Mona muntu me fwa, yandi mosi to na bumwana: mutindu ya kuzwa lusadisu¶

Kana nge me katuka kuzwa muntu yina me fwa, mpi nge kele nge mosi, lutiti yai kele sambu na nge. Yau kele mpi sambu na mwana, to sambu na mbuta yina ke tala mwana yina me sala discovery yai. Bo me sonikaka yo na bitambi ya nkufi mpi ya pete sambu nge landa yo ata ntangu ntu na nge ke waka lubungi.

Ke nuna mu mpasi ko. Ke nuvangidi diambu diambi ko. Nge kele ve na mfunu ya kuvanda kikesa, mpi nge kele ve na mfunu ya kuvanda muntu ya kukuka.

Kima mosi mpamba fwete salama nswalu, mpi yo kele kubaka muntu ya kuyela to muntu yina kebinga nge na telefone. Na nima, bantu ya nkaka ta baka kisika mpi ta tanina nge.

Sala yo sesepi¶

1. Vanda pima ye kala ye luvuvamu. Pema malembe. Kana nge ke kudiwa ve na lutaninu, to nge ke wa nsudi ya gaz to ya midinga, to kigonsa kele na kati ya suku, basika ntete na nganda.
2. Binga na nimero ya urgence ya bwala na beno (911 na États-Unis ti na Canada, 112 na Union Européenne ya mvimba, 999 na Royaume-Uni). Tala nimero ya urgence lutiti sambu na bansi ya nkaka. Tuba, "Mu me kanisa muntu me fwa. Muke na nsatu ya lusadusu."
3. Tubila bo kisika nge kele. Tuba adresi, to tuba mambu yina nge lenda mona kana nge me zaba yo ve. Bikala na nzila.
4. Wila muntu ke binga. Bo lenda lomba nge na kutala kana muntu ke pema, to kukangula kielo sambu na bansadisi. Bo ta zabisa nge mambu yina nge fwete sala na nima, kitambi mosi-mosi.
5. Kusimba ve bima to kuyidika bima. Nge lenda bikala pene-pene ya muntu, to nge lenda vingila na suku ya nkaka. Bo yonso zole kele mbote.
6. Lomba muntu ya me yela na kukwisa. Mfinangani, mpangi, longi, to nduku lenda vanda ti nge. Nge fwete vanda ve nge mosi ntangu mingi.

I diau kaka divavwanga owau. Nge lenda tanga mambu yina me bikala na lutiti yai na nima, to kulomba muntu ya nkaka na kutanga yo ti nge.

Kana nge kele mwana to toko yina ke tanga mambu yai .¶

Mbote. Nge lenda wa boma, mavwanga, to pima kibeni na kati. Mambu yina yonso kele mbi ve. Ediadi diambu diampasi kikilu mu mona, diambote wavanga muna vava lusadisu.

Tala mambu ya kusala, na bitambi ya pete:

1. Pema malembe. Kota na munoko, basika na munoko. Sala yo mbala tatu.
2. Sosa telefone. Binga nimero ya urgence ya bwala na beno. Na États-Unis ti na Canada yo kele 911. Na Union Européenne yo kele 112. Na Royaume-Uni yo kele 999.
3. Tuba mutindu yai: "Mu ke yindula nde muntu mosi me fwa. Mu kele na mfunu ya lusadisu. Zina na munu kele [zina na nge]. Mu kele na [adresi na nge]."
4. Simba telefone na dikutu mpi pesa bamvutu na bangiufula. Avo kuzeye mvutu ko, vova vo: “Kizeye ko.” Yo kele mbote.
5. Kangula kielo ya ntwala kana muntu ya ke binga nge me lomba nge, sambu bansadisi kukota na nima vutuka na kisika ya mbote.
6. Binga muntu ya me yela ya nge ke tudilaka ntima mpi, mu mbandu kibuti, tata-nkento, tata-bakala, mbuta-muntu, nkweno, to longi.

Ke nuna mu mpasi ko. Nge salaka ve ata kima mosi ya mbi. Ke diaku ko diavangama. Bantu yina ke kwisa ke vandaka pana sambu na kusadisa muntu yina mpi sambu na kusadisa nge.

Inki nge ta sala kana mono ke wa boma mingi ya kukota na suku¶

Ke dina mfunu ko vo wavutuka muna suku. Nge lenda vingila na nganda to na suku ya nkaka, to kuvanda na kielo ya ntwala. Tubila muntu ya ke binga nge nde, "Mono ke wa boma mingi ya kuvutuka." Bo ta bakisa.

Adieyi tuvova kele vo kilendi solola telefone ko¶

Bukula na kielo ya mfinangani mpi tuba nde, "Pardo sadisa mono. Muntu mosi me fwa na nzo na beto." Kana nge kele na nganda, yula konso mbuta yina kele penepene. Kana nge kele ve ti muntu, kwenda na butiki, na farmasi, to na konso kisika yina kele ti bambuta mpi tuba mambu ya mutindu mosi.

Mambu yina ta salama na nima sambu na nge¶

Na nima ya kubinga, bansadisi ta kwisa. Muntu mosi ya kuyela ta bikala ti nge, mpi bo lenda binga bantu ya dibuta na nge to muntu mosi ya nge me zaba. Ke dikulomba ko vo waviokela muna diambu diadi ngeye mosi.

Yo kele kikalulu na kuvanda ti mawi mingi na bilumbu yina kelanda. Nge lenda kudiwa mawa, kilawu, kudiyangisa, to kaka ya kulemba. Nge lenda vanda ti mpasi ya kulala to kuzola kuvanda pene-pene ya dibuta na nge.

Nge lenda zabisa muntu mosi ya kuyela yina nge ke tudilaka ntima, mu mbandu kibuti, longi, to munganga, mutindu nge ke kudiwa. Kana nge ke zola kusolula ti muntu yina kele ve na nzo, kele ti batelefone ya ofele sambu na kusadisa baleke na bansi mingi, mu mbandu Childline na Royaume-Uni, Kids Help Phone na Canada, mpi Kids Helpline na Australie.

Nge ke sala ve ata kima mosi ya mbi¶

Kana nge me mona muntu yina me fwa, nitu mpi mabanza na nge lenda sala mambu ngolo. Nge lenda kudiwa bonso madidi, kubela, kunikana, to pima ya kuyituka. Nge lenda dila to nge lenda dila ve.

Nge lenda wa makasi to boma. Ata kima mosi ve na kati ya mambu yai ketendula nde nge kesala yo na mutindu ya mbi.

Nge lenda kudiwa mpi nde nge me sala mbi, ata kele ve ti kima yina nge lendaka kusala. Nlemvuka, kuvilakana ko vo o solola muntu ke disongele ko vo ngeye wavanga diambu yovo wavidisa diambu. Bantu ke fwaka na mitindu mingi, mpi mbala mingi lukebisu ke vandaka ve.

Kima mosi kaka ya fwete salama nswalu kele kubinga muntu ya ntete. Na nima, nge lenda baka ntangu yonso yina nge kele na yo mfunu. Bantu ta sadisa nge.

Mutindu ya kuzwa lusadisu na pima yonso ntangu nge kele nge mosi¶

Kana nge kele mbuta nge mosi, mu mbandu nkweno, muntu yina ke sansaka nge, muntu yina ke zingaka na nzo, to muntu ya dibuta yina me zwa muntu, nge lenda wa kilo ya bima yonso na mapeka na nge. Yo ke sadisaka na kusala bitambi ya fioti mpi ya pwelele.

Kitini 1: tala kana nge kele na lutaninu¶

Na ntwala ya kusala kima yankaka, tala nswalu-nswalu. Kana nsudi ya gaz, ya midinga, ya tiya, ya nsudi ya kuyituka yina ke sala nde nge vanda ti kizungu-zungu, to konso kidimbu ya ke monisa nde muntu me kota, basika ntete na nganda mpi binga katuka kuna. Kana nge keyindula nde monoxide ya carbone, mu mbandu, yo kekatukaka na chauffage yina kele ti kifu to na kamio yina ketambulaka na garage, baka mupepe ya mbote mbala mosi mpi zabisa muntu yina kebinga nge. Ntuadisi ya lutaninu ya generateur mpi monoxide ya carbone ke tendula bidimbu yina ke kebisaka.

Kana nge kele nge mosi mpi kele ti bidimbu ya ke monisa nde muntu ya nkaka lenda sala muntu yina mbi, katuka mpi binga yandi na kisika mosi ya mbote. Lutaninu na nge mosi kele na kisika ya ntete.

Kitini ya 2: binga mpi tuba na bangogo ya nkufi¶

Ntangu bo me pesa mvutu na telefone, muntu yina ke baka telefone ta yula nde, "Inki kele adresi ya urgence." Pesa ntete adresi. Na nima tuba mambu ya nge me mona: "Mono me mona nkweno na mono na suku na yandi ya kulala. Yandi ke pema ve mpi yandi kele madidi."

Ke divavanga ko vo wasadila mvovo mia kimbevo. Tuba mambu yina nge ke mona na ndinga ya pete. Avo kuzeye wo ko kana vo muntu ndioyo moyo kena, vova wo. Bo ta twadisa nge.

Kitini ya 3: landa bantuma¶

Muntu yina ke binga nge lenda lomba nge na kutala kana nge ke pema, to na kuyantika kukanga nge ntulu. Sala kaka mutindu bo ke tuba. Bo ta tanga na ndinga ya ngolo mpi ta bikala ti nge. Avo bavovese vo ke dina mfunu ko mu yantika, olenda telama yo vingila.

Avo ozolele zaya dina divavanga muna CPR, e . Ntuadisi ya CPR ke sonikama na pima yonso, kansi nge kele ve na mfunu na yo sambu na kubinga muntu yina.

Kitini ya iya: kangula kielo mpi kangula mwinda¶

Kana kyelo mekangama, mpi nge lenda sala yo kukonda kigonsa, kangula yo sambu lusadisu kukota.Kangula bamwinda, mingimingi na mpimpa. Kana nge kele ti mbwa to pusi, tula yo na suku ya nkaka.

Kitini ya 5: lomba muntu mosi na kukwisa¶

Kana nge me binga nge na mbala ya ntete, binga nduku, nkweno to mpangi na nge. Nge lenda tuba nde, "Kima mosi me salama mpi mono kele na mfunu na nge awa." Ke divavanga ko vo wasasila mawonso.

Mambu ya kutuba na muntu yina ke tindaka bantu¶

Bantu mingi ke waka boma nde bo ta tuba mambu ya mbi. Ke vena diambu diambi ko. Tala mwa bambandu yina nge lenda sadila to kusoba:

• "Mu me mona nduku na munu mpi mu ke yindula nde yandi me fwa."
• "Mpangi na mono kele na ntoto mpi yandi ke nikana ve. Yandi kele madidi."
• "Mono kele nkweno. Mono me kudipesa sambu mono kele ti nsapi, mpi mono me mona yandi na kiti na yandi."
• "Muke muana fioti. Nkaka ya munu kena kuvumbuka ve."

I bosi, vana e mvutu za yuvu muna mpila olenda. Mbala mingi bo ke yulaka nde:

• Inki kele adresi
• Zina na nge mpi nimero na nge ya telefone
• Muntu yango kele ti bamvula ikwa
• Keti muntu yango me telama to ke pema
• Keti muntu ya nkaka kele ti nge

Avo kuzeye mvu ko ngatu nkumbu a muntu ndioyo, vova vo: “Kizeye ko.” Kana nge kele munzenza mpi nge mezaba ve adresi, sosa mukanda, kidimbu ya balabala, to yula mfinangani. Nge lenda zabisa mpi muntu yina ke binga nge mambu yina nge lenda mona na nziunga na nge.

Kana nge lenda tuba ve to nge ke tubaka ve ndinga ya bwala na beno .¶

Bisalu mingi ya urgence lenda vukisa nge ti muntu yina ke balulaka bangogo. Tuba ndinga na nge pwelele, to tuba "ntendula". Avo kulendi vova ko kana nkutu fioti, kala muna nzila. Na bansi ya nkaka nge lenda tinda mesaje na bantu yina ke sadisaka bantu yina me kutana ti bampasi, mpi . nimero ya urgence lutiti ketendula mutindu ya kusala yo.

Avo kuzeye ko kana vo muntu ofwidi .¶

Ke divavanga ko vo ngeye wabaka nzengo. Nge lenda tuba nde: “Mono me zaba ve kana yandi kele na luzingu.” Muntu yina ke bingaka nge ta twadisa nge. Na mambu mingi bo ta lomba nge na kutala kana nge ke pema mpi kana yo kele mfunu, na kuyantika kukanga nge ntulu. Kana muntu kele madidi, yandi me kuma ngolo, to yo kele pwelele nde yandi me fwa tuka mwa ntangu, muntu yina ke binga nge ta songa nge nde yo kele ve mfunu na kusala CPR.

Mambu ya kusimba, mpi mambu ya kubika yo mosi .¶

Instinct na nge lenda vanda ya kufika muntu, kuyidika suku, to kukatula kima mosi. Yo kele kikalulu na kuzola kukeba bo. Mwa bantuma ya pete lenda sadisa.

Kana nge me simba dezia kima mosi, zabisa yo na bantu yina ke salaka na maswa. I diau kaka bavwidi o mfunu. Bazeye wo vo wantu bevanganga mambu ma kimuntu muna wonga.

Batelefone mpi bansangu¶

Kufidi foto ko yovo mambu mayingi masolola kwa muntu. Ediadi ditaninanga o zitu wa muntu ye esi nzo andi. Kana nge kele na mfunu ya kuzabisa bantu, yula bantu yina mezaba kisalu yango ntangu ya mbote mpi mambu yina nge fwete tuba.

Kutambula sambu na kusosa muntu yina me fwa¶

flowchart TD
    A["Nge me mona muntu yina ziku me fwa ."] --> B{"Keti suku kele na lutaninu"}
    B -->|"Ve"| C["Kuenda na nganda mpi binga katuka kuna ."]
    B -->|"Inga"| D["Binga nimero ya urgence ya bwala na beno"]
    C --> D
    D --> E["Tuba mambu ya nge ke mona mpi pesa adresi ."]
    E --> F{"Keti muntu yina ke binga yandi ke lomba CPR"}
    F -->|"Inga"| G["Landa bantuma kitambi na kitambi"]
    F -->|"Ve"| H["Vingila na ndonga mpi kangula kielo"]
    G --> I["Bansadisi me kuma mpi me baka kisika ."]
    H --> I
    I --> J["Muntu ya mbuta yina nge ke tudilaka ntima me kwisa kuvanda ti nge ."]
    J --> K["Nge ke pema mpi bo ke tanina nge"]

Ntangu mwana ke zaba lufwa .¶

Kana nge kele mbuta yina kele ti mukumba ya kusansa mwana yina mezwa muntu yina mefwa, to yina kuvandaka penepene, kuvanda na nge ya pima kele mfunu mingi kuluta mambu yonso ya nge ketuba. Bana ke bakaka bangindu na bo na bambuta yina kele na nziunga na bo. Kana nge ke kangama ngolo mpi nge vanda mawete, bo ta kudiwa na lutaninu.

Ntete, katula mwana na kisika yina mambu ke salama .¶

Kana mwana kele kaka na suku, basisa bo na mawete yonso. Tuba nde: "Beto kwenda kuvanda na suku ya nkaka kumosi. Mono ta bikala ti nge." Pona kisika yina kele ti sofa, bulangeti, mpi kima mosi ya kusimba. Bikala pene-pene.

Kubayambula ko vava osadilanga e diambu dia kinsalukisa. Kana nge fwete binga mwana na telefone, lomba mbuta yankaka na kubikala ti mwana, to binga yandi na suku mosi ti mwana yina kele na lweka na nge.

Tuba kieleka na mutindu ya pete .¶

Bana kesalaka mbote kana bo pesa bo ntendula ya pete mpi ya masonga na kisika ya kupesa bo ntendula ya kukonda mfunu. Buya kutuba nde "me kwenda kulala" to "beto me vidisa yandi". Mambu yai lenda pesa bana boma mpi kukanga bo nzila na yina metala mpongi to kuvila.

Meka bangogo bonso yai: "Nkaka me fwa. Yo ke tendula nde nitu na yandi me yambula kusala mpi yandi lenda vutuka ve. Yo kele foti na nge ve. Bansadisi ke kwisa kutala yandi, mpi mono kele awa ti nge."

Ntuadisi ya kuzabisa bana ti baleke mambu ya me tala lufwa mosi kele ti bangogo mingi sambu na bamvula ya kuswaswana.

Bika mwana kusala mambu na mutindu na yandi mosi .¶

Bana ya nkaka ke dilaka. Akaka beyuvulanga yuvu yayingi. Akaka bemonekanga vo bambote yo tina mu kwenda sakana. Bantu ya nkaka ke kwendaka pima.

Mambu yai yonso kele mbote, mpi mbala mingi bana ke kotaka mpi ke basikaka sambu na mawa. Kubavovesa ko una bemonanga. Nge lenda tuba, "Konso kima ya nge ke na kumona kele mbote."

Mambu ya kubuya¶

• Kuvovi ko vo e kuma kiau yovo yau bafwete bakula wo.
• Kubalomba ko vo bavovesa mana bamona muna mambu mayingi.
• Kubavovese ko vo bakala ye unkabu yovo yambula dila.
• Kubayambula ko vo bakala yau mosi muna suku yovo muna nzo.
• Kuyambula ko vo bawá mambu mayingi mevovanga kwa ambuta akaka.

Sala mambu na mawete yonso¶

Pesa malafu mpi madia ya sukadi. Kana bansadisi kele na mfunu ya kusolula ti mwana, bikala na lweka na bo mpi zabisa bo nde bo lenda tuba nde "Mono ke zola ve kusolula." Bapolisi ti minganga me mesanaka kusolula ti bana na mawete yonso, mpi bantu mingi ta fukama mpi ta sadila bangogo ya pete.

Nani lenda sadisa mwana .¶

Muntu ya mbuta yina bo ke tudilaka ntima bonso kibuti, mbuta, longi, to nduku ya dibuta fwete bikala ti mwana na bangunga yina ke landa. Kana mwana me mona kima mosi ya ke pesa boma, zabisa munganga na bo, ndongisi ya nzo-nkanda, to kimvuka mosi ya ke talaka mambu ya bana yina me fwaka. Bansi mingi ke vandaka ti bisalu ya ofele sambu na kusadisa bana yina me fwila, mpi munganga to nzo-nkanda lenda sadisa nge na kuzwa yo.

Mambu yina ke salamaka ntangu bansadisi ke kumaka .¶

Ba minganga ti ba polisi ta kota mpi ta tala muntu yina ti dikebi. Balenda fimpa kana vo vena ye diambu dilenda vangama. Bo lenda tuba na malembe yonso mpi kuyula nge mwa bangyufula ya pete. Bo kele mawete mpi me yikanaka na kuvanda ti bantu na bantangu ya mpasi.

Kana nge kele mwana, ziku muntu ya kuyela ta bikala ti nge. Nge lenda yula, "Mu lenda bikala na nge." Nge lenda tuba nde, "Mono ke zola ve kupesa bamvutu na bangiufula mingi sesepi yai." Bo ta bakisa.

Na bansi mingi, bapolisi ke kwendaka kutala muntu yina me fwa na kintulumukina, mpi yo kele diambu yina bo ke salaka mbala na mbala. Ke disongele ko vo diambu diambi wavanga. Nge lenda mona mambu mingi na lutwadisu yina kele na zulu ya . muntu ya dibuta yina fwaka na mpimpa mosi na nzo na kintulumukina.

Kana nge me mona nzenza to mfinangani .¶

Kana nge me mona muntu ya nge me zaba mbote ve, bonso nkweno, kiliya, nzenza na kutambula, to muntu na kisika ya bantu yonso, bitambi kele kiteso mosi. Binga nimero ya urgence, vanda na lutaninu, mpi pesa muntu yina ke binga kisika ya siki-siki. Kunikisa muntu ko. Bikala na nzila, mpi vingila nde lusadisu kukwisa kana yo kele mbote.

Nge lenda zola kukatuka na nima. Bapolisi lenda lomba zina na nge mpi bangogo ya nkufi. Yo kele mbote na kutuba nde nge mewa makasi mpi kulomba mwa ntangu. Kana nge me mona nde nge me nikana na nima, solula ti nduku to munganga.

Kana nge lendaka kukutana ve ti muntu mosi mpi nge kwendaka kutala .¶

Bantu mingi ke monaka muntu yina me fwa na nima ya kubaka ve telefone to kielo na nsungi mosi buna. Kana nge ke kudiyangisa sambu na muntu mosi, nge lenda lomba ba polisi na kutala kana yandi kele na kigonsa na kubingaka nimero ya urgence ya bwala na beno, to nimero ya urgence kana nge ke yindula nde yandi kele na kigonsa. Bapolisi lenda kota na nzo kukonda kigonsa mpi kutala muntu yango, mpi yo kelombaka ve nde nge kota nge mosi.

Kana nge baka lukanu ya kukota nge mosi, mu mbandu ti nsabi, zabisa muntu ya nkaka kisika nge ke kwenda mpi tula telefone na nge na diboko. Binga zina ya muntu yango ntangu nge ke kota. Kana nge mona bo mpi nge yindula nde bo me fwa, vutuka na nima, binga nimero ya urgence katuka na kisika yina nge me telama, mpi vingila lusadisu kana nge lenda sala yo kukonda kigonsa.

Nge lenda kudipesa foti sambu nge me tala ve nswalu. Yo kele mawi yina bantu mingi kewaka, mpi yo ketendula ve nde nge nungaka ve. Bantu mingi lenda tuba ve na ntwala lufwa ya kintulumukina, mpi kudibanza sambu na muntu ketendula ve kuvanda pana konso ngunga.

Kana nge kele muntu ya ke sansaka bantu to nzenza yina me zwaka klien to mpangi .¶

Bantu yina ke sansaka bantu na banzo, ba infirmier, bantu yina ke tulaka bunkete, bashofere yina ke nataka bima, mpi banzenza ke monaka bantangu ya nkaka muntu yina me fwa. Kana diambu yai me kumina nge na kisalu, binga ntete nimero ya urgence, na nima zabisa mfumu na nge ya kisalu to kimvuka na nge. Ke divavanga ko vo wazizidila diambu diadi ngeye kibeni, kufwete sisa ko ngeye mosi kuna nima.

Sonika ntangu yina nge kumaka, mambu yina nge monaka mpi bantu yina nge bingaka. Sala nde matonsi na nge kuvanda nkufi mpi ti mambu ya kyeleka. Yula mfumu na nge ya kisalu mambu ya me tala debrief, bandongisila, to telefone ya lusadisu, sambu bisika mingi ya kisalu ke pesaka mambu yai. Avo ke bazolele ko, olenda yuvula dotolo diaku.

Bo lenda lomba nge na kupesa bangogo. Yo kele mbote na kutuba nde nge me nikana mpi nge ke lomba kupema fioti. Nge lenda lomba mpi nde nduku to nduku na nge ya kisalu kuvanda ti nge.

Basusi ya bantu yonso, bo me pesa mvutu na mawete yonso¶

"Mu kuwaka kima ve, mpi mu ke kudiyangisa nde yo ke tendula nde kima mosi kele mbi sambu na munu." Kukonda ngolo kele mosi na kati ya mambu yina bantu ke salaka mingi. Mabanza na nge ke tanina nge ntangu nge ke baka mambu yina salamaka. Mbala mingi mawi ke kumaka na nima, bantangu ya nkaka na mutindu ya malulu.

"Mu sekaka, to mu waka makasi." Ba reaction ya ngolo mpe ya kuyituka ke salamaka na boma. Ke disongele ko vo kutokananga ko.

"Mu ke landa kumona yo na mabanza na munu." Bifwanisu ya kukota na kati ke vandaka mingi na bilumbu ya ntete mpi mbala mingi yo ke vilaka. Kusolula ti muntu, kusala mambu na mawete yonso, mpi kulala ntangu beno yonso lenda sadisa. Kana bifwanisu yango kele kaka ngolo na nima ya kiteso ya ngonda mosi, solula ti munganga na nge.

"Mu zola kuvutuka kumona muntu yina." Bantu mingi ke salaka yo. Yula muntu yina ke twadisaka mambu ya kuzika mvumbi to biro ya muntu yina ke talaka mambu ya me tala mvumbi kana mpila kele ya kukwenda kutala yandi mpi nki ntangu. Nge lenda nata muntu yina nge ke tudilaka ntima.

"Inki nge ta sala kana muntu yina vandaka muntu ya mono zabaka ve mbote?" Nge lenda mona kaka nde yandi me simba nge. Yo kele kikalulu na kuwa mpasi sambu na lufwa yina nge monaka, ata muntu yango vandaka nzenza.

Ntangu ya kulomba lusadisu ya nkaka¶

Solula ti munganga na nge, muntu yina ke pesaka bandongisila, to muntu yina ke sadisaka nge kana, na nima ya mwa bamposo, nge ke kuka ve kulala, nge lenda yambula kuyindula yo ve, nge ke tina bisika to bantu, nge ke kudiwa ntangu yonso na nsuka, to nge ke nwa malafu to bima ya ke lawusaka sambu na kunwana ti mpasi yina. E sinsu yayi ke ya lutovoko ko. Yo kele bidimbu ya kemonisa nde mabanza na nge lenda sadila lusadisu yankaka, mpi lusadisu kesadisaka mpenza.

Kuditanina na nima ya kuzwa muntu .¶

Kuzwa muntu yina me fwa lenda bikala na mabanza na nge, mpi yo lenda vutuka na ndosi to na basusi ya kintulumukina. Dyambu yai kesalamaka mingi. Bantu mingi ke monaka nde yo ke kumaka pete-pete na nima ya ntangu, kansi yo lenda baka bamposo mingi.

Na bangunga ya ntete:

• Vwanda ye nwa ndambu ya masa.
• Kukanga tiya kana nge ke mona madidi.
• Dia kima kia fioti kana nge lenda.
• Pema malembe-malembe, ti mpema ya nda na nganda.
• Bikala na muntu ya nge ke tudilaka ntima.
• Bika nge mosi kudila to kudila ve.

Na bilumbu yina landaka:

• Meka kuzitisa manaka ya malembe ya kudya mpi ya kulala.
• Solula ti muntu mosi mambu yina nge monaka, kana nge me zola. Nge fwete sala yo ve.
• Buya malafu mpi bima ya ke lawusaka sambu na kulembisa mawi.
• Baka mwa bilumbu ya kupema na kisalu to na nzo-nkanda kana nge lenda.
• Solula ti munganga na nge kana nge ke lala bandosi ya mbi, nge ke wa boma, to nge ke kuka ve kuyambula kumona mambu yina ke salama na nsungi ya bamposo mingi.

Ntuadisi ya kuditanina na mawa ya ngolo kele ti bansangu mingi ya ketubila bidimbu ya nitu, mpongi, mpi ntangu ya kusosa lusadisu.

Kana nge ke mona nde nge lenda landa ve .¶

Avo omwene vo kulendi zizidila diambu diadi ko, yovo una ye ngindu za kuyivanga e mbi, zayisa kwa muntu vana vau. Binga nimero ya urgence ya bwala na beno, to telefone ya mpasi bonso 988 na États-Unis mpi na Canada. Ya nimero ya urgence lutiti ke monisa banzila ya mpasi sambu na bansi ya nkaka. Nge lenda tanga mpi mukanda yina na . mpasi ya mavimpi ya ntu.

Sambu na bambuta yina ke kebaka mwana yina kele yandi mosi .¶

Bantangu ya nkaka mwana ke vandaka yandi mosi na nzo ti muntu yina me fwa, mu mbandu mwana yina kibuti na yandi vandaka kubela. Kana nge kele nkweno, longi, mpangi, to muntu ya kisalu yina me zaba mambu yai, tala mutindu ya kusadisa.

1. Kwenda na mwana kana yo kele mbote, mpi tuba na pima yonso.
2. Binga nimero ya urgence mpi zabisa bo nde mwana mosi kele pana.
3. Bikala ti mwana tii kuna muntu ya dibuta to muntu yina ke sadisaka bantu ta kwisa.
4. Kulomba mambu makete ko mu kuma kia dina kamona o mwana.
5. Bika mwana kuvanda ti kima ya kusakana to bulangeti yina yandi ke zolaka mingi.
6. Tubila mwana yina ke kwisa mpi mambu yina ta salama na nima.

Kana nge ke kudiyangisa sambu na lutaninu ya mwana to nani ta keba yandi, zabisa bapolisi to bantu yina ke taninaka bana. Na bansi mingi kele ti telefone sambu na kusadisa bana, mpi bantu yina ke sadisaka bantu yina me kutana ti bampasi lenda binga yo sambu na nge.

Luswaswanu na insi¶

Banoti yai kele ya bantu yonso. Tala na bwala na beno sambu na kuzaba mambu mingi.

Na États-Unis .¶

Binga 911. Bapolisi ti minganga ke kwisaka. Muntu yina ke salaka ekzame ya nitu to minganga lenda kota na mambu yina.

Ba lenda kutana na bisalu ya kutanina bana kana mwana kele yandi mosi, mutindu nzila ya kuzikisa nde mwana kele na mbuta mosi ya mbote. E nzila ya 988 ya Suicide ye Crisis Lifeline ilenda sadilwa muna telefone yovo muna nsangu za telefone kele vo una ye mpasi.

Na Royaume-Uni¶

Binga 999. Bapolisi ti ambulance ke kwenda na lufwa ya kintulumukina. Lusadisu ya bantu yina me kutanaka ti bampasi mpi bantu ya Samaria ke pesaka lusadisu ya ofele na mawi, mpi Lusadisu ya Cruse sambu na mawa ke sadisaka na nima ya lufwa. Bana lenda binga Childline ya ofele.

Na Canada¶

Binga 911. Bapolisi ti minganga ke kwisaka, mpi muntu yina ke salaka ekzame ya nitu to muntu yina ke salaka ekzame ya minganga lenda kota na mambu yina. Kids Help Phone ke pesaka lusadisu ya ofele na baleke, mpi 988 kele nzila ya ke sadisaka bantu yina ke kudifwa.

Na Australie¶

Binga 000. Bapolisi ke kwenda mpi ke sala sambu na coroner. Kids Helpline ke pesaka lusadisu ya ofele na baleke, mpi Lifeline ke sadisaka bambuta yina kele na mpasi.

Na bansi ya nkaka .¶

Ya nimero ya urgence lutiti ke monisa banimero na kutadila insi. Kana nge kele nzenza, ambassade to consulat na nge lenda sadisa na mambu yina nge fwete sala na nima mpi na kukutana ti bantu ya dibuta.

Noti ya ke tubila formasio ya lusadisu ya ntete .¶

Malongi ya lusadisu ya ntete ya maboko ya Croix-Rouge, St John Ambulance, to muntu ya ke pesaka lusadisu na bwala lenda tula kivuvu na ntangu ya mpasi ya kieleka. Banzo-nkanda mingi mpi bisika mingi ya kisalu ke pesaka yo. Ka vena mfunu ko mu vanga diambu ko o unu, ke vena muntu ko kafwete yindula vo kafwete kubama mu kuma kia diambu dia mpila yayi.

Bangyufula yina bantu keyulaka mbala na mbala¶

Keti mono fwete binga nimero ya urgence kana mono kele ti kivuvu nde muntu yango me fwa?¶

Yinga. Lufwa ya kintulumukina fwete zabisama, mpi nimero ya urgence kele mutindu ya kusala yo. Muntu yina ke binga nge ta tinda lusadisu yina bo me longa, mpi bo lenda zabisa nge mpi kana yo kele mfunu na kusala CPR. Kubinga nswalu kele kima ya mbote mpi ya luzitu ya kusala.

Adieyi o mwana kafwete vova vava kebokelanga e nkumbu a lusadisu lwa kinsalukisa?¶

Mwana lenda tuba nde, "Mono ke yindula nde muntu mosi me fwa. Mono kele na mfunu ya lusadisu. Zina na mono kele [zina] mpi mono kele na [adresi]." Bo fwete bikala na nzila mpi kupesa bamvutu na bangyufula mutindu bo lenda sala. Diambote mu vova vo "kizeye ko" ye lomba vo muntu wa mbuta ka kwiza.

Nga mfwete yambula vo mwana kamona muntu ofwidi?¶

Mambu yina nge ta pona ke tadila mwana, mambu yina yandi ke kutana ti yo mpi mambu yina nge lenda pesa maboko. Kana mwana me mona dezia muntu yango, vanda pene-pene na yandi mpi pesa bamvutu na bangiufula na masonga mpi na mutindu ya pete. Kana bo mesala yo ve, mbala mingi yo kevandaka mbote na kuvingila mpi kubaka lukanu na nima ti mbuta mosi ya pima na lweka na bo, mpi lutwadisu ya bana sambu na kutubila mambu ya metala lufwa lenda sadisa.

Nga mapolisi beyindula vo diambu diambi yavanga?¶

Ve, bapolisi kekwendaka kutala bantu yina kefwaka na kintulumukina bonso kisalu ya bo kesalaka mbala na mbala sambu na kusadisa muntu yina ketalaka mambu ya metala lufwa ya muntu. Bo ta yula nge bangiufula ya pete sambu na kuzaba kana nge kele nani mpi mambu yina nge me mona. Pesa mvutu na masonga yonso, tuba kana nge me wa makasi, mpi lomba muntu mosi ya nge ke tudilaka ntima na kuvanda ti nge.

Bo me tala bisika yina bo me katuka¶

• NHS (Royaume-Uni): lutwadisu ya mambu ya kusala kana muntu me fwa mpi lusadisu ya muntu yina me fwa.
• GOV.UK (Royaume-Uni): lutwadisu ya ke tadila lufwa yina bo me zabisa muntu yina ke talaka mambu ya me tala lufwa.
• Croix-Rouge (Croix-Rouge ya Amerika, Croix-Rouge ya Grande-Bretagne): lutwadisu ya kusadisa bana ti mabuta na nima ya lufwa.
• Kimvuka ya Ntima ya Amerika (États-Unis): lutwadisu sambu na bantu yina ke tala mpi bantu yina ke binga bantu na kintulumukina.
• Luyalu ya Canada mpe bisalu ya coroner ya ba province: kuzabisa lufwa ya muntu.
• Luyalu ya Australie ti bansangu ya coroner ya leta: kuzabisa lufwa ya muntu mosi.
• Kimvuka ya Insi sambu na Mawa ya Bana (États-Unis) mpi Luzolo ya Winston (Royaume-Uni): kusadisa bana yina me kutanaka ti lufwa.
• 988 Nzila ya Luzingu ya Kudifwa mpi ya Bampasi (États-Unis mpi Canada), Bantu ya Samaria (Royaume-Uni), mpi Nzila ya Luzingu (Australie).

Mambu ya bo ke salaka ke swaswanaka na kutadila insi mpi kisika yina bo ke zingaka. Landa bantuma ya muntu yina ke binga nge mpi ya bamfumu ya bwala.

Bantwadisi ya ke wakana¶

• Muntu mosi ya dibuta fwaka na mpimpa mosi na nzo na kintulumukina
• Kuzabisa bana ti baleke mambu ya me tala lufwa .
• Kuditanina na mawa ya ngolo
• Bangunga mpi bilumbu ya ntete na nima ya lufwa na nzo .
• Ntuadisi ya CPR