Zã si do ŋgɔ na dodokpɔ gã aɖe: alɔ̃dɔdɔ, nuɖuɖu, nubablɛwo kple dziɖeɖi¶
Xexlẽme kpatawo toa vovo le dukɔ ɖesiaɖe me. Axa sia zã 911, si nye xexlẽdzesi na United States kple Canada. Dukɔ bubu geɖewo zãa 112, 999, alo xexlẽdzesi bubu. Di xexlẽdzesi si le miaƒe dukɔa me.
Fiẽ si do ŋgɔ na dodokpɔ vevi aɖe sena le eɖokui me be edidi. Àdi be yeasrɔ̃ nu vaseɖe zãtitina, aʋu wò telefon la, alo amlɔ anyi anɔ nusianu si ate ŋu agblẽ la me dzrom. Ðoɖo bɔbɔe aɖe si nàwɔ ɖe zã si do ŋgɔ ŋu kpɔa nu ɖeka si wɔa dɔ wu na wò fefe si nèwɔna etsɔ la ta: ahɔhɔ̃ si gbɔ ɖe eme, si ɖu nu eye wòbɔbɔ.
Mɔfiame sia naa sukuviwo kple dzilawo kpɔa ɣeyiɣi si sɔ na fiẽsi la, woɖoa aɖaŋu le nuɖuɖu, alɔ̃dɔdɔ kple nubablɛwo ŋu, kple mɔ siwo dzi nàto aɖe dzimaɖitsitsiwo dzi akpɔtɔ ne wò susu matsi o. Eɖe nusi nàwɔ ne mète ŋu dɔ alɔ̃ o hã me, kple ne dzimaɖitsitsi va zu nusi wu dodokpɔ ƒe lãmeka dzrowo eye wòhiã kpekpeɖeŋu tso aɖaŋuɖola, ɖɔkta alo xaxa ƒe fli gbɔ.
Wɔ esia fifia¶
- Dzudzɔ nusɔsrɔ̃ yeyewo abe gaƒoƒo eve va ɖo etɔ̃ hafi mlɔ anyi. Wɔ nuŋlɔɖi siwo nènya xoxo la me toto bɔbɔe, abe axa ɖeka ƒe kpukpui ene. Ƒã hafi nyateƒenya yeyewo léna ɖe ame ŋu le ɣeyiɣi sia me eye zi geɖe la, wodoa dzimaɖitsitsi ɖe ame me.
- Kpɔ wò akploa nu ƒu fiẽ sia. De wò foto ID, dodokpɔ me yiyi alo ame xɔxɔ ƒe tikiti, nuŋlɔti, pɛnsil, akɔntabubumɔ̃ si dzi woda asi ɖo, tsigoe si me kɔ ne woɖe mɔ ɖe eŋu, kple nu ɖesiaɖe si ŋu woɖe mɔ ɖo la eme. Miɖo miaƒe awuwo ɖe ɖoɖo nu.
- Ðu fiẽnuɖuɖu si sɔ eye nàno tsi. Tia nuɖuɖu nyanyɛ siwo me protein aɖewo kple carbohydrates siwo dona blewu le. Ti kpo nu yeye ɖesiaɖe, si me nu ʋeʋĩ le ŋutɔ alo esi kpekpe ŋutɔ.
- Kpɔ ɣeyiɣi, teƒe kple mɔ si dzi nàto. Ŋlɔ dodokpɔa gɔmedzedze ƒe ɣeyiɣi, xɔa, kple alesi nàzɔ mɔe, kple ɖoɖo si nàwɔ atsɔ akpe ɖe eŋu ne èhe ɖe megbe.
- Tsi screenwo eye nàɖiɖi ya ɖe anyi aɖabaƒoƒo 30 va ɖo 60. Ðe akaɖiawo dzi kpɔtɔ, tsi tsi dzodzoe, xlẽ nane si me kɔ alo se haƒoƒo si me fafa le.
- Mlɔ anyi le wò ɣeyiɣi si nèzãna ɖaa me, alo do ŋgɔ vie. Ne màte ŋu adɔ alɔ̃ o la, gbɔ ɖe eme to mɔ sia mɔ nu kple gbɔgbɔ blewu. Gbɔɖeme gakpɔtɔ kpena ɖe ame ŋu.
Ne èse le ɖokuiwò me be vɔvɔ̃ ɖo ye, mɔkpɔkpɔbuɖeame alo nuvevi wɔwɔ ye ɖokui ŋu bum la, mègalala vaseɖe ŋdi o. Ƒo ka na wò nutoa me ƒe xexlẽdzesi kpata (911 le United States kple Canada, 112 le Europa Dukɔwo ƒe Habɔbɔ bliboa me, 999 le United Kingdom) alo kaƒoƒo na xaxa me. Eƒe... xexlẽdzesi siwo wozãna kpata page lists contacts by country.
Nusita zã si do ŋgɔ na esia le vevie¶
Alɔ̃dɔdɔ nye ne wò ahɔhɔ̃ tsɔ nyatakaka siwo ŋu nèsrɔ̃ nu tsoe la de agbalẽ me ɖe ŋkuɖodzinu si nɔa anyi didi me. Egagbugbɔa susu, seselelãme kple ŋutete si le ame si be wòakpɔ kuxiwo gbɔ la gaɖoa ame me. Numekuku siwo wowɔ le sukuviwo ŋu ɖee fia enuenu be alɔ̃dɔdɔ dzi ɖeɖe kpɔtɔ be woasrɔ̃ nu geɖe wu te ŋu ɖea dodokpɔ ƒe dɔwɔwɔ dzi kpɔtɔna tsɔ wu be wòadoe ɖe dzi.
Zã bliboa katã nɔnɔ hã kpɔa ŋusẽ ɖe ale si nèsena le ɖokuiwò me dzi. Ne mèdɔ alɔ̃ o la, wò seselelãmewo nu sẽna ɖe edzi, edzena abe dzimaɖitsitsi suesuesuewo lolona wu ene, eye wò susu kple ŋkuɖoɖonudzi nu yina. Nɔnɔme ma tututu mee dodokpɔ me dzimaɖitsitsi tsina le. Bubu zã si do ŋgɔ be enye mɔnukpɔkpɔ be woagade dzo lãme na ame menye kuviawɔwɔ o. Enye dzadzraɖo ƒe akpa si me nunya le.
Alɔ̃dɔdɔ agbɔsɔsɔme kae nèhiã¶
Alɔ̃dɔdɔ ŋuti atikewɔhawo abe Amerikatɔwo ƒe Alɔ̃dɔdɔ Ŋuti Atikewɔwɔ Ŋuti Nusrɔ̃ƒe kple dukɔa ƒe lãmesẽnyawo gbɔ kpɔƒe ene naa nu geɖe:
| Ƒe ƒe hatsotso | Alɔ̃dɔdɔ si wokafu zi geɖe le gaƒoƒo 24 ɖesiaɖe me |
|---|---|
| Ðevi siwo xɔ tso ƒe 6 va ɖo ƒe 12 | gaƒoƒo 9 va ɖo 12 |
| Ƒewuivi siwo xɔ tso ƒe 13 va ɖo ƒe 18 | gaƒoƒo 8 va ɖo 10 |
| Ame tsitsi siwo xɔ ƒe 18 kple edzivɔ | gaƒoƒo 7 alo esi wu nenema |
Le dzɔdzɔme nu la, ƒewuiviwo ƒe ŋutilã ƒe gaƒoɖokuiwo trɔna emegbe, eyata alɔ̃dɔdɔ kaba ate ŋu asesẽ. Ema sɔ, eye enye susu si tae wòle be nàdze ʋuʋu gɔme kaba tsɔ wu be nàkpɔ mɔ be yeatsi zi ɖeka. Ne èdze egɔme kaba ŋutɔ la, dze agbagba nàmlɔ anyi kaba vie le zã eve alo etɔ̃ siwo do ŋgɔ me, le aɖabaƒoƒo 15 va ɖo 30 ƒe afɔɖeɖewo me.
Zã gbegblẽ ɖeka koe woate ŋu atsi agbe¶
Sukuvi geɖe tsia dzi be zã ɖeka si medɔ alɔ̃ nyuie o agblẽ yewoƒe dodokpɔa me. Numekukuwo ɖee fia be zã ɖeka ƒe alɔ̃dɔdɔ dzi ɖeɖe kpɔtɔ gblẽa nu le ŋuwò le alɔ̃madɔmadɔ si mede kwasiɖa geɖe o, eye be zi geɖe la, dzimaɖitsitsi ɖe alɔ̃madɔmadɔ ŋu gblẽa nu geɖe wu gaƒoƒo siwo bu la ŋutɔ. Ne èdɔ alɔ̃ nyuie la, ɖoɖoa ƒe akpa mamlɛa gakpɔtɔ wɔa dɔ. Gbɔɖeme le aba dzi kpoo, le ŋudzɔ gɔ̃ hã, kpena ɖe ŋutilãa ŋu kokoko.
Ɣeyiɣiɖoɖo si woawɔ na fiẽsi¶
Zã esia abe mɔfianu si te ŋu trɔna bɔbɔe ene. Trɔ asi le eŋu na dodokpɔ le ŋdi alo ŋdɔ me.
| Ɣeyiɣi si do ŋgɔ na ame mlɔ anyi | Nusi woawɔ |
|---|---|
| Gaƒoƒo 5 va ɖo 6 | Wu wò nusɔsrɔ̃ nyuitɔ mamlɛtɔ nu. Gbɔ ɖe eme vie eye nàzɔ azɔli. |
| Gaƒoƒo 4 sɔŋ | Axa ɖeka ƒe kpukpui alo flashcards siwo nènya nyuie la me toto bɔbɔe. |
| Gaƒoƒo 3 | Ðu fiẽnuɖuɖu. Mibla miaƒe akploa eye miaɖo awuwo ɖe afima. |
| Gaƒoƒo 2 | Dzudzɔ nusɔsrɔ̃. Wɔ nane si ana nàɖe dzi ɖi, abe azɔlizɔzɔ kpui aɖe, hadzidzi alo dzeɖoɖo kple ƒometɔwo ene. |
| Gaƒoƒo 1 | Tsi screenwo. Tsilele, dzra ɖo ɖe ɖoɖo nu, na akaɖiawo me mekɔ o. |
| Aɖabaƒoƒo 30 sɔŋ | Ya ɖiɖi: nuxexlẽ, keke, gbɔgbɔ blewu. |
| Ɣeyiɣi si woatsɔ amlɔ anyi | Akaɖiwo tsina le ɣeyiɣi si sɔ me. Ðo ɣlidodo si woatsɔ adzrae ɖo. |
Ne wò dodokpɔa nye ŋdɔ me la, àte ŋu anɔ nɔnɔme ma ke me gake nàtrɔ nusianu emegbe, eye màƒo asa na alɔ̃dɔdɔ ɣeyiɣi didi akpa, elabena tɔtrɔ gã aɖe le ŋudzɔɣi ate ŋu ana nàtsi dzodzodzoe.
Nusiwo woasrɔ̃, kple nusiwo woagblẽ ɖi¶
Zã si do ŋgɔ la nye nuwo ƒoƒo ƒu ɖekae, ke menye be woasrɔ̃ nu tso gɔmedzedzea me o.
Nusɔsrɔ̃ mamlɛtɔa zazã nyuie¶
- Xlẽ to axa ɖeka ƒe kpukpui, mɔfiamegbalẽ, alo nya vevi siwo nèŋlɔ xoxo ƒe xexlẽdzesiwo me.
- Do ɖokuiwò kpɔ kpuie kple nusiwo nènya afã kple afã ƒe flashcards.
- Lé ŋku ɖe pepa aɖe si nède dzesii xoxo va yi ŋu, eye nàtsɔ wò susu aɖo vodada siwo nèwɔna zi geɖe ŋu.
- Srɔ̃ biabia eve alo etɔ̃ be nàtsɔ ado dzoe, le mɔ si me nàɖe dzi ɖi le nu.
- Ŋlɔ ŋkuɖodzinya kpui aɖe na dodokpɔa, abe "ɖe dɔwɔwɔ katã fia" alo "xlẽ biabia la zi eve."
Nusiwo wòle be woaƒo asa na¶
- Nyati yeye aɖe si ŋu mèƒo nu tsoe kpɔ o gɔmedzedze.
- Agbagbadzedze be woalé nuŋɔŋlɔ gbogbo aɖewo ɖe susu me.
- Nuŋlɔɖiwo tsɔtsɔ sɔ kple xɔlɔ̃wo le mɔ si ana ame natsi dzodzodzoe nu.
- Ŋutinya wɔdɔɖeamedzi siwo ku ɖe dodokpɔ ƒe sesẽ ŋu xexlẽ le Internet dzi.
- Nusɔsrɔ̃ le aba dzi, si ate ŋu ana hehe wò ahɔhɔ̃ be wòatsɔ aba kple dzimaɖitsitsi asɔ kple wo nɔewo.
Ne ɣeyiɣia le kpuie eye nèhiã ɖoɖo ɖe ŋkeke ɖeka alo eve mamlɛa ŋu la, mɔfiala la yi edzi cramming safely when time is short na ɖoɖowɔɖi si sɔ ŋutɔŋutɔ. Nuka kee ɖale asiwò alo mèku o, zã sia nye be nàtɔ le dziɖeɖi me ahaka ɖe nusi nènya dzi.
Ɣeyiɣi si woatsɔ atɔ te ɣeyiɣi si me kɔ la ɖoɖo¶
Tia ɣeyiɣi si nàtɔ eye nàŋlɔe ɖi. Ne eva ɖo la, do agbalẽawo, ne èse le ɖokuiwò me be yeate ŋu awɔ geɖe wu gɔ̃ hã. Dzadzraɖo deblibo meli o, eye seselelãme si nye be "mesɔ gbɔ o" medzona keŋkeŋ gbeɖe o. Tɔtɔ ɖe game dzi nye aɖaŋu, eye ekpɔa wò alɔ̃dɔdɔ ta.
Nuɖuɖu kple nunono¶
Nusi nèɖuna fiẽ sia kple etsɔ ŋdi la trɔa asi le wò ŋusẽ kple susu ŋu.
Fiẽnuɖuɖu¶
- Tia nuɖuɖu siwo nènya nyuie. Menye zã siae nye esi nàte nuɖuɖudzraƒe yeye alo nuɖuɖu si me wodea nu ʋeʋĩiwoe kpɔ o.
- De protein, abe azi, tɔmelã, koklozi, gbe, lãmi, tofu alo yogurt ene eme.
- Tsɔ carbohydrates siwo dona blewu, abe bli, pasta, mɔli, oats alo abolo si wotsɔ nuku blibo wɔe ene kpe ɖe eŋu.
- Tsɔ amagbewo alo atikutsetsewo de eme.
- Ðu nu le ɣeyiɣi si sɔ me, eye ne anya wɔ la, gaƒoƒo eve va ɖo etɔ̃ hafi nàmlɔ anyi, ale be mànɔ alɔ̃ dɔm le ƒodo si yɔ fũu me o.
No nu¶
- No tsi le ŋkekea me katã. Tsikuɖiɖi vie ate ŋu ana ta naɖu ame eye ɖeɖi nate ame ŋu.
- Na caffeine naɖiɖi, vevietɔ le ŋdɔ kple fiẽ me. Caffeine nɔa ŋutilãa me gaƒoƒo geɖe eye ate ŋu ahe alɔ̃dɔdɔ ɖe megbe eye wòana ame natsi dzodzodzoe.
- Ƒo asa na ŋusẽdonu nono. Zi geɖe la, caffeine kple sukli sɔ gbɔ ɖe wo me, eye lãmesẽnyawo gbɔ kpɔhawo ɖoa aɖaŋu be ɖeviwo kple ƒewuiviwo nagawɔ wo o.
- Ƒo asa na ahanono. Egblẽa alɔ̃dɔdɔ ƒe nyonyome me, eye mesɔ na sukuvi siwo mexɔ ƒe si le se nu o.
Ɣetrɔ me nuɖuɖu le dodokpɔŋkekea dzi¶
Ðu nane, ne ètsi dzodzodzoe gɔ̃ hã. Tiatia nyuiwoe nye mɔli alo oats, azi, toast, atikutsetse, yogurt alo akɔɖu. Ƒo asa na nuɖuɖu kpekpe gã aɖe, eye nàƒo asa na abolo siwo me sukli le ɖeɖeko, si ate ŋu ana ŋusẽ nagbã. Ne màte ŋu adze ŋgɔ nuɖuɖu o vavã la, tsɔ numeɖenu sue aɖe kple nunono eye nàɖu nusi nàte ŋui.
Mitsɔ numeɖenu aɖe na le dodokpɔa megbe, elabena zi geɖe la, adrenaline kple dɔwuame va ɖona ɖekae ne wonya wu pepaa nu ko.
Alɔ̃dɔdɔ: zã si me tomefafa le tutuɖo¶
Ya ƒo ɖe anyi blewuu¶
Le gaƒoƒo mamlɛtɔ me la, ɖoe be kekeli si mebɔ o kple dzodzo sue aɖe nanɔ ye ŋu.
- Miɖe akaɖiawo dzi kpɔtɔ.
- Tsɔ wò fon la da ɖe teƒe aɖe alo trɔe ɖe ɖoɖoezizi ƒe nɔnɔme me. Kekeli kple nyatakaka siwo tso screenwo dzi ate ŋu ahe alɔ̃dɔdɔ ɖe megbe.
- Tsi tsi alo le tsi dzodzoe, si kpena ɖe ŋutilãa ŋu wòfa eye wòɖea dzi ɖi le ewɔwɔ vɔ megbe.
- Wɔ kekeɖenudɔ kpui aɖe.
- Xlẽ nane si me kɔ, alo se haƒoƒo si me ɖoɖoezizi le, podcast alo odio-gbalẽ.
- Na wò xɔ nafa, do viviti eye wòanɔ anyi kpoo.
Ŋlɔ wò dzimaɖitsitsiwo ɖi¶
Ne wò susu le du dzi la, da nuŋlɔɖigbalẽvi aɖe ɖe wò aba xa. Ŋlɔ nusianu si ŋu nètsi dzi ɖo la ɖi, eye nàtsɔ nusianu si mèdi be yeaŋlɔ be etsɔ o la akpe ɖe eŋu. Ne èxɔe ɖe pepa dzi la, egblɔna na wò ahɔhɔ̃ be mehiã be wòalée ɖe asi zã ɖeka o. Àte ŋu aŋlɔ nu eve alo etɔ̃ siwo nàwɔ gbã ne èdze dodokpɔa gɔme hã ƒe xexlẽdzesi bɔbɔe aɖe.
Ŋutilã si wotu ɖe dziɖeɖi dzi¶
Te esiawo dometɔ ɖeka alo esi wu nenema kpɔ le aba dzi.
- Gbɔgbɔ blewu. Gbɔgbɔ to wò ŋɔti me hena ene, eye nàdoe hena ade vaseɖe enyi. Gbugbɔ wɔe aɖabaƒoƒo geɖe.
- Lãmetsiwo ƒe ɖiɖiɖeme vivivi. Tso wò afɔbidɛwo dzi la, te lãmekawo ƒe ƒuƒoƒo ɖesiaɖe hena sɛkɛnd atɔ̃, emegbe nàɖe dzi ɖi. Wɔ dɔ vaseɖe wò mo dzi.
- Ŋutilã ƒe fotoɖeɖe. Ʋu wò susu blewu tso wò afɔbidɛwo dzi va ɖo ta dzi, nàde dzesi teƒe ɖesiaɖe eye nàna wòabɔbɔ.
- Teƒe si le dedie ƒe nɔnɔmetata. Kpɔ teƒe aɖe si fa miamiamia tsitotsito, abe ƒuta alo xɔ ene, eye nàtsɔ wò susu aɖo nusiwo nèkpɔ, se eye nèse le ɖokuiwò me le afima ŋu.
Ne màte ŋu adɔ alɔ̃ o¶
Mlɔ anyi gaƒoƒo ɖeka mefia afɔku o. Sukuvi geɖe medɔa alɔ̃ nyuie hafi doa dodokpɔwo o, eye ŋutilãa gagbɔa eme vie kokoko. Te afɔɖeɖe siawo kpɔ.
- Mègalé ŋku ɖe gaƒoɖokui ŋu enuenu o. Trɔe ɖe megbe.
- Ne èle ŋudzɔ abe miniti 20 va ɖo 30 ene eye dzi ɖe le ƒowò la, tso nànɔ anyi ɖe kekeli si me mekɔ o me. Wɔ nane si me ɖoɖoezizi le, abe agbalẽ si wota xexlẽ alo kekeɖenudɔ ene.
- Trɔ yi aba dzi ne èse le ɖokuiwò me be alɔ̃ le ye wum.
- Ðo ŋku edzi na ɖokuiwò be ɖiɖiɖeme kpena ɖe ame ŋu ne mèdɔ alɔ̃ o gɔ̃ hã, eye be èwɔ dɔ nyuie do ŋgɔ le zã madeamedzi me.
- Ƒo asa na alɔ̃dɔdɔ ƒe atikewo alo kpeɖeŋutɔtike siwo mèzã kpɔ o nono. Kpɔ ɖɔkta alo atikewɔla gbɔ tso nusianu si nàno ŋu, elabena mɔfiame sia meɖo aɖaŋu aɖeke tso atikewo ŋu o.
Ŋutilãa te ŋu nɔa te ɖe nɔnɔme sesẽwo nu wu alesi wòsena le eɖokui me. Sukuvi geɖe wɔa dɔ nyuie le alɔ̃dɔdɔ sue aɖe ko me, togbɔ be menye ɖoɖo nyui aɖekee wònye be woaɖo ŋu ɖe eŋu o hã.
Nuwo babla kple wo dzadzraɖo¶
Nubabla le zã si do ŋgɔ me ɖea ŋdi me nuteɖeamedzi tsoƒe vevi aɖe ɖa.
Dodokpɔ ƒe akplo me ɖaseɖigbalẽ¶
- Foto ID si wɔ ɖeka kple wò dodokpɔ ƒe sewo, abe mɔzɔgbalẽ, ʋukugbalẽvi alo suku alo dukɔa ƒe ID gbalẽvi ene.
- Tiketi, ame si di be yeaxɔ hehea ƒe xexlẽdzesi, alo e-mail si woatsɔ aɖo kpe edzi, si woata ne ehiã.
- Nuŋlɔti eve alo etɔ̃ siwo ƒe amadede hiã, kple pɛnsil, nusi wotsɔna ƒoa nu kple nututu ne ehiã.
- Dziɖula, protractor, kɔmpasi alo dɔwɔnu bubu siwo ŋu woɖe mɔ ɖo na wò nyatia.
- Akɔntabubumɔ̃ si dzi woda asi ɖo, si me batri yeyewo le, woɖoe ɖe nɔnɔme nyuitɔ me eye woɖee ɖa ne sewo bia.
- Gaƒoɖokui si ŋu wò dodokpɔwɔha ɖe mɔ ɖo. Dodokpɔ geɖe xe mɔ ɖe gaƒoɖokui siwo me nunya le nu.
- Tsi si me kɔ ne woɖe mɔ.
- Numeɖenu si woatsɔ aɖu do ŋgɔ alo emegbe.
- Lãmetsiwo, kple ame ŋutɔ ƒe nu ɖesiaɖe si ŋu woɖe mɔ ɖo abe ŋkumeɖobolo alo tomemɔ̃ ene.
- Kpekpeɖeŋugbalẽ ɖesiaɖe si dzi woda asi ɖo alo ɖoɖo ƒe lɛta siwo dzi woŋlɔ ɖo be woakpɔe.
- Jacket alo layers, elabena dodokpɔxɔwo ate ŋu afa alo axɔ dzo.
- Ga alo mɔzɔzɔ ƒe agbalẽvi na wò mɔzɔzɔa.
Kpɔ wò dodokpɔwɔha ƒe sewo ɖa le nusiwo ŋu wode se ɖo ŋu. Zi geɖe la, womeɖea mɔ ɖe asitelefon, gaƒoɖokui si me nunya le, nuŋlɔɖiwo, kple pɛnsil kotoku aɖewo ŋu le dodokpɔxɔa me o. Gblẽ nusiwo ŋu wode se ɖo ɖe aƒeme alo wɔ ɖe mɔfiame siwo ku ɖe wo dzadzraɖo ŋu dzi. Se siawo dzi dada, le vo me gɔ̃ hã, ate ŋu ana woagadze o. Mɔfiame si le... exam day logistics and emergencies ɖe nusi nàwɔ ne wò ID bu alo mɔ̃ aɖe do kpo dɔwɔwɔ me.
Dodokpɔ siwo wowɔna le Internet dzi kple kɔmpiuta dzi¶
Ne kɔmpiuta dzie wowɔ wò dodokpɔa la, ke kpɔe hã be:
- Wodo charge na wò mɔ̃a, wotsɔe de elektrikŋusẽ me eye wowɔe yeyee.
- Wò internet kadodoa li ke, eye nudzraɖoƒe aɖe le asiwò, abe telefon ƒe hotspot ne sewo ɖe mɔ ene.
- Wodea dodokpɔ ƒe kɔmpiutadziɖoɖoa ɖe wò kɔmpiuta dzi eye wodonɛ kpɔna.
- Wò xɔa wɔ ɖe seawo dzi: kplɔ̃ si me kɔ, akaɖi nyui, tomefafa, ʋɔtru si wotu.
- Ènya alesi nàte ɖe mɔ̃ɖaŋudɔwɔlawo kple proctor ŋu.
- Wò foto ID le klalo be yeaɖee afia.
Kpɔ mɔfiamegbalẽa le internet dzi proctoring dodokpɔ ƒe gbagbã na nusi woawɔ ne nane do kpo nu le dodokpɔa wɔɣi.
Wɔ ɖoɖo ɖe ŋdia ŋu¶
- Ðo ɣlidodo eve, ɖeka ɖe wò fon dzi eye ɖeka ɖe mɔ̃ bubu dzi.
- Wɔ wò mɔzɔzɔ ƒe ɣeyiɣi ŋudɔ eye nàtsɔ miniti 30 ƒe buffer akpe ɖe eŋu.
- Kpɔ dutoƒoʋuwo ƒe ɣeyiɣiɖoɖowo kple yame ƒe nɔnɔme ɖa.
- Wɔ ɖoɖo ɖe ʋufɔti alo ʋu si woatsɔ akpe ɖe eŋu ŋu ne anya wɔ.
- Miɖu ŋdinu nyuie.
- Miɖo miaƒe awuwo ɖe ɖoɖo nu. Tia ƒuƒoƒo siwo me fa miamiamia siwo nèdo va yi.
Wò susu ƒe ɖoɖowɔwɔ¶
Ne wowɔ ɖoɖo deblibo gɔ̃ hã la, lãmekawo ate ŋu asẽ. Dɔwɔnu ʋɛ aɖewo ate ŋu akpe ɖe ŋuwò nànɔ anyi.
Na dodokpɔa nasɔ nyuie¶
Dodokpɔ nye dzidzenu ɖeka le ŋkeke ɖeka dzi. Woate ŋu agbugbɔ dodokpɔ akpa gãtɔ awɔ, atsɔ nya ɖe wo ŋu alo atsɔ mɔ bubu aɖɔlii. Gblɔ na ɖokuiwò be: "Mewɔ nusi mate ŋui. Etsɔ mawɔ nye ŋutete katã, eye tiatia aɖewo li nusianu si adzɔ." Nuŋububu alea ɖea nyaƒoɖeamenu dzi kpɔtɔna evɔ meɖea agbagbadzedze dzi kpɔtɔna o.
Tsɔ nya ɖe susu siwo gblẽa nu le ame ŋu ŋu¶
Susu siwo bɔ le zã me dometɔ aɖewoe nye "Mado kpo nusianu" kple "Megblẽ nye ɣeyiɣiwo katã dome." Bia ɖokuiwò be: Nyateƒenyae nye ema loo alo vɔvɔ̃e? Nukae magblɔ na xɔ̃nye aɖe le nye teƒe? Nukae ate ŋu ado tso eme wu? Tsɔ susu siwo da sɔ ɖɔ li susu siwo gbɔ eme, abe "Ðewohĩ nyemenya nusianu o, gake menya agbɔsɔsɔ nyui aɖe, eye maɖo nusi mate ŋui ŋu."
Ƒo nu kple ame aɖe¶
Gblɔ wò dzimaɖitsitsiwo na dzila, nɔviwò alo xɔ̃wò, gake ƒo asa na ƒuƒoƒo me dzeɖoɖo siwo zua vɔvɔ̃. Dzeɖoɖo kpui aɖe si doa alɔ ame hafi amlɔ anyi ate ŋu aɖe agbaa dzi akpɔtɔ. Bia ame bubuwo be woagabia nya wò alo adzro nusi ate ŋu agblẽ la me o.
Na ʋuʋu tufafatɔe¶
Azɔlizɔzɔ, kekeɖenudɔ aɖewo alo ɣeɖuɖu kpui aɖe ɖe ha si nèlɔ̃na dzi ate ŋu azã nuteɖeamedzi ƒe lãmetsiwo. Ƒo asa na kamedede sesẽ le gaƒoƒo eve mamlɛawo me hafi amlɔ anyi, elabena ate ŋu ana ŋutilã ƒe dzoxɔxɔ nadzi ɖe edzi eye wòana alɔ̃dɔdɔ nasesẽ.
Te ɖoɖowɔɖi aɖe si naa ame ƒe dzi dzea eme la kpɔ¶
Nuwɔna si nèwɔna enuenu gblɔna na wò ŋutilã be ɣeyiɣia de be nàgbɔ ɖe eme. Le kpɔɖeŋu me: akplo si le dzadzɛ, tsilele, keke, tii si me caffeine mele o, nuŋlɔɖigbalẽ dzi dzimaɖitsitsi ƒe xexlẽdzesi, gbɔgbɔ blewu le aba dzi. Afɔɖeɖe mawo ke wɔwɔ zã sia zã le dodokpɔɣi ate ŋu ana kakaɖedzi nanɔ alɔ̃dɔdɔ ŋu.
Nyametsotsomɔ aɖe na fiẽsi¶
flowchart TD
A["Fiẽ si do ŋgɔ na dodokpɔa"] --> B["Axa ɖeka ƒe nyatakaka kpui aɖe me toto bɔbɔe"]
B --> C["Fiẽnuɖuɖu, tsi, pack bag, awuwo ɖoɖo"]
C --> D["Dzudzɔ nusɔsrɔ̃ gaƒoƒo 2 va ɖo 3 hafi amlɔ anyi"]
D --> E["Tsi screens, ya ƒo ɖe anyi aɖabaƒoƒo 30 va ɖo 60"]
E --> F{"Ðe nète ŋu dɔa alɔ̃ le miniti 30 mea?"}
F -->|"Ẽ"| G["Mlɔ anyi eye nànyɔ le ɣeyiɣi si nèɖo be yeawɔ dzi"]
F -->|"Ao"| H["Tso kpuie, wɔ dɔ aɖe si me ɖoɖoezizi le le kekeli si me mekɔ o me"]
H --> I["Gbɔgbɔ blewu eye nàŋlɔ dzimaɖitsitsiwo ɖi"]
I --> J{"Ðe nèsena le ɖokuiwò me be yele dedie eye yeate ŋu akpɔ ye dzia?"}
J -->|"Ẽ"| G
J -->|"Ao, vɔvɔ̃ sesẽ alo nuvevi wɔwɔ ame ɖokui ŋu bubu"| K["Nyɔ dzila aɖe, ƒo ka na xaxa ƒe ka alo xexlẽdzesi kpata"]
Tiatia siwo bɔ le zã si va yi me tsɔtsɔ sɔ kple wo nɔewo¶
| Tiatia | What it does | Tiatia si nyo wu |
|---|---|---|
| Nusɔsrɔ̃ vaseɖe ŋdi ga 3 me | Eɖea alɔ̃dɔdɔ dzi kpɔtɔna, eɖea ŋkuɖoɖonudzi kple seselelãme dzi kpɔtɔna | Dzudzɔ le ɣeyiɣi si nèɖo ɖi dzi nàdɔ alɔ̃ |
| Ŋusẽdonu geɖe | Enaa dzi ƒe tsotso dzina ɖe edzi, ate ŋu ana ame natsi dzodzodzoe eye wòadɔ alɔ̃ nyuie o | Tsi, kple caffeine le agbɔsɔsɔ sue si nèzãna ɖaa me ko, le ŋkekea ƒe gɔmedzedze |
| Wò telefon dzi nɔnɔ le aba dzi | Kekeli kple nusiwo le eme hea alɔ̃dɔdɔ ɖe megbe | Do agba nɛ le xɔa ƒe go kemɛ dzi |
| Fiẽnuɖuɖu dzi ɖuɖu | Ŋusẽ si mebɔ o, taɖuame, susu ƒe dɔwɔwɔ nyuie o | Nuɖuɖu si da sɔ edziedzi |
| Atike yeye alo kpeɖeŋutɔ yeye aɖe dodo kpɔ | Afɔku si le eƒe nugbegblẽ le ame ŋu le dodokpɔŋkekea dzi | Mègazã nu yeye aɖeke o, bia ɖɔkta ne mèka ɖe edzi o |
| Nuŋlɔɖiwo tsɔtsɔ sɔ kple xɔlɔ̃ siwo tsi dzodzodzoe | Enaa dzimaɖitsitsi doa dziku | Mizi ƒuƒoƒo me dzeɖoɖowo |
| Nubabla le ŋdi me | Duƒuƒu, nuwo ŋlɔɖi be | Mibla nu le zã si do ŋgɔ me |
Mègazã atike siwo doa ŋusẽ ame siwo womeŋlɔ na wò o
Atikekui alo atikekui siwo woɖo na ame bubu, siwo dome atike siwo woŋlɔ na ame be wòanɔ ŋudzɔ alo eƒe susu nanɔ nu ŋu la nono nye afɔku eye ate ŋu ana dzi naƒu du, dzimaɖitsitsi, alɔ̃madɔmadɔ nyuie eye le nɔnɔme sesẽwo me la, wòadze anyi alo dzi ƒe tsotso si me afɔku le vɛ. Ate ŋu anye sedzidada hã. Ne tetekpɔ dze wò la, ƒo nu kple sukua ƒe aɖaŋuɖola alo ɖɔkta aɖe boŋ, eye nàxlẽ mɔfiamegbalẽa yi edzi cramming safely when time is short.
Aɖaŋuɖoɖowo na dzilawo¶
Zã si do ŋgɔ ate ŋu anye masɔmasɔ na aƒe bliboa. Wò liƒolili le vevie.
- Na fiẽa nafa, eye nàɖu nu kple ɖoɖowɔɖi si sɔ.
- Ƒo asa na nyabiase alo nuƒoƒo tso dodokpɔa ƒe vevienyenye ŋu le aɖabaƒoƒo mamlɛtɔ dzi.
- Na kpekpeɖeŋu nyuiwo abe agbawo tsɔtsɔ, mɔa dzi kpɔkpɔ, alo ɣlidodo evelia ɖoɖo ene.
- Gblɔ nya kpui aɖe si me vividoɖeameŋutɔe: "Enye dada nam be èku kutri vevie."
- Na screenwo kple toɣliɖeɖe sesẽwo nabɔbɔ le gaƒoƒo mamlɛtɔ me.
- Milɔ̃ ɖe ŋdi ƒe ɖoɖoa dzi, si me ŋdi nuɖuɖu kple ʋuɖoɖo hã le.
- Mèganɔ ŋudzɔ anɔ ŋku lém ɖe viwòa ŋu o. Ele be woase le wo ɖokui me be yewoka ɖe yewo dzi.
- Nɔ klalo ne ehiã be woaƒo nu, eye nàɖo to wo ɖɔɖɔɖo manɔmee.
Ne èdi nyatakaka bubuwo tso kpekpeɖeŋu nana ɖevi to nuteɖeamedzi me ŋu la, kpɔ mɔfiame si ku ɖe alesi dzilawo ate ŋu akpe ɖe ɖevi ŋu le dodokpɔ ƒe nuteɖeamedzi me.
Dodokpɔa ƒe ŋdi¶
Ðoɖowɔɖi kpui aɖe kpena ɖe ŋuwò nèdzea egɔme nyuie.
- Nyɔ kple wò alarm eye nàno tsi kplu ɖeka.
- Ƒo ŋdi nuɖuɖu si me mekɔna o.
- Klɔ, do awu le wò ƒuƒoƒoawo me eye nàlé ŋku ɖe wò akploa ŋu le xexlẽdzesiawo nu.
- Zã miniti ʋɛ aɖewo nàtsɔ anɔ gbɔgbɔm blewu.
- Dzo kple buffer nenye be wohe ɖe megbe.
- Va ɖo abe miniti 15 va ɖo 20 ene do ŋgɔ.
- Zã nugododeƒea hafi nàge ɖe eme.
- Ƒo asa na amekukudɔ le aɖabaƒoƒo mamlɛtɔ dzi kple sukuhatiwo.
Ne ènya ge ɖe xɔa me ko la, ɖo ŋku wò ɖoɖoa dzi: xlẽ pepa bliboa, dze egɔme kple nyabiase bɔbɔe aɖe, eye nàde dzesi esiwo sesẽ be nàtrɔ ayi. Ne lãmekawo ʋuʋu la, mɔfiala la nadze edzi dodokpɔ ƒe dzimaɖitsitsi le dodokpɔŋkekea dzi aɖaŋu siwo wɔa dɔ le kplɔ̃ ŋu le esi, eye ne èse le ɖokuiwò me be vɔvɔ̃ ɖo ye bliboe la, kpɔe ɖa vɔvɔ̃ ƒe amedzidzedze le dodokpɔ aɖe me.
Ne dzimaɖitsitsi de ŋgɔ wu lãmekawo¶
Dzimaɖitsitsi do ŋgɔ na dodokpɔ gã aɖe nye nusi sɔ. Gake ɣeaɖewoɣi la, dzimaɖitsitsia lolona wu eye wòhiãna kpekpeɖeŋu. Do asi ɖe sukua ƒe aɖaŋuɖola, ɖɔkta alo ame tsitsi si dzi nèka ɖo gbɔ ne:
- Mèdɔ alɔ̃ nyuie o zã geɖe ɖe wo nɔewo yome.
- Èsena le ɖokuiwò me be vɔvɔ̃ le ye ŋu ɣesiaɣi, dzi alo vɔvɔ̃ le ye ŋu.
- Màte ŋu aɖu nu o, alo èle ɖokuiwò lém.
- Èle caffeine gbogbo aɖe nom alo nèle atikewo zãm tsɔ le te ɖe enu.
- Èsena le ɖokuiwò me be mɔkpɔkpɔ bu ɖe ye, alo ègblɔa nyawo abe "viɖe aɖeke mele eŋu o" ene.
- Vɔvɔ̃ tae nèle susum be yeaƒo asa na dodokpɔa keŋkeŋ.
Ne èle tame bum be yeawu yeƒe agbe nu alo yeawɔ nuvevi ye ɖokui
Gblɔe na ame aɖe le zã sia me. Nyɔ dzila alo ame tsitsi aɖe si dzi nèka ɖo, alo nàte ɖe kpekpeɖeŋu ŋu tẽ. Ƒo ka na wò nutoa me xexlẽdzesi kpata (911 le United States kple Canada, 112 le Europa Dukɔwo ƒe Habɔbɔ bliboa me, 999 le United Kingdom) ne èle afɔku me. Le United States kple Canada la, àte ŋu aƒo ka alo aŋlɔ lɛta na 988, le United Kingdom kple Ireland la, àte ŋu aƒo ka na Samaritans le 116 123, eye sɔhɛ siwo le United Kingdom ate ŋu aƒo ka na Childline le 0800 1111. The xexlẽdzesi siwo wozãna kpata axaa ƒo nu tso dukɔ geɖe ŋu, eye mɔfiame si ku ɖe susu ƒe lãmesẽkuxi ɖe alesi woana kpekpeɖeŋui me.
Ðo ŋku edzi be menye wò ɖeka koe o. Aɖaŋuɖolawo kpɔa sukuvi siwo le nɔnɔme sia me hafi doa dodokpɔwo ɣesiaɣi, eye kpekpeɖeŋu li le fiẽ si do ŋgɔ gɔ̃ hã me.
Ne dodokpɔa nye etsɔ eye mèle klalo o¶
Ɣeaɖewoɣi la, èɖoa zã si do ŋgɔ me eye nèsena le ɖokuiwò me be yetsi megbe. Ema nye seselelãme sesẽ aɖe, gake tiatia aɖewo gakpɔtɔ le asiwò.
- Lɔ̃ ɖe edzi be màte ŋu asrɔ̃ nusianu o, eye nàtso nya me be yeawɔ yeƒe ŋutete katã kple nusi yenya.
- Zã nusɔsrɔ̃ mamlɛa ɖe nyati siwo ate ŋu adze wu eye wò nya ƒe akpa aɖe ŋu.
- Srɔ̃ dodokpɔmɔnu: biabia la xexlẽ, ɖoɖowɔwɔ, kple dɔwɔwɔ ɖeɖefia.
- Dᴐ alɔ̃. Ahɔhɔ̃ si gbɔ ɖe eme ɖoa ŋku nu geɖe dzi wu esi ŋu ɖeɖi te.
- Ne le nyateƒe me la, màte ŋu ado dodokpɔa o le dɔléle alo wò ŋutɔ wò nudzɔdzɔ vevi aɖe ta la, te ɖe wò suku alo dodokpɔdzikpɔha ŋu kaba ale si nàte ŋui. Mɔfiame si le... exam day logistics and emergencies covers special consideration and deferral.
Nuka kee adzɔ o, afɔɖeɖe si kplɔe ɖo anɔ anyi. Mɔfiame si le... nusi woawɔ le emetsonu gbegblẽ aɖe megbe ɖe nusiwo wogbugbɔ xɔna kple nyagbugbɔgadrɔ̃wo me.
Axa ɖeka ƒe fiẽsi me ɖaseɖigbalẽ¶
- Mewu nusɔsrɔ̃ nu le ɣeyiɣi si meɖo be matɔ la nu.
- Meɖu fiẽnuɖuɖu si sɔ eye meno tsi.
- Nye akploa yɔ fũ, eye ID kple tikiti si woatsɔ age ɖe eme hã le eme.
- Menya ɣeyiɣi, teƒe kple mɔ si dzi woato eye ɖoɖo aɖe le asinye be mawɔ dɔ le megbe.
- Woɖoa ɣlidodo eve.
- Woɖo nye awuwo ɖe ɖoɖo nu.
- Caffeine mesɔ gbɔ o, eye aha alo nu yeye aɖeke mele asinye o.
- Wotsi screenwo eye xɔa me fa miamiamia eye wòdo viviti.
- Meŋlɔ nye dzimaɖitsitsiwo kple afɔɖeɖe gbãtɔ siwo maɖe etsɔ la ɖi.
- Menya amesiwo mate ŋu aƒo nu kplii ne mese le ɖokuinye me be nyemele dedie o.
Ne dodokpɔ geɖe le asiwò ɖe wo nɔewo yome¶
Le dodokpɔɣi aɖe la, wogawɔa zã si do ŋgɔ la zi geɖe, eye ɖeɖiteameŋu dzina ɖe edzi. Numame ʋɛ aɖewo kpena ɖe ŋuwò nènɔa anyi le dzinukpɔkpɔ bliboa me.
- Wɔ nu ɖe zã ɖesiaɖe ŋu nenema ke: dzudzɔ nusɔsrɔ̃ le ɣeyiɣi ɖeka me, zã yaƒoƒo ƒe ɖoɖo ma ke eye nàmlɔ anyi le ɣeyiɣi ɖeka me.
- Mègazã dometsotso si le dodokpɔwo dome hena zã bliboa ƒe nusɔsrɔ̃ o. Dzro pepa si kplɔe ɖo me bɔbɔe eye nàdɔ alɔ̃.
- Ƒo nu zi etɔ̃ edziedzi eye nàna tsi nanɔ teƒe si te ɖe ŋuwò.
- Wɔ ɖoɖo ɖe nu sue ɖeka si doa dzidzɔ na ame ŋu gbesiagbe, abe azɔlizɔzɔ alo kaƒoƒo na xɔ̃wò ene.
- Le pepa ɖesiaɖe megbe la, na wòadzo. Mègadzro eme o, eye mègadi ŋuɖoɖowo le Internet dzi o.
- Na nusiwo wòle be nàbla ɖe dodokpɔ ɖesiaɖe me ƒe xexlẽdzesi bɔbɔe, elabena akɔntabubumɔ̃wo, nutatadɔwɔnuwo kple ID-sewo to vovo le nyatiwo nu.
- Gblɔ be ɛ̃ be nàkpe ɖe ŋuwò tso ƒometɔwo gbɔ, abe nuɖaɖa alo ʋukuku ene.
Dodokpɔ ƒe ɣeyiɣiwo tea ɖeɖi amesiame ŋu, eyata kpɔ nyuie le xɔlɔ̃wo hã ŋu. Gbedasi si wogblɔna kabakaba abe "Dzɔgbenyuie na wò etsɔ, ànɔ nyuie" fia zi geɖe wu alesi nèkpɔ mɔe.
Ne ètsi dzi ɖe alɔ̃madɔmadɔ ŋu¶
Sukuvi aɖewo tsia dzi ɖe alɔ̃dɔdɔ ŋu ale gbegbe be dzimaɖitsitsia ŋutɔ nana wonɔa ŋudzɔ. Esia bɔ ŋutɔ. Taɖodzinuae nye be nàɖe asi le alɔ̃dɔdɔ ŋu, ke menye be nàzi edzi o.
Ðo ŋku edzi na ɖokuiwò be wò ŋutilã nya alɔ̃dɔdɔ, eye be wò ahɔhɔ̃ adɔ alɔ̃ si wòhiã. Ƒã hafi zã kpui ɖeka nado kpo nu, eye sukuvi geɖe wɔ dɔ nyuie le zã gbegblẽ aɖe megbe. Nɔ aba dzi le nɔnɔme si me nànɔ bɔbɔe me, gbɔ ya blewuu, eye nàna wò susuwo nadzo evɔ màhe nya kpli wo o. Ne dzimaɖitsitsi ƒe susuwo yi edzi le tɔtrɔm la, dze agbagba nàŋlɔ wo ɖi, alo aɖɔ wò teƒe si le dedie ƒe nɔnɔmetata na ɖokuiwò tsitotsito.
Ne alɔ̃dɔdɔ ƒe kuxiwo yi edzi kwasiɖa geɖe, alo eva kple seselelãme si mede ame dzi o, vɔvɔ̃ alo ɖetsɔleme si megatsɔa ɖeke le gbesiagbegbenɔnɔ me o la, ƒo nu kple ɖɔkta. Woate ŋu ada alɔ̃dɔdɔ ƒe kuxi siwo nɔa anyi ɖaa, eye lãmesẽdɔwɔƒewo abe Dukɔa ƒe Lãmesẽnyawo Gbɔkpɔha si le United Kingdom (NHS) ene kafua nuƒoƒo ƒe atikewɔwɔ na alɔ̃dɔdɔ. Mègadze alɔ̃dɔdɔ ƒe kpekpeɖeŋunu aɖeke gɔme ɖɔkta alo atikewɔla ƒe aɖaŋuɖoɖo manɔmee o.
Wolé ŋku ɖe dzɔtsoƒewo ŋu¶
- Dukɔa ƒe Lãmesẽnyawo Gbɔkpɔha (United Kingdom), axa siwo ku ɖe dodokpɔ ƒe nuteɖeamedzi, alɔ̃dɔdɔ kple alesi woadɔ alɔ̃ kabakaba ŋu.
- Amerikatɔwo ƒe Alɔ̃dɔdɔ Ŋuti Atikewɔwɔ Ŋuti Nusrɔ̃ƒe (United States), kafu alɔ̃dɔdɔ ƒe ɣeyiɣi didi na ɖeviwo kple ƒewuiviwo.
- Dɔlélenutsitsi Kple Mɔxexe Ðe Enu Dɔwɔƒe (United States), alɔ̃dɔdɔ kple ƒewuiviwo ƒe lãmesẽ ŋuti nyatakakawo.
- Amerika Susuŋutinunyalawo ƒe Habɔbɔ (United States), dɔwɔnu siwo ku ɖe nuteɖeamedzi kple dzimaɖitsitsi dzi ɖuɖu ŋu.
- Susu Kple Sɔhɛwo ƒe Susu (United Kingdom), dodokpɔ nuteɖeamedzi mɔfiame na sɔhɛwo kple dzilawo.
- Amerika Ðeviwo ƒe Dɔlélewo Ŋuti Nusrɔ̃ƒe (United States), mɔfiame siwo ku ɖe caffeine kple ŋusẽdonu siwo wozãna na ɖeviwo kple ƒewuiviwo ŋu.
- Joint Council for Qualifications (United Kingdom) kple College Board (United States), ta se siwo ku ɖe dodokpɔŋkekea ƒe nuawo kple ID ŋu.
- 988 Ameɖokuiwuwu Kple Xaxa ƒe Agbemɔ (United States), Samariatɔwo kple Ðeviwo ƒe Kadodo (United Kingdom), hena xaxa me kadodo ŋuti nyatakakawo.
Mɔfiame ate ŋu atrɔ, eyata lé ŋku ɖe se siwo li fifia ŋu hena wò ŋutɔ wò dodokpɔ. Mɔfiame sia nye nyatakaka siwo ku ɖe nusianu ŋu ke menye atikewɔlawo ƒe aɖaŋuɖoɖo o, eye atike ŋuti aɖaŋuɖoɖo aɖeke mele eme o.
Nya siwo wobiaa amewo enuenu¶
Ðe wòle be masrɔ̃ nu zã bliboa katã hafi woawɔ dodokpɔ gã aɖea?¶
Ao, alɔ̃dɔdɔ kpena ɖe wò ahɔhɔ̃ ŋu wòdzraa nusiwo nèsrɔ̃ ɖo eye wònana wò ŋkuɖoɖonudzi, susu kple seselelãme nɔa dɔ wɔm. Zi geɖe la, zã bliboa katã nɔnɔ ɖea dɔwɔwɔ dzi kpɔtɔna eye wònana ame tsia dzimaɖi. Wɔ nuŋlɔɖi siwo nènya xoxo la me toto bɔbɔe, tɔ gaƒoƒo eve va ɖo etɔ̃ hafi mlɔ anyi, eye nàmlɔ anyi.
Nukae wòle be maɖu le zã si do ŋgɔ na dodokpɔ kple ŋdi me?¶
Tia nuɖuɖu nyanyɛ siwo me protein le, carbohydrates siwo dona blewu kple atikutsetse alo amagbe aɖewo, eye nàno tsi. Ƒo asa na nuɖuɖu yeye siwo me nu ʋeʋĩ le ŋutɔ alo esiwo kpekpe ŋutɔ, eye nàna caffeine kple ŋusẽdonuwo naɖiɖi. Le ŋdi me la, ɖu ŋdinu si mewɔa tɔtrɔ o abe oats, azi, toast alo atikutsetse ene, eye nàbla numeɖenu aɖe ɖe agba me na nuɖuɖu vɔ megbe.
Ke ne nyemete ŋu dɔ alɔ̃ le zã si do ŋgɔ me o ɖe?¶
Mègatsi dzodzodzoe o, elabena ɖiɖiɖeme gakpɔtɔ kpena ɖe ame ŋu ne mèdɔ alɔ̃ o gɔ̃ hã. Te gbɔgbɔ blewu, ŋutilã ƒe fotoɖeɖe, alo ŋlɔ wò dzimaɖitsitsiwo ɖe pepa dzi, eye ne èle ŋudzɔ eye dzi ɖe le ƒowò aɖabaƒoƒo 20 va ɖo 30 la, tso nàwɔ nane si me ɖoɖoezizi le le kekeli si me mekɔ o me hafi nàtrɔ ayi aba dzi. Zã madeamedzi ɖeka mekpɔa ŋusẽ ɖe dziwò boo o wu alesi nèvɔ̃nae. Ƒo asa na alɔ̃dɔdɔ ƒe kpekpeɖeŋunu yeyewo eye nàƒo nu kple ɖɔkta alo atikewɔla ne èdi aɖaŋuɖoɖo.
Ɣekaɣie wòle be maxɔ kpekpeɖeŋu le dzimaɖitsitsi ta le zã si do ŋgɔ na dodokpɔ me?¶
Do asi ɖa ne mète ŋu dɔa alɔ̃ o zã geɖe, vɔvɔ̃ alo vɔvɔ̃ nɔa ɖokuiwò me ɣesiaɣi, màte ŋu aɖu nu o, ɖo ŋu ɖe caffeine alo atikewo ŋu, alo mɔkpɔkpɔ bu ɖe wò. Suku ƒe aɖaŋuɖola alo ɖɔkta ate ŋu akpe ɖe ŋuwò, eye le xaxa me la, àte ŋu aƒo ka na wò nutoa me ƒe xexlẽdzesi kpata alo xaxa ƒe kaƒoƒo abe 988 le United States kple Canada alo Samaritans le 116 123 le United Kingdom kple Ireland. Ne èbu eŋu kpɔ be yeagblẽ nu le ye ɖokui ŋu la, gblɔe na ame aɖe enumake.
Nuŋlɔɖi aɖe si ku ɖe nu geɖe sɔsrɔ̃ ŋu¶
Ne èdi be yeanɔ klalo be yeakpe ɖe xɔ̃wò alo ƒometɔ aɖe si le agbagba dzem ŋu la, bu kpekpeɖeŋunana gbãtɔ alo susumedɔléle gbãtɔ ƒe hehexɔxɔ tso Atitsoga Dzĩ Habɔbɔ, St John Ambulance, alo dɔwɔƒe si le nutoa me ŋu. Nusɔsrɔ̃ siawo ɖea vi eye wo dometɔ geɖe xɔa sukuvi tsitsiwo kple dzilawo.