (afɔ 100 va ɖo 165) ya teti le ta la tame le tsitrenu le kpe sesẽwo ƒe togbɛwo dzi, eye mègatu asaɖawo ɖe kpe gbadzɛ siwo le gbadzaa ƒe nuwuƒe si nye moraine-tɔdzisasrã dzi gbeɖe o.
- Ne èle tsikpe bali aɖe si le proglacial ta alo tsikpe si le ʋuʋum ƒe anyime me eye nèse agbatsɔketeke si le anyigba ƒe ɖiɖi goglo aɖe alo nèkpɔ tɔsisia trɔ zu ʋuʋudedi alo ƒutsotsoe zi ɖeka la, lia balia ƒe gli la le tsitrenu meta 30 va ɖo 60 ya teti (afɔ 100 va ɖo 200) enumake. A cascading chain reaction (
Serac Collapse -> Proglacial Lake Tsunami -> Moraine Dam Breach -> Valley Debris Flow / GLOF) zɔa to togbɛwo dzi kple duƒuƒu 30 va ɖo 100 km/h (20 va ɖo 60 mph) abe tsi, tsikpe gbadzɛwo, kple kpe siwo lolo abe aƒe ene ƒe gli ene. Mègatɔ vie abla agbadɔwo alo axɔ ʋuwo le balia me o; lia togbɛ si te ɖe ŋuwò wu la tẽ. - Ne wolé wò le tsikpe si le ʋuʋum me tẽ eye mɔ aɖeke meli si dzi nàto asi le axadzi o la, wɔ avu be yeanɔ tsikpe si le ʋuʋum la me, tsɔ wò abɔwo kpɔ wò ta kple akɔta ta, eye nàde tsikpe si le ʋuʋum ƒe yakotoku enumake ne èdoe. To vovo na sno falɛfalɛ si nye powder la, serac tsikpe si le gegem la gbãna zua tsikpe sesẽ siwo le tsikpe me ƒe cubic blocks (
density 900 kg/m3) siwo hea nuveviwɔame sesẽ si me ŋusẽ mele o vɛ eye wòɖoa anyi abe kɔkrit xɔdzo ene ne gbeɖuɖɔawo dzudzɔ ʋuʋu enumake. Tsɔ asi ɖeka wɔ gbɔgbɔƒe ɖe wò mo ŋgɔ eye nàtu alɔ evelia ɖe dzi hafi gbeɖuɖɔawo natsi tsikpe sesĩe ƒo xlã wò. - Ne tsikpe ƒe ʋuʋu alo ya ƒe ʋuʋu nya tɔ ko la, kpɔe ɖa enumake be serac ƒe ʋuʋu evelia le tsia dzi hã hafi nàge ɖe gbeɖuɖɔ ƒe teƒea, eye nàƒo ka na wò nutoa me xexlẽdzesi kpata alo aʋu satellite SOS beacon zi ɖeka. Ƒo
911le United States kple Canada, .112le Europa Dukɔwo ƒe Habɔbɔa katã me (alo1414REGA le Switzerland, ƒe 1999 me.140le Austria), .999le United Kingdom, alo nàlé ŋku ɖe eŋu xexlẽdzesi siwo wozãna kpata. Ame siwo woɖi ɖe serac ƒe gbeɖuɖɔ gbogbo aɖewo me la ƒe gbɔgbɔtsixe tsia ƒo alo wokuna be yewoagbã nuveviwɔame kabakaba eye zi geɖe la, ebiana be woatsɔ gakpo aƒoe, woaɖe tsikpewo/woɖee, eye woalé be na nuveviwɔame deŋgɔwo.
Nusitae ‘3:00 AM Alpine Start’ ƒe sea wɔa dɔ na sno ƒe tɔdzisasrãwo kple kpewo ƒe gege, MENYE na seracs siwo wotsɔa vuvɔ wɔe siwo wotsɔ hea woe o
Wofiaa todzidelawo be woalia toa hafi ŋu nake (between 1:00 AM and 6:00 AM) elabena zã bliboa ƒe keklẽŋusẽ ƒe tsikpe xea kpe siwo me mekɔ o eye wònana sno ƒe tɔdzisasrã siwo me do le la sesẽna. Gake tsikpeŋutinunya ƒe ŋkuléleɖenuŋu si ETH Zurich kple Switzerland Dukɔa ƒe Avewo, Sno kple Togbɛwo Ŋuti Numekuku Dɔwɔƒe (WSL) wɔ ɖo kpe edzi be serac siwo le togbɛ dzi, siwo wotu ɖe vuvɔ me alo esiwo me dzoxɔxɔ geɖe le siwo le xɔxlɔ̃m wu meta 3,500 la mu le gaƒoƒo ɖesiaɖe me le ŋkeke alo zã me elabena woƒe gbagbã tso nuheŋusẽ ƒe ʋuʋu si medzudzɔna o gbɔ (glen's flow law) tsɔ wu be ya ƒe dzoxɔxɔ le ŋkeke me ɖeɖeko. Le go bubu me la, tsikpe ƒe aɖe siwo wotu ɖe dzoxɔxɔ dzi kple tsikpe siwo le tsikpe te kpɔa ŋdɔkutsu dzatsɛ ƒe mumu ƒe kɔkɔƒe ɖaɖɛ (2:00 PM vaseɖe 6:00 PM) le dzomeŋɔli ƒe dzoxɔxɔ ƒe ƒutsotsoewo alo tsidzadza gã me ne anyigba dzi tsi si le ƒoƒom la kɔ moulins (tsikpe ƒe ʋuƒo siwo le tsitrenu) me eye wòsi ami ɖe kpe gbadzawo ƒe domedome. Wɔ nu ɖe tsikpe ƒe gbeɖuɖɔ ɖesiaɖe si ƒe amadede nye blɔ dzẽ si le sno si le agakpe te ŋu be enye afisi wowua ame le gaƒoƒo 24 gbesiagbe.
Ya-ʋuʋu si womekpɔna o si wua ame (‘Windblst’ / powder cloud) si keke meta 500+ yi ŋgɔ wu tsikpeawo
Ne tsikpe alo kpe-tsikpe si le xɔxlɔ̃m si ƒe didime nye kubik-meta 100,000 va ɖo 1,000,000 ge dze to aɖe dzi meta 1,000 le tsitrenu la, etsia ya si le ŋgɔ nɛ dzi eye wòtsɔa tsikpe ƒe ke si wogbã la dea tsikpe ƒe ke si wogbã la me wòzua tsikpe si le ʋuʋum ash-gray alo white density current (powder air-blast) si ƒua du toa bali gbadzaa ƒe anyigba eye yia to si tsi tre ɖe eŋu la dzi gɔ̃ hã le 180 va ɖo 300 km/h (110 va ɖo 185 mph). Yaƒoƒo sia gbãa ati tsitsi siwo nye atiglinyiwo ƒe avewo gbadzaa abe dzofi ene, eƒoa todzizɔlawo le mɔ siwo didi meta alafa geɖe tso tsikpe gbadzɛ ŋutɔŋutɔwo gbɔ, egbãa agbadɔwo, eye wònana wogbɔa tsikpe ƒe ke si wua ame le aklã me (snow-bronchogram asphyxiation) ne wogbɔe. Ne tsikpe ƒe ʋuʋudedi ƒe alilikpo aɖe le du dzi gbɔna gbɔwò eye màte ŋu aƒu du wui le axadzi o la, nyrɔ ɖe kpe gã aɖe, anyigba ƒe togbɛ, alo xɔ aɖe ƒe akpa si ya le yame la megbe, mlɔ wò dɔgbo dzi gbadzaa eye wò ta naɖo ta dzodzoe gbɔ, he wò jaketi ƒe ʋuƒo alo buff sesĩe ɖe wò ŋɔti kple nu dzi, eye nàtu wò asiwo ɖe wò kɔ megbe.
Alesi woawɔ akpɔ tsikpe si ge ɖe ‘Surge Phase’ si le dɔ dzi alo le dzadzram ɖo ɖe eƒe ɖeɖeɖa gã aɖe ŋu
Bali me tsikpe siwo sɔ la ƒua du yia togbɛwo dzi le meta 10 va ɖo 300 ƒe sia ƒe (3 to 80 centimeters per day) si ƒe aɖe le gbadzaa vie, si le ƒuƒuie, si me ɖi le. Ne tsikpe si le dzi yim (si bɔ ɖe Alaska, Yukon, Svalbard, Iceland, Karakoram, kple Pamirs) trɔ zu ƒutsotsoe si le dɔ wɔm la, eƒe duƒuƒu dzina ɖe edzi zi gbɔ zi 10 va ɖo 100 va ɖoa meta 5 va ɖo 60 gbesiagbe, si trɔa tsikpeto bliboa wòzua tɔtɔ ƒe ƒuƒoƒo si me serac pinnacles yeyewo, siwo le fli me, siwo do ƒome kple wo nɔewo le gaping transverse crevasses, si kpe ɖe tu ƒe gbagbã ƒe toɣliɖeɖe siwo nɔa anyi ɖaa, tsikpe si le ŋgɔgbe si le tsitrenu si didi meta 30 va ɖo 60 si le tsitrenu ("bulldozing wall")**, kple tsikpe siwo le tsikpe te siwo le ʋuʋum, siwo le ʋuʋum la ƒe gbagbã tso ŋɔti me kpe ɖe eŋu. Mègazɔ tsikpe si le ʋuʋum la ƒe nuwuƒe, ƒu asaɖa anyi ɖe eŋgɔ, alo ƒu tsi le eƒe nuwuƒe gbeɖe o.
--- .
Glaciological Physics: Alesi Seracs Siwo Wotsɔna Hena, Basal Water Lubrication, Kple Valley Runout wɔa dɔe¶
Be woada asɔ ne tsikpe gã aɖe si le wò mɔ, asaɖa, alo kɔƒea tame ate ŋu adze anyi enumake hã la, tsikpeŋutinunyalawo da tsikpeto siwo me tsikpeto siwo me kɔ o ƒe malikenyenye ɖe mɔ̃ɖaŋu ƒe hatsotso etɔ̃ me le basal thermal regime (dzoxɔxɔ si le tsikpe ƒe gɔme kple toa ƒe kpe gbadzɛ dome kadodo me):
1. Ƒomevi I: Vuvɔ-si wotu ɖe xɔxlɔ̃ Glacier Slab & Serac Gbagbã (Brittle Ice Creep) .¶
Le to siwo kɔkɔ (zi geɖe la, woƒe kɔkɔme wu meta 3,500 va ɖo 4,000 le Alps kple Cascades, alo wu meta 5,000 le Andes kple Himalaya), tsikpe gã aɖe si le xɔxlɔ̃m la ƒe gɔme (slope angle 30 to 55 degrees) nye tsikpe sesẽ va ɖo kpe gbadzaa dzi ( .below 0 C).
- Esi tsikpeawo mete ŋu ƒua du to kpea dzi o ta la, tsikpe siwo le etame la trɔna yia ŋgɔ le nuheŋusẽ te, si wɔnɛ be ŋgɔgbekpa si le tsitrenu la nɔa tsitrenu (20 to 80 meters thick) si wotso to goglo tensile fracture crevasses me.
- Le ɣletiwo va ɖo ƒewo me la, nuteɖeamedzi ememetɔ ƒoa ƒu ɖe ʋuʋudedi si le ŋgɔgbe la ƒe gɔme, si wɔnɛ be brittle micro-cracking kabakaba le ŋusẽ-se ƒe ɣeyiɣi-to-kpododonu ƒe fli nu vaseɖe esime sɔti gã aɖe (serac) alo wedge slab (10,000 to 1,000,000 cubic meters) lãa lã to tsikpeawo me eye wòɖina tso agakpe la dzi.
- Nyitsɔ laa ƒe Permafrost Warming Factor: Esi ya ƒe dzoxɔxɔ si le dzi yim le togbɛwo dzi le dzo dam na kpe gbadzɛ siwo xɔ dzo tsã la ɖo ta 0 C (32 F), tsi si le ƒoƒom la dzea sisi gɔme ɖe tsikpe siwo le xɔxlɔ̃m le vuvɔ me ƒe tsikpe kple kpe siwo xɔ dzo la me, eye wòtrɔa wo wozua kpe gbadzɛ siwo wotu ɖe dzoxɔxɔ dzi siwo ɖea wo ɖokui ɖa le agbɔsɔsɔ si lolo wu me.
2. Ƒomevi II: Tempered / Dzoxɔxɔ-si wotu ɖe Glacier Slip kple Subglacial Tsi-Kotoku ƒe gbagbã¶
Le teƒe siwo bɔbɔ wu alo le dzomeŋɔli ƒe dzoxɔxɔ si nu sẽ ŋutɔ me la, domes (abe July 2022 Marmolada tsikpe si mu nublanuitɔe le Italy Dolomites alo May 2025 Blatten / Birch Glacier kpe-tsikpe ƒe mumu le Lötschental, Switzerland ene):
- Tsi si le tsia me si tso dzoxɔxɔ sesẽ me (freezing levels rising above 4,000 to 5,000 meters) alo tsidzadza gã aɖe si dzana ɖe sno dzi la kɔa do siwo le ʋuʋu ɖi la me yia kpe gbadzaa ƒe aba dzi, evɔ tsikpe si xɔ dzo le tsikpeto ƒe afɔbidɛ alo eƒe axawo dzi xea mɔ na tsia be wòagasi o.
- Tsi ƒe nyaƒoɖeamenu si wotsɔa tsi wɔe (basal pore-water pressure) ƒoa ƒu ɖe tsikpe ƒe do siwo le tsikpe te me vaseɖe esime tsi ƒe nyaƒoɖeamenu sɔ kple tsikpe ƒe agba si gbɔ eme kloe (effective normal stress drops toward zero).
- Glacier la tsia tsi si wotsɔ nyaƒoɖeamenu wɔe dzi ŋutɔŋutɔ eye wòɖea eɖokui ɖa le agbɔsɔsɔ gã me toa kpe gbadzaa ƒe mɔ dzi le ahomya ƒe duƒuƒu me.
3. Ƒomevi III: Afɔku si gblẽa nu le Bali me Glacier Detachment & Agakpe-Tsikpe ƒe Ahomya¶
Le nudzɔdzɔ siwo mebɔ o, siwo gblẽa nu le ame ŋu me (abe ƒe 2002 ƒe Kolka-Karmadon tsikpeto si mu le Caucasus, ƒe 2016 Aru Twin Glaciers mu le Tibet, kple ƒe 1970 Huascaran Norte kpe-tsikpe ƒe ahomya le Peru), eɖanye kpe gã aɖe si ge/anyigba ƒe gbagbã tso permafrost ƒe to si le fafam gena ɖe tsikpe aɖe si le ete dzi, alo tsikpe gã aɖe si le bali me si me dzoxɔxɔ geɖe le si bɔbɔ nɔ tsikpe si le tsikpe te falɛfalɛ si me tsi yɔ fũu dzi (even on a gentle 10-to-20-degree slope) bu basal friction keŋkeŋ. Tsikpe, kpe, kple anyi si ƒe didime nye kubik-meta miliɔn ewo la trɔna to tsikpe ƒe dzoxɔxɔ si wotsɔna ƒoa tsii me me, eye woƒua du kilometa 10 va ɖo 30 le balia me le ** .150 to 280 km/h**.
--- .
Tabla si wotsɔ sɔ kple wo nɔewo: Serac Icefall kple Rock-Ice Avalanche kple Proglacial Lake Tsunami (GLOF) kple Glacial Surge¶
| Afɔku ƒe Nɔnɔme | Serac si le xɔxlɔ̃m / Icefall ƒe Mumu | Agakpe-Tsikpe ƒe Ahomya Gã (e.g., Huascaran / Kolka) . | Proglacial Ta ƒe Ʋuʋu Tsunami & GLOF | Glacial Surge (Tsikpe Siwo Sina Kpata) . |
|---|---|---|---|---|
| Agbɔsɔsɔme si Wozãna le Eme | Tsikpe sesẽ si le tsikpe me ƒe kubik meta 1,000 va ɖo 500,000 | 1,000,000 va ɖo 100,000,000+ cubic meters ƒe tsikpe, kpe gbadza, kple moraine tsakatsaka till | 100,000 va ɖo 20,000,000+ cubic meters ƒe tsi si woɖe le ta la me eye wògbã moraine ƒe gbeɖuɖɔwo | Glacier aɖe blibo (cubic metre miliɔn alafa geɖe) |
| Ŋgɔgbe ƒe Duƒuƒu | 100 va ɖo 250 km/h (60 va ɖo 155 mph) ɖiɖi to togbɛ siwo dzi ʋuʋudedi le (30 to 90 seconds va ɖo balia ƒe anyigba) . |
150 va ɖo 300+ km/h (90 va ɖo 185+ mph) kple ya si ƒona sesĩe wu gbeɖiɖi | Tsunami ƒe ƒutsotsoe: kilometa 30 va ɖo 80 le gaƒoƒo ɖeka me le ta la ƒe go kemɛ dzi; GLOF ƒe tsiɖɔɖɔ si le tsia ƒe anyime: 20 va ɖo 60 km/h | Meta 5 va ɖo 60 gbesiagbe (0.2 to 2.5 meters per hour), si nɔa anyi ɣleti geɖe va ɖo ƒe 2 |
| Adzɔge si le tsia dzi | Kilometa 0.5 va ɖo 4 (kilometa 0.3 va ɖo 2.5) le agakpe ƒe gɔme te | Kilometa 5 va ɖo 30 (kilometa 3 va ɖo 18.5) yi towo ƒe baliwo me | Ƒutsotsoewo ƒe duƒuƒu: 10 va ɖo 50+ m kɔkɔ ƒo xlã ta; Tsiɖɔɖɔ: 10 va ɖo 100+ km yi tɔsisi ƒe baliwo me | Edoa ŋgɔ kilometa 1 va ɖo 10 yia balia ƒe anyigba |
| Nuxlɔ̃amedzesi Gbãtɔ Siwo Do Ŋgɔ | Tsikpe blɔ yeye siwo wotsɔ ƒu gbe ɖe sno si le ete dzi; tensile crevasse si le kekem ɖe enu le overhang megbe; tsikpe siwo me tu le si gena enuenu | Agakpewo ƒe gege enuenu si naa tsikpe si le ete la do viviti; tsikpe ƒe afɔbidɛ si le dodom; dzoxɔxɔ si gbɔ eme le teƒe kɔkɔwo ƒe masɔmasɔ (0 C isotherm > 4,500 m) . |
Tsikpeto siwo le vi dzim le ta me; tsikpe si le xɔxlɔ̃m alo kpe gbadzɛ siwo le gbagbãm le ta la ƒe tsi tame tẽ; seiche ƒutsotsoewo le moraine crest klɔm | Glacierwo ƒe anyigba gbãna zua serac ƒe ta siwo me zitɔtɔ le; ŋgɔgbegli si wotsɔa bulldozer ƒoa xlãe si le togbɛ; tsi si me ʋuʋudedi le la dona tso nu me |
| Agbetsitsi ƒe Afɔɖeɖe Enumake | Mègatɔ ɖe blue-ice debris fan la me gbeɖe o; ne mu dze egɔme la, ƒu du dzidzeme 90 le axadzi yi ridge/shoulder eye nàkpɔ akpoxɔnu tso ya-ʋuʋu me | Miɖe balia ƒe anyigba enumake ne kpewo ge/anyigbaʋuʋu ƒe ŋgɔdonya; lia 50 va ɖo 100+ m le tsitrenu yi bali ƒe axadzi gliwo dzi | Mègaƒu asaɖa anyi ɖe moraine-tɔdzisasrã siwo le nuwuƒe alo ta siwo le bɔbɔe la dzi gbeɖe o; lia 30 va ɖo 60 m yi dzi tsikpe si ƒoa ta la alo tɔsisi ƒe ɖiɖi enumake | Te ɖa le tsikpe si gbã la ŋu eye nànɔ adzɔge tso ŋgɔgbe si le ŋgɔ yim la gbɔ; lé ŋku ɖe tɔsisi ƒe alɔ siwo le dzigbe gome ŋu be ta si me tsikpe le wɔwɔm hã . |
--- .
Proglacial Lake ƒe Ʋuʋu ƒe Tsunamiwo kple Moraine-Dam ƒe Dodokpɔ ƒe Tɔsisi¶
Esi todzi tsikpewo le hehem ɖe megbe le xexeame katã la, proglacial ta akpe geɖe (ta siwo ŋu moraine-tɔdzideƒe kple kpe gbadzɛwo ƒo ɖo) va le tsikpewo ƒe aɖe siwo le to yim, siwo le megbe yim kple kpe gbadzɛ siwo me tsikpe nɔna ɖaa siwo me tsikpe nɔna ɖaa ƒe afɔ nu tẽ (vevietɔ le Cordillera Blanca si le Peru, Nepal/Bhutan/Sikkim Himalaya, Patagonia, Alaska, Britain Columbia, kple Switzerland/Italia ƒe Alps-towo dzi).
Alesi Tsunami ƒe Tɔsisi si Kpɔa Ŋusẽkpɔɖeamedzi 4 Ƒe Dɔwɔnawo Wɔnae¶
- Afɔɖeɖe 1 (Tsikpe alo Agakpe-Tsikpe ƒe Ŋusẽkpɔɖeamedzi): Tsikpe ƒe kpe gbadzɛ si le xɔxlɔ̃m, tsikpe ƒe nuyi si le vi dzim, alo permafrost kpe gbadzɛ (
volume 50,000 to 5,000,000 cubic meters) ɖea eɖokui ɖa tso to si le etame gbɔ eye wòdzea proglacial ta la me le50 to 80 meters per second. - Afɔɖeɖe 2 (Impulse Displacement Tsunami): Esi wònye be mass la gena ɖe alps-ta ƒe tsidzɔƒe si me goglo vie, si me woxe mɔ ɖo me le duƒuƒu sesẽ me ta la, etsɔa ŋusẽ yia tsi ƒe sɔti la gbɔ tẽ, si wɔnɛ be massive impulse tsunami wave (
10 to 50+ meters / 33 to 165+ feet high) si tso togbɛwo dzi ta si didi kilometa 1 va ɖo 3 le sekɛnd 60 teti me. - Afɔɖeɖe 3 (Terminal Moraine Overtopping & Retrogressive Breach): To vovo na tsiŋusẽ ƒe tsidzɔƒe si wotsɔ kɔkrit si ŋu wodo ŋusẽe ɖo la, dzɔdzɔme terminal moraine dam nye kpe gbadzɛ, ke, kpewo, kple tsikpe kuku siwo woɖi ƒe ƒuƒoƒo si womeƒo ƒu o si tsikpeto la gblẽ ɖi le Tsikpeɣi Sue la me. Ne tsunami si didi meta 20 la ƒo ɖe moraine-tɔdzisasrã si me mekɔ o ƒe ta dzi la, tsi si le sisim la tsoa do aɖe si le abe V ene si me woɖea do le la me yia kpe gbadzɛa me le aɖabaƒoƒo ʋɛ aɖewo ko me, si wɔnɛ be ta la ƒe lolome bliboa dona zi ɖeka.
- Afɔɖeɖe 4 lia (Downstream Hyperconcentrated Debris Flow / Aluvion): Esi ta la ƒe tsi si ƒe didime nye kubik meta miliɔn geɖe le gegem ɖe to ƒe bali si le ete la me (
slope > 5 to 15 degrees), tsiɖɔɖɔa kplɔa moraine kpewo, atiwo, kple tɔsisiwo me tsiwo, eye woƒe lolome dzina ɖe edzi zi gbɔ zi 2 va ɖo 4 va zua glacial lake outburst flood (GLOF) si le ɣli dom, si gblẽa tɔdzisasrãwo, tsiŋusẽdɔwɔƒewo, kple bali me kɔƒe siwo didi kilometa ewo le tɔsisia ƒe anyime.
Agbetsitsi Sewo Le Alpine Proglacial Tawo Ŋu¶
- Se si Wowɔ be Woakɔ Meta 50 le Tsitrenu na Asaɖawo: Ne èle todzi zɔm alo le to liam le togbɛwo dzi tsikpe ta ɖesiaɖe gbɔ (abe Laguna Palcacocha alo Laguna 513 le Peru, Imja Tsho alo Tsho Rolpa le Nepal, alo togbɛwo dzi tarns le tsikpe siwo le xɔxlɔ̃ te le Dziehe Amerika kple Europa), mègatu wò agbadɔ ɖe delta gbadza si me ke le la dzi gbeɖe le ta la ƒe ta, le ta la to ƒe zikpui si bɔbɔ la dzi, alo le terminal moraine outlet dam tame. Miƒu asaɖa anyi ɖe kpe sesẽwo alo togbɛ si le axadzi si kɔ dzi ɣesiaɣi si didi meta 30 va ɖo 50 (afɔ 100 va ɖo 165) ya teti le tsia tame le tsitrenu.
- Afɔɖeɖe Enumake Ne Èse Vidzidzi ƒe Gbeɖiɖi Le Tsikpe Ta aɖe Gbɔ: Ne èle todzi zɔm to tsikpeto si le ŋgɔ yim ƒe ƒutamɔ dzi eye nèse dziɖegbe ƒe gbagbã alo ɣlidodo tso tsikpe ƒe mo le ta la ƒe nuwuwu lɔƒo la, mègatsi tre ɖe tsia ƒe go kemɛ dzi anɔ tsidzadzaa kpɔm kple fotoɖemɔ̃ o. Sɛkɛnd 20 va ɖo 90 le asiwò hafi tsunami si le ʋuʋum la naɖo wò ƒuta eye wòaƒu du meta 10 va ɖo 40 ayi ƒuta; trɔ tso tsia gbɔ dzidzenu 90 eye ƒu du tẽe yi togbɛ si dzi ʋuʋudedi le wu enumake.
--- .
Afɔɖeɖe ɖesiaɖe ƒe Backcountry Mɔdodowo Didi Kple Agbetsitsi Ŋuti Ðoɖowo¶
1. Serac Zone ƒe Dzodzro Kple Etsotso le Tolili alo Mɔzɔzɔ Me¶
Hafi nàɖe afɔ ɖe tsikpeto ƒe mɔ, todzimɔ si dzi woato azɔ tsikpe dzi, alo bali me mɔ si to tsikpe siwo le xɔxlɔ̃ te la dzi:
1. Xlẽ Anyigba Hafi Nàkpɔ Dziƒo (The Debris Cone Test):
- Kpɔ sno alo tundra ƒe togbɛ si le agakpe la te ɖa. Ne èkpɔ tsikpe siwo le keklẽm, siwo ƒe amadede nye blɔ-ɣi sesẽ siwo kaka, sno ƒe bɔl ƒoɖi siwo le ƒutsotsoewo me, alo ati siwo wotso yeyee la, ke èle tsitre ɖe serac fall runout zone si le dɔ wɔm la me.
- Ðo ŋku edzi be ya-ʋuʋu kple tsikpe siwo le ʋuʋum kabakaba la zɔa mɔ didi meta 200 va ɖo 500 yia bali gbadzaa ƒe anyigba wu gbeɖuɖɔ gbogbo siwo le agakpe la gɔme.
2. Zi Dometsotso Kple Ʋuʋu Madzudzɔmadzudzɔe Dzi:
- Hafi nàge ɖe aɖabaƒoƒo 15 ƒe mɔ si wòle be nàto le serac mɔxenu te la, gblɔ wò ƒuƒoƒoa kpuie: ƒo fotoɖemɔ̃wo ɖe adzɔge, trɔ asi le awuwo kple crampons ŋu hafi nàge ɖe afɔkuƒea, na dometsotso meta 30 va ɖo 50 nanɔ todzizɔla siwo me ka mele o dome (alo nàʋuʋu kabakaba le ka bliboa ƒe didime nu ne wogbãe), eye mègatɔ gbeɖe o vaseɖe esime hamevi ɖesiaɖe nato runout fan la ŋu keŋkeŋ.
3. Ƒo asa na Dzoxɔxɔ si Gbɔ eme Ŋdɔ / Ŋdɔ ƒe Fesrewo Le Dzomeŋɔli Dzoxɔxɔ ƒe Ƒutsotsoewo Me:
- Ne tsikpe ƒe sesẽme ( .0 C isothermWogblɔe ɖi be ) akɔ ɖe dzi wu tsikpe alo sno si le xɔxlɔ̃m ƒe kɔkɔme, ate fli ɖe tolili ɖesiaɖe si ato tsikpe ƒe aɖe siwo wotu ɖe dzoxɔxɔ dzi alo sno/tsikpe ƒe tɔʋu siwo me tsi le te alo atrɔ mɔ nɛ, vevietɔ le 12:00 PM vaseɖe 7:00 PM ƒe amisisi ƒe fesre si me tsi si le ʋuʋum le wu la me.
2. Tsitretsitsi le Tsikpe ƒe Ahomya Tsã ƒe Dodokpɔ kple Ya ƒe Wowó me¶
Ne tsikpe alo serac si le xɔxlɔ̃m la mu le dziwò esime nèle toa dzi alo le balia me:
1. Si le Axadzi Gbã (Sɛkɛnd 1 vaseɖe 15):
- Kpɔ dzi sɛkɛnd 1 be nàkpɔ tsikpe gbogbo si le gegem la ƒe zɔzɔme, emegbe ƒu du le dzidzenu 90 me to togbɛa dzi ɖo ta agakpe ƒe togbɛ ƒe ta, axadzi moraine kɔkɔ aɖe, alo do go le tɔʋua ƒe axadzi. Ne èxɔ meta 5 va ɖo 10 le tsitrenu ɖe kpe gbadza ƒe akɔtaƒu ɖaɖɛ aɖe dzi gɔ̃ hã la, ate ŋu akɔ wò ɖe dzi keŋkeŋ wu tsikpe gã si sina toa mɔ dzi.
2. Brace na Supersonic Powder Ya-Blast (Sɛkɛnd 15 vaseɖe 45):
- Ne tsikpe gbadzɛawo tɔ ɖe dziwò alo woto ŋuwò le axadzi la, ahom ƒe yaƒoƒo si ƒe amadede nye ɣie kple ɣie si gbãa ŋku (150 to 300 km/h) si me tsikpe ƒe kristalo siwo wofli kple kpe gbadzɛwo yɔ fũu la agatutu wò nɔƒea le sɛkɛnd ʋɛ aɖewo megbe.
- Dze anyi gbadzaa le kpe sesẽ ƒe nutsyɔnu megbe (alo ʋu wò tsikpe fía ƒe ʋuƒoa ɖe snoa me goglo eye nàlée/lée ɖe ta le sno ƒe kɔkɔme ne èle sno ƒe togbɛ si le ʋuʋu ɖi me), dze ŋgɔ togbɛa dzi ɖa tso bɔmb si gbɔna gbɔ, he wò buff/hood ɖe wò nu kple ŋɔti dzi, eye nàtsɔ wò asiwo kplu ɖe wò nu kple ŋɔti dzi sesĩe be nàwɔ ya kuku ƒe ʋuʋudedixɔ ale be ya si ƒe didime nye kilometa 200/h la nagaƒo o tsikpe ƒe ke si wogbã la yia wò yagbɔgbɔ me tẽ.
--- .
Kpata ƒe Tiatiawɔwɔ Kple Amewo Ƒe Ʋuʋu ƒe Nyametsotso Ati¶
flowchart TD
A["Glacial Hazard Detected:: Serac ƒe gbagbã le ta dzi, tsikpe si le ɖiɖim, proglacial ta ƒe ƒutsotsoe, alo tsikpe si le ʋuʋum"] --> B{"Nɔnɔme ka mee nèle go dom fifia?"}
B -- "Serac / Glacier si Le Xɔm Si Le Mumu Le Wò Tame" --> C["1. MÈGAƒu du tẽe to balia ƒe mɔa dzi o: 2. Duƒuƒu dzidzenu 90 LE AKPAÐEKA ME ɖo ta kpe kɔkɔ aɖe ƒe akɔta, togbɛ, alo bali me gli gbɔ: 3. Hafi yaƒoƒo ɣi si ƒe duƒuƒu nye kilometa 200 le gaƒoƒo ɖeka me naƒo la, ƒu tsi ɖe kpe/togbɛ aɖe megbe,: mlɔ anyi gbadzaa wòdze ŋgɔ adzɔge, eye nàtsɔ asiwo/akɔta atsyɔ nu/ŋɔti dzi be tsikpe ƒe ke nagaƒoe o gbɔgbɔtsixe ƒoƒo"]
B -- "Le Proglacial Ta aɖe gbɔ Ne Tsikpe/Agakpe ƒo Tsi" --> D["TSUNAMI 20-VASEÐE-90-SECOND WARNING:: 1. Trɔ ɖa enumake tso ta la to kple moraine-tɔdzisasrã si le nuwuƒe gbɔ: 2. Duƒuƒu tẽ YI togbɛ sesẽtɔ kekeake si dzi kpe sesẽwo le la dzi (akpɔ kɔkɔme si nye meta 30 va ɖo 50+): 3. Nɔ kɔkɔƒe: moraine-tɔdzisasrã ƒe gbagbã hea tsiɖɔɖɔ gã aɖe si le anyime (GLOF) vɛ"]
B -- "Tome le Bali aɖe me Se Deep Rumble / Muddy River" --> E["GLOF / ROCK-ICE DEBRIS FLOW ARRIVING:: 1. Gblẽ agbadɔwo, agbawo, kple ʋuwo ɖi le balia ƒe anyigba enumake: 2. Lia meta 30 va ɖo 60+ le tsia dzi le balia ƒe axadzi gli la dzi: 3. Mègatso balia ƒe tɔdzisasrãwo gbeɖe o; lala le anyigba kɔkɔ dzi be ƒutsotsoe gbogbo aɖewo naƒo"]
B -- "Woɖi Ame Si Ŋu Wowɔ Nuvevii Le Serac Tsikpe Gbegblẽwo Me" --> F["1. Ðo ŋkutsala aɖe si le tsikpe si le tsia dzi kpɔm hena serac ƒe mumu evelia: 2. Di amesi ŋu wowɔ nuvevii to transceiver/probe/visual clues dzi; chop dense ice blocks with metal shovels/axes: 3. Klɔ tsikpe siwo wobla ɖe nu me/yaƒoƒomɔ̃ me, dze xɔname gbɔgbɔ 5 gɔme + CPR ne gbɔgbɔtsixe tsia ƒo, da crush/hypothermia"]
C --> G{"Ðe ame aɖe xɔ abi, woɖii, alo wokplɔe dzoea?"}
D --> G
E --> G
F --> G
G -- "Ẽ: Ame Siwo Ŋu Nuvevi Le La Li" --> H["Ƒo ka na 911 / 112 / 999 / Alpine Rescue (1414 Swiss, 140 Austria) alo nàʋu Satellite SOS:: * Ðe xɔnametɔwo ɖa enumake ne ŋkuléleɖenuŋu kpɔ vidzidzi evelia ƒe nudzɔdzɔ: * Na akɔta/akɔta nagaʋuʋu o eye nàxatsae ɖe dzoxɔxɔ si nu sẽ ƒe yaƒoƒo ƒe mɔxenu me"]
G -- "AO: Ƒuƒoƒo Dedie le Anyigba Kɔkɔ dzi" --> I["Bu akɔnta na todzizɔlawo katã, nɔ balia gɔme kple moraine-tɔdzisasrãwo gbɔ,: eye nàɖiɖi to mɔ kɔkɔ siwo dzi togbɛwo dzi le adzo le tsikpe si me mekɔ o gbɔ"]
--- .
Dɔwɔwɔ le Ŋusẽkpɔɖeamedzi Megbe Didi, Eɖeɖe, Kple Atikewɔwɔ Ŋuti Kpekpeɖeŋu Gbãtɔ¶
Xɔname kple atikewɔwɔ le serac ƒe mumu alo kpe-tsikpe ƒe ahomya megbe to vovo kura tso modzakaɖeɖe ƒe dzomeŋɔli ƒe aŋɔ-sno ƒe ahomya gbɔ:
1. Sedziwɔwɔ ƒe Axadzi Kpɔkpɔ Hafi Nàge Ðe Gbeɖuɖɔwo Ƒe Ƒuƒoƒoa Me¶
Ne serac sɔti ɖeka ge tso tsikpe ƒe mo si le xɔxlɔ̃m la, eɖea axadzinɔnɔme si le tsikpe siwo le megbe nɛ kple axadzi enumake la ɖa, si wɔnɛ zi geɖe la, eʋãa serac ƒe mumu evelia le miniti 5 va ɖo 60 me. - Se #1: Hafi xɔnametɔ aɖeke naƒu du ayi tsikpe yeye siwo wotsɔ ƒo ƒui dzi aɖaku zɔhɛ si woɖi la, tsɔ kpẽ alo radio ɖo ŋkuléleɖenuŋu tɔxɛ aɖe si le anyigba kɔkɔ si le dedie dzi si ƒe dɔ ɖeka koe nye be wòalé ŋku ɖe tsikpeto si gbã la ƒe mo si le etame ŋu eye wòaku kpẽa be woaɖe amewo le axadzi enumake ne xɔtunu evelia ɖe eɖokui ɖa.
2. Serac Tsikpe Siwo Sesẽ Le Kɔkrit Nu Me Kuku¶
- Ne serac tsikpe si le gegem la gbãna eye wòƒua du la, ʋuʋudedi nana tsikpeawo ƒe akpa aɖe ƒuna; zi alesi gbeɖuɖɔa dzudzɔ ʋuʋu ko la, nyaƒoɖeamenu-gbugbɔgawɔ na tsikpe gbagbãwo kple sno tsikpe zua tsikpe si sesẽ abe kpe ene (
density 600 to 850 kg/m3) le sɛkɛnd ʋɛ aɖewo ko me. - Plastic avalanche shovels abɔbɔ alo agbã le serac ƒe gbeɖuɖɔwo me. Zã aluminum/ga si wotsɔ ƒu gbe ƒe aŋetu siwo sesẽ, tsikpe ƒe fíawo (
adze and pick), crampon front-points, kple sno saws be woatso blocks le V-nɔnɔme conveyor trench tso probe strike ƒe akpa si ɖiɖi.
3. Nuveviwɔame ƒe vovototodedeameme: Asphyxia, Blunt Polytrauma, Crush Syndrome, kple Hypothermia¶
Togbɔ be dzomeŋɔli ƒe sno ƒe tsidzadza ƒe ku nyea gbɔgbɔtsixetsixe ƒe alafa memama 75 kple nuveviwɔame ƒe alafa memama 25 hã la, serac ƒe mumu kple kpe-tsikpe ƒe ahomya ƒe nuveviwɔame ƒe agbɔsɔsɔme sɔ gbɔ wu sã le blunt-force polytrauma sesẽ si tso tsikpe sesẽ siwo ƒe kpekpeme nye kilogram 500 ƒe ŋusẽkpɔɖeamedzi gbɔ:
- Yagbɔ & Asphyxia Gbãtɔ: Enumake tsikpe siwo woƒo ƒu la ɖa le amesi ŋu wowɔ nuvevii la ƒe nu kple ŋɔti me. Ne amesi ŋu wowɔ nuvevii la mewɔa nu o eye megbɔa ya le yaƒoƒomɔ̃wo ɖeɖe vɔ megbe o la, na xɔnamegbɔgbɔ gbãtɔ 5 eye nàtsɔ 30:2 CPR akplɔe ɖo (kpɔ avalanches ƒe ƒutsotsoewo kple CPR kple AED zazã).
- Blunt Thoracic, Pelvic, and Head Trauma: Kpɔe ɖa be tension pneumothorax / flail chest, pelvic fractures si meli ke o (xatsa pelvic binder alo improvised jacket/strap binder ɖe greater trochanters), ʋu si dona le ememe, kple taɖu ƒe gbagbã siwo te ɖe anyi (kpɔ akɔta ƒe gbagbã ƒe liƒolili kple ʋu si dona le ememe dzi ɖuɖu kple ta ƒe abixɔxɔ).
- Crush Syndrome (Pinned Under a Multi-Ton Ice Block): Ne wotsɔ tsikpe gã aɖe si le tsikpe gã aɖe te si tsi agbe ƒe afɔ alo akɔta bla aɖabaƒoƒo 60 kple edzivɔ la, abɔa ƒe ablɔɖekpɔkpɔ kpata ate ŋu akɔ potassium, myoglobin, kple lactic acid ɖe ʋu si me tsikpe le fafɛ me (rescue collapse / hyperkalemic cardiac arrest). Wɔ ɖoɖo kple helikɔpta ƒe atikewɔlawo ƒe ƒuƒoƒo siwo gbɔna hafi nàkɔ kpe kpekpe aɖe tso abɔ kple afɔ si wotsɔ ga blae wu gaƒoƒo 1 dzi, eye nàlé ŋku ɖe eŋu nyuie (kpɔ crush injury kple compartment syndrome ƒe dɔléle).
- Severe Hypothermia Protection: Ame si woɖi ɖe tsikpe xɔdzowo me la fa kabakaba (up to 3 to 9 C per hour). Tsɔe blewuu be wòaxe mɔ ɖe ventricular fibrillation nu, tsɔ lãmenugbagbevi siwo wotu ƒe foam pads xe mɔ na snoa, xatsae ɖe dry down/synthetic insulation me ɖe bivouac kotoku si me tsi mate ŋu age ɖo o si xea mɔ na yaƒoƒo me (hibler wrap), eye woato helikɔpta ƒe ʋufɔti dzi aʋu ayi teƒe si wowɔa nuveviwɔame/ECMO le.
--- .
Nya siwo wobiaa amewo enuenu¶
Nukatae tsikpe alo serac si le xɔxlɔ̃m ate ŋu amu le zã si me tsikpe le titina esime zi geɖe la, sno ƒe dzadza kple agakpewo nɔa anyi kpoo?¶
To vovo na sno si dzana le anyigba dzi alo agakpe siwo vuvɔ ƒona siwo nɔa te ɖe ɣe ƒe dzoxɔxɔ le ŋkeke me dzi vevie la, tsikpe gã si le xɔxlɔ̃m alo tsikpexɔ kɔkɔ (serac) ƒe mumu koŋue tso ememe nuheŋusẽ ƒe ʋuʋu gbɔ: tsikpe sesẽ siwo kekena vivivi hegbãna le masɔmasɔ me le kwasiɖawo kple ɣleti geɖe me ƒe kpekpeme gã la. Esi wònye be nuheŋusẽ hea tsikpe si le xɔxlɔ̃m gaƒoƒo 24 gbesiagbe ta la, gbagbã mamlɛtɔ si to serac sɔti ƒe gɔme ate ŋu adzɔ le ŋdi ga 3:00 me le viviti si mede zero o me bɔbɔe abe alesi wòle le ŋdɔ ga wuieve me ene. Eyata mele be tolialawo naƒu asaɖa anyi ɖe tsikpe blɔ ƒe gbeɖuɖɔ ƒe fesre me gbeɖe o eye ele be woato serac-nutowo me kaba ale si woate ŋui eɖanye ŋkekea ƒe ɣeyiɣi ka kee o.
Nukatae Marmolada tsikpeto si mu le Italy le ƒe 2022 me kple dzoxɔxɔ ƒe ɣeyiɣi mawo tɔgbe ƒe mumu dzɔ le dzomeŋɔli ƒe dzoxɔxɔ ƒe ƒutsotsoewo me?¶
Togbɔ be serac siwo kɔ ŋutɔ, siwo wotu ɖe vuvɔ dzi ate ŋu adze anyi le gaƒoƒo ɖesiaɖe me hã la, tsikpe siwo le kɔkɔƒe si fa miamiamia alo esiwo me dzoxɔxɔ geɖe le la menɔa te sesĩe le dzomeŋɔli ƒe dzoxɔxɔ sesẽ ƒe dome alo tsidzadza ƒe ahom sesẽwo me ne tsikpe ƒe sesẽme (zero-degree Celsius isotherm) lia dzi wu meta 4,000 va ɖo 5,000. Tsi gbogbo aɖewo siwo le anyigba dzi siwo le tsia dzi la kɔ ɖe do kple ʋuƒo siwo le tsitrenu la me va ɖo kpe gbadzɛ si le tsikpe gã la te la gbɔ. Ne tsi ma xaxa ɖe tsikpe te ƒe do siwo le tsikpeto la gɔme me la, tsi si me tsi le ƒe nyaƒoɖeamenu dzina ɖe edzi vaseɖe esime wòkɔa tsikpe gbadzɛa ɖe dzi hedea amie le kpea ƒe aba dzi, si wɔnɛ be tsikpe, tsi, kple kpe tɔn akpe alafa geɖe naɖe ɖa kpata, kabakaba.
Aleke tsikpe gã aɖe nana tsunami dzɔna le todzita aɖe me, eye nukatae moraine-tɔdzisasrãwo gblẽna bɔbɔe nenema gbegbe?¶
Esi towo dzi tsikpewo le ɖeɖem kpɔtɔ la, tsi goglo siwo me tsikpewo le (proglacial tawo) ƒoa ƒu ɖe tsikpe siwo le xɔxlɔ̃m siwo le tsia dzi kple kpegli siwo meli ke o te tẽ, eye dzɔdzɔme tɔdzisasrã si ƒe nuwuƒe si nye moraine-tɔdzisasrã si wotsɔ kpe gbadzɛ, ke, kple kpe siwo tsikpeawo gblẽ ɖi le ƒe alafa siwo va yi me wɔ koe xe mɔ na wo. Ne serac-kpe alo kpe-tsikpe si le gegem la ge ɖe ta la me kple duƒuƒu kilometa 150 va ɖo 250 le gaƒoƒo ɖeka me la, ewɔa dɔ abe piston gã aɖe ene, eye wòtutua tsunami ƒutsotsoe si didi meta 10 va ɖo 50 si tsoa ta la le sɛkɛnd si mede 60 o la yia dzi. Ne ƒutsotsoe ma ge ɖe kpe gbadzɛwo ƒe moraine-tɔdzisasrã si me mekɔ o dzi la, tsi si le sisim la gbãa mɔ aɖe si me woɖea mɔ le kabakaba to tsikpe siwo me mekɔ o la me, eye wòɖea ta bliboa ɖe go le balia me abe tsiɖɔɖɔ si me tsikpe le si me tsikpe le (GLOF) si gblẽa nu le ame ŋu ene.
Mɔ kae nye nyuitɔ si dzi nàto aƒu du ne èse serac alo tsikpe aɖe si le mumum le tame le todzibali aɖe me?¶
Mègaƒu du yi togbɛa dzi tẽ le balia ƒe mɔ alo tsikpeto ƒe titina gbeɖe o: tsikpe si le dzadzam la ƒua du sesĩe va ɖoa kilometa 150 va ɖo 300 le gaƒoƒo ɖeka me, si aƒo duƒula alo tsikpedzizɔla ɖesiaɖe ta le sɛkɛnd ʋɛ aɖewo ko me. Enumake trɔ dzidzenu 90 ɖe axadzi eye nàƒu du ato togbɛa dzi ayi agakpe kɔkɔ ƒe akɔta si te ɖe ŋuwò wu, axadzi moraine ƒe ta, alo bali ƒe gli si le togbɛ dzi be nàto mɔ si dzi tɔdzisasrãwo le la dzi ahado le eme. Ne yaƒoƒo ƒe ƒutsotsoe si nye tu ɣi (si ate ŋu agbɔ kilometa 200 le gaƒoƒo ɖeka me eye wòazɔ meta alafa geɖe ato tsikpe sesẽawo ŋu) le ƒoƒo ge na wò la, ke ƒu tsi le kpe gã alo togbɛ aɖe ƒe akpa si le togbɛa dzi la megbe, mlɔ wò ƒodo dzi gbadzaa nàdze ŋgɔ wò asiwo kple awuwo, eye nàtsɔ wò asiwo kple awuwo atsyɔ wò nu kple ŋɔti dzi sesĩe ale be màgagbɔ tsikpe ƒe ke si wogbã o.
--- .
Dzɔtsoƒewo kple dziɖuɖumegãwo ƒe mɔfiame¶
- Swiss Federal Institute for Forest, Snow and Alps Research (WSL / SLF) & ETH Zurich Laboratory of Hydraulics, Hydrology and Glaciology (VAW, Switzerland): Tsikpewo ƒe Afɔkuwo, Tsikpewo ƒe Liƒo Dzi Kpɔkpɔ, Ƒutsotsoe Siwo Le Ʋuʋum le Proglacial Tawo me, kple Serac ƒe Mumu ƒe Ŋusẽ.
- UIAA (Dukɔwo Dome Tolili kple Todzimɔzɔzɔ Habɔbɔ) & Dukɔwo Dome Todzimɔzɔzɔ ƒe Dɔwɔha (ICAR): Alpine Serac ƒe Afɔkuwo Ŋuti Numekuku, Tsikpewo ƒe Mɔzɔzɔ Ŋuti Ðoɖowo, kple Mɔfiame Siwo Wowɔ Ðe Ðoɖo Nu le Avalanche/Icefall Xɔname.
- United States Anyigbaŋutinunyalawo ƒe Numekuku (USGS) & Dukɔa ƒe Tsaɖibɔ Dɔwɔƒe (NPS, United States): Glacier Surges, Rock-Ice Avalanches, kple Glacial Lake Outburst Tsiɖɔɖɔ le Alaska kple Pacific ƒe Dzieheɣetoɖoƒe.
- Dukɔwo Dome Towo ƒe Ŋgɔyiyi si Wowɔ Ðekae (ICIMOD) & Dukɔ Ƒoƒuawo ƒe Dɔwɔƒe si Kpɔa Afɔkuwo Dzi Ðeɖe Akpɔtɔ Gbɔ (UNDRR): Towo ƒe Dzoxɔxɔ ƒe Afɔkuwo, Proglacial Lake Tsunami Cascades, kple GLOF ƒe Nuxlɔ̃ame Kaba ƒe Ðoɖowo le Hindu Kush Himalaya kple Andes.
- Wilderness Medical Society (WMS, International): Dɔwɔƒe ƒe Dɔwɔnawo ƒe Mɔfiamewo hena Mɔxexe Ðe Afɔku Kple Tsidzadza Si Menye Afɔku Siwo Mexɔ O Kple Dzoxɔxɔ Si Me Woɖina Le Vovo me Kple Wo Dzi Kpɔkpɔ.
Wɔ kpekpeɖeŋunana gbãtɔ ƒe hehexɔxɔ si ŋu woɖo kpee le ahomya, tsikpetowo dzi mɔzɔzɔ, kple gbedadaƒo
Mɔfiame sia naa todzi kple cryospheric agbetsitsi ŋuti hehe kpata eye mexɔ ɖe todzimɔfiame dɔwɔla bibiwo alo atikewɔwɔ ŋuti hehexɔxɔ teƒe o. Hafi nàzɔ mɔ le togbɛ siwo dzi tsikpewo le dzi la, wu tsikpetowo ƒe mɔzɔzɔ si wowɔna kple asi, dowo xɔname, kple gbedadaƒo ƒe kpekpeɖeŋunana gbãtɔ nu to todzimɔfialawo ƒe habɔbɔ si ŋu IFMGA/UIAA da asi ɖo, Atitsoga Dzĩ Habɔbɔ, St John Ambulance, alo NOLS Wilderness Medicine dzi.
Mɔfiame siwo do ƒome kplii¶
- Ahomya si woyɔna be Avalanches
- Tsunami si le tsikpe me vidzidzi, fjord rockslide megatsunami, kple tɔdziʋu suewo ƒe duƒuƒu sisi
- Tsiɖɔɖɔ siwo me tsikpe le ƒe gbagbã kple tɔdzisasrã ƒe gbagbã ƒe ʋuʋu
- Tsiɖɔɖɔ si le tsikpe te (jokulhlaup) kple anyigba ƒe dzoxɔxɔ ƒe tsi ƒe dzoxɔxɔ ƒe wowó ƒe agbetsitsi
- Dzoxɔxɔ si nu sẽ kple vuvɔ ƒe ƒoƒo