Kutanina bambuta na ntangu ya madidi: hypothermie ya kati, kutala bamfinangani, mpi lusadisu ya kupesa tiya .¶

Madidi kele kigonsa mingi sambu na minunu kuluta mutindu bantu mingi kebakisaka, mpi kigonsa mingi kevandaka na kati ya banzo. Muntu ya mbuta lenda baka maladi ya hypothermie na suku ya kulala yina kewaka kaka madidi, sambu kununa kesobaka mutindu nitu kewaka madidi, kebasisaka tiya mpi kesimbaka yo. Nsungi ya madidi kenataka mpi kubwa na zulu ya zelo, mpasi ya ntima, grippe, monoxide ya carbone yina kekatukaka na tiya ya mbote ve, mpi kigonsa ya kuvanda nge mosi kana kima mosi kusalama ve mbote.

Mukanda yayi kele samu na ba mbuta, mabuta na bau mpe ba nkweno na bau. Yau ketendula sambu na inki madidi kevandaka kigonsa mingi ti mvula, mutindu ya kutanina nzo na temperature ya mbote, mutindu ya kuzaba hypothermie ya kati, mutindu ya kutala bamfinangani na lutaninu mpi na mawete yonso, mpi mutindu ya kuzwa lusadisu sambu na mbongo ya tiya na États-Unis, na Canada, na Royaume-Uni mpi na bansi yankaka. Yau ke futa mpe bankisi, madia, kubwa, monoxide ya carbone mpe kufwa ya kura. Tala bambuta kubongisa mambu na kintulumukina sambu na pula ya mvimba.

Sala yo sesepi¶

1. Tala tiya na suku yina mbuta muntu ke lutisaka kilumbu mpi na suku ya kulala. Sala nde madidi kuvanda kiteso ya badegre 18 Celsius (64 degre Fahrenheit) na bisika yina bantu kezingaka, mpi tiya mingi kana muntu yango kewa madidi, kele ya kulemba to kele ve mbote. Nata bo na suku to kisika mosi ya tiya kana bo lenda vanda ve mbote.
2. Sosa bidimbu ya lukebisu: mpusu ya madidi, kutekita to kutekita ve ata fyoti, kulala mpongi, kutuba ya kukonda pwelele, kukonda kubakisa mambu, kutambula malembe to luse ya kuvimba mpi ya kukonda mvindu. Kana nge mona bo, binga nimero ya urgence ya bwala na beno (911 na États-Unis mpi na Canada, 112 na Union Européenne ya mvimba, 999 na Royaume-Uni). Tala nimero ya urgence.
3. Yika ba couche, mpu, ba shosette ya tiya ti ba bulangeti, mpi sadisa muntu na kudia mpi kunwa kima mosi ya tiya. Katula bilele ya madidi mpi tula yo kisika mupepe lenda kota ve.
4. Tala kana alarme ya monoxide de carbone yina ke sala mpi alarme ya midinga kele na kisika, mpi kana bo ke sadila ve ata gril mosi, four ya camp, générateur to four ya gaz sambu na kupesa tiya.
5. Tala bamfinangani yina kele bambuta to yina kele bo mosi, na telefone to na kielo, mpi beno wakana nde beno fwete kwisa kutala bo konso kilumbu na ntangu ya madidi. Bika nimero yina bo lenda binga.
6. Kana kura to tiya me mana, nata muntu yina na nzo ya mpangi yina kele ti tiya, na kisika yina bo ke pesaka tiya to na kisika yina bo lenda bumbana na ntwala, na kisika ya kuvingila tii kuna nzo ta kuma madidi mingi.

Sambu na nki bambuta ke vandaka na kigonsa mingi¶

Bansoba mingi yina kesalamaka ti mvula kesalaka nde madidi kuvanda mpasi na kukanga ntima. Ata mosi ve na kati na yo kele kifu to kifu. Bo kele mbi ve, mpi mwa mambu ya pete lenda tanina nge na yo.

• Kuwa madidi ya kukonda ngolo. Mbala mingi bambuta ke waka ve madidi tii kuna tiya ya nitu na bo ta kulumuka. Bo lenda tuba nde bo kele mbote kansi bo kele ve mbote.
• Tiya ya nitu fioti. Misisa ya nitu ti metabolisme ke kulumukaka na mvula, yo yina nitu ke salaka tiya fioti. Mpusu ya nitu ya fioti mpi mafuta fioti ke pesaka ve ngolo mingi.
• Kutekita malembe. Kutekita kele mutindu ya nene ya nitu ke salaka tiya na ntangu ya fioti, mpe na ba mbuta yau lenda lemba to lenda suka na ntwala.
• Kutambula mbote ve. Kukangama ya misisa ya menga, maladi ya ntima, diabete ti bankisi yankaka ke kulumusaka nzila ya menga na mpusu ya nitu ti na bitini ya nitu.
• Mambu ya kimunganga. Maladi ya ntima, maladi ya ba pulupulu, ba mpasi ya tiroide, diabete, maladi ya Parkinson, maladi ya ntu, maladi ya ntu ti maladi ya mikwa yonso ke tombulaka kigonsa. Maladi ye kimbevo kilenda soba e mpila ya lunga-lunga e tiya.
• Minganga. Minganga yankaka ya kulala, ya basusi, ya kudiyangisa na mabanza, ya allergie, ya tension ya ngolo ti ya mavimpi ya mabanza ke vandaka ti bupusi na mutindu nitu ke waka to ke sadilaka tiya, mpi ya nkaka ke salaka nde nitu kuvanda kizungu-zungu to kukonda kubakisa mambu.
• Kutambula fioti mpe kuvwanda mosi. Bantu yina lenda tambula ve na pete, yina ke zingaka bau mosi to yina ke basikaka mingi ve lenda mona ve nzo ya madidi, mpe bau lenda kuzwa ve lusadusu.
• Basusi ya mbongo. Bambuta mingi ke tulaka tiya fioti sambu na kubumba mbongo, mpi bankaka ke buyaka madia to bankisi sambu na kufuta ngolo. Ediadi i kuma kiantete kitwasanga kimbevo kia madidi.
• Malafu. Malafu lenda kuwa tiya kansi yo ke katulaka tiya nswalu.

Lufwa yina ke katukaka na madidi na nsungi ya madidi ke salamaka mbala mingi sambu na maladi ya ntima, ya ntu mpi ya bapumo, kansi ve kaka sambu na hypothermie. Madidi ke tombulaka tension mpi ke salaka nde menga kukangama ngolo, yo yina bampasi ya ntima mpi ya menga ke tombukaka ngolo kana madidi kele mingi. Kisalu ya Ke Talaka Mambu ya Lusansu ya Insi (Royaume-Uni), Centros de Contrôle et de Prevention des Doenças (États-Unis) mpi ya Ke Talaka Mambu ya Lusansu ya Canada, bo yonso ke kebisaka bantu sambu na bigonsa yai ya ke salamaka na kati ya banzo.

Hypothermie ya kati¶

Hypothermie ke tendula nde tiya ya nitu me kulumuka na nsi ya badegre 35 Celsius (95 degre Fahrenheit). Yo lenda salama na kati ya nzo ya madidi, mingi-mingi na bilumbu mingi, mpi yo lenda tunga malembe-malembe na mpila nde muntu mosi ve kumona yo. Muntu yango lenda monana ya kulemba, ya pima to ya kukonda kuzaba mambu, mpi mabuta lenda pesa foti na mvula to na maladi.

Bidimbu ya lukebisu¶

Sambu bambuta lenda tekita ve, kana bo ke tekita ve, yo ke tendula ve nde bo kele mbote. Sosa bidimbu yankaka bonso mpusu ya madidi na divumu to na mukongo, kukonda kuzaba mambu, kutuba malembe, mpongi ya mutindu ya nkaka to nsoba ya kuyituka na bikalulu.

Mambu ya kusala¶

1. Binga nimero ya urgence ya bwala na beno kana nge mona bidimbu ya nkaka kuluta kutekita ya fioti, to kana muntu yango me yituka, me lala mingi, ke pesa ve mvutu to ke tekita ve ata yandi ke wa madidi.
2. Nata muntu yango na suku mosi ya tiya kana nge lenda sala yo na mawete yonso. Kubayambula ko vo batambula kele vo balembi kala ye ngolo.
3. Katula bilele ya madidi mpi tula bilele ya kuyuma na kisika na yo. Ziunga yo na babulangiti, ti mpu to lele na ntu mpi na nkingu, mpi tula bima yina ke taninaka tiya na nsi na yo.
4. Pesa malafu ya tiya, ya sukadi, ya kele ve ti malafu kana bo me telama mpi lenda mina. Kuvananga madia ko yovo malavu kwa muntu una ye ntulu.
5. Tula milangi ya masa ya tiya, ya tiya ve, ya bo me ziunga na lele na ntulu, na maboko mpi na ntulu. Kusadila ve masa ya tiya, kima ya kuyobila na mpusu ya nitu ya mpamba, to kima ya kukausa nsuki.
6. Simba yo na mawete yonso mpi kunikisa ve maboko to makulu.
7. Bikala ti bo mpi tala mutindu bo ke pema. Kana bo ke pesa ve mvutu mpi ke pema ve mbote, yantika kusala CPR. Tala CPR.

Sambu na kuzaba mambu yonso ya me tala dikebi, tanga . hypothermie mpi kufwa ya madidi.

Tiya ya mbote na nzo¶

Bimvuka ya mavimpi ke pesaka bantuma na yina me tala tiya ya kati. Kimvuka mosi ya ke talaka mambu ya mavimpi na ntoto ya mvimba mpi bimvuka mingi ya ke talaka mambu ya mavimpi na bansi mingi ke tubaka nde, sambu na bambuta yina kele ti mavimpi ya mbote, bo fwete tula tiya na basuku ya kulala kiteso ya badegre 18 Celsius (64 degre Fahrenheit) to kuluta. Bantu ya minunu, bayina kele ve mbote, mpi bayina ke salaka ve mingi lenda vanda na mfunu ya tiya fioti, mu mbandu, tiya ya 20 to 21 degre Celsius (68 to 70 degre Fahrenheit) na suku yina bo ke vandaka. Mbala mingi, bo kelongisila nde basuku ya kulala kuvanda ti madidi kiteso ya badegre 18 Celsius (64 degre Fahrenheit) to mwa madidi sambu na kulala ti bilele ya tiya.

Ntalu yai kele ya bantu yonso. Sadila termometre ya petepete ya suku na kisika ya kulala mpi na suku ya kulala, mpi kutula ve ntima na mutindu suku ke kudiwa. Termometre yina kele ti banombre mingi ke sadisaka bantu yina ke monaka ve mbote.

Kutanina tiya na nzo kukonda kigonsa¶

• Tokisa basuku yina bantu kesadilaka mingi, mpi kanga bakielo sambu na bantu yankaka. Diambote mu yokesa suku dimosi diambote ke mu yokesa nzo yawonso ko.
• Kangisa ba tirage ti bima yina ke katulaka ba tirage, bansinga mpi rido. Kanga rido na nkokila mpi kangula yo na mwini sambu ntangu kukota.
• Sadila thermostat yina bo me tula malembe-malembe, na kisika ya kupesa tiya mpi kufwa yo. Tiya ya ntangu yonso ya bukati-kati ke vandaka mbala mingi ntalu fioti kuluta tiya ya nkufi, mpi yo ke vandaka mbote.
• Vwata bilele ya mbote na kati ya nzo: bilele mingi ya fioti-fioti, kardigan, bashosette, basapatu, mpi mpu kana madidi kele na nzo. Vwata mpu na mbeto kana yo kele mfunu.
• Sadila bulangeti mpi mulangi ya masa ya tiya yina bo me ziunga ti kima mosi, to bulangeti ya kura ya bilumbu na beto yina kele mbote mpi yina bo ke sadilaka mutindu bo me pesa yo. Kusadila ve bulangeti ya kura yina kele ya ntama, ya kubeba to ya kubeba, mpi kusadila yo ve kana muntu yango ke kuka ve kukanga ntima to kele ti maladi ya ntu kukonda bandongisila ya munganga.
• Vanda ti makulu ya kutombula mpi ya kufika, mpi tina kuvanda pima ntangu mingi. Telama mpi tambula konso ngunga.
• Dia mbala na mbala madia ya tiya mpi malafu ya tiya. Madya kepesaka nitu ngolo sambu na kubaka tiya.
• Buya malafu, sambu yo ke salaka nde tiya kukonda mpi yo ke kumisaka ngolo kigonsa ya kubwa.

Kutala bamfinangani¶

Bambuta mingi kezingaka bo mosi, mpi bankaka kevandaka ve ti dibuta penepene. Kutala mambu ya pete yina mfinangani kesala lenda vanda luswaswanu na kati ya dyambu mosi ya fyoti ti dyambu mosi ya mpasi. Madidi, mipepe ya ngolo mpi kufwa ya kura kele bantangu yina ba chèque ke vandaka mfunu mingi.

Mutindu ya kukota na mawete yonso¶

1. Sala pula na ntwala nde ntangu kubaluka. Bula, kudimonisa, mpi pesa nimero na nge ya telefone. Yula bo kana bo ta zola nde bo binga bo konso kilumbu to bo kwenda kutala bo na ntangu ya madidi, mpi banani ya nkaka bo fwete solula ti bo kana bo me kutana ti mpasi.
2. Wakana na kidimbu mosi. Mu mbandu, kifwa-meso me telama na suka, kubinga na telefone na ntangu ya bo me tula, to karti na fenetre. Avo e sinsu ke kina ko, muntu otalanga.
3. Binga ntete kana nge lenda. Kubinga ke sadisaka muntu na kutuba kukonda kumona nde bo me kota na kati na yandi, mpi nge lenda zaba kana kutuba na yandi kele ya kukonda pwelele to yandi kele na kizungu-zungu.
4. Kutala muntu na muntu na ntangu ya mpasi. Bula, vingila na ntima-nda yonso, mpi tuba pwelele. Bantu ya nkaka ke bakaka ntangu sambu na kukuma na kielo.
5. Yula bangyufula ya kukangula. Inki mutindu nzo kele tiya? Nga una ye tiya ye ngolo? Nge me dia bubu yayi? Nge kele na bankisi na nge? Nga wabwa?
6. Sosa bidimbu. Keti nzo kele madidi, ti chauffage ya kufwa? Keti mail to neze ke na kuvukana? Keti rido ke kangamaka kaka na nima ya midi? Keti kele ti nsudi ya gaz to ya midinga?
7. Pesa lusadisu ya mbote. Pesa lusadisu ya kusumba bima, kukatula neze, kubaka bankisi, kucharger telefone to kunata bo na kisika ya tiya.
8. Zitisa kimpwanza. Pesa na kisika ya kukangama ngolo, mpi tina kutubila muntu mambu ya mbi. Bantu mingi ke vandaka lulendo, mpi bo ke ndimaka lusadisu ya muntu yina ke tadilaka bo kiteso mosi ti yandi.

Avo ke vena muntu ko ovana e mvutu .¶

• Binga muntu yina na telefone mpi konso muntu yina nge me zaba, mu mbandu bantu ya dibuta na yandi, muntu yina ke kebaka yandi to nduku na yandi.
• Tala na fenetre mpi widikila na kielo kana nge kewa makelele ya bantu yina kele na mpasi, ya kebinga bantu sambu na kulomba lusadisu, to ya televizio yina kesala kilumbu ya mvimba.
• Tala kana bo me pesa nge nsapi to nsapi ya nkaka kana bo me pesa nge yo, kansi kukota ve na nzo yina kele ti nsudi ya gaz to ya midinga, to kisika yina nge ke yindula nde yo kele ti monoxide de carbone.
• Kana nge ke kudiyangisa, binga nimero ya urgence ya bwala na beno mpi lomba nde bo tala nge sambu na mambote ya bantu. Tubila bo mambu yina nge me zaba: mvula ya muntu yango, mavimpi na yandi, ntangu ikwa yandi me kutana ti yandi, mpi konso kidimbu yina yandi me mona.
• Kukota ve na nzo katula kaka kana nge mona muntu mosi na mpasi ya pwelele mpi yandi lenda vingila ve. Pesa ntete bansangu na muntu yina ke tinda nge.

Ba réseaux ya kimvuka¶

Ba quartier yankaka ke twadisaka ba programme ya ba kapitene ya ba bloque, ba programme ya kutala ba volontaires mpe ba registres ya ba résidents yina kele na mfunu ya lusadusu. Tala plan ya kapitene ya bloque ya lusadisu ya CERT ya kartie mpi registre ya kartie ya kele na kigonsa. Yula luyalu ya bwala, ba centre ya ba mbuta, bimvuka ya lukwikilu, ba biblioteke, ti bimvuka ya makabu ya mawa na yina metala bisalu ya kukota, madya yina bo kenataka na kyelo, mpi bimvuka ya kesadisaka bantu na nsungi ya madidi. Na Royaume-Uni, Age UK na ba conseils ya bisika ke twadisaka ba ngidika. Na États-Unis mpi na Canada, mbala mingi baprograme ya Bimvuka ya Ke Talaka Mambu ya Kununa mpi ya Madya na Ba Roue ke tadilaka kana muntu kele mbote.

Baprograme ya lusadisu ya kuyoka tiya na insi¶

Basusi ya mbongo kele kikuma ya nene ya ke salaka nde bambuta kuvanda ti madidi mingi na banzo. Lusadisu kele, kansi baprograme ti bansiku ke sobaka mbala mingi, yo yina tala mambu ya ntangu yai ti kisina ya leta. Kubinga na telefone na centre ya bambuta ya bwala na beno, na kimvuka ya bantu, to na biro ya ke talaka mambu ya bantu kele luyantiku ya mbote. Kuvingila ve ata fioti tii kuna tiya ta mana sambu na kulomba lusadisu.

Na États-Unis .¶

• Programme ya lusadisu ya energie ya banzo ya bantu ya mbongo fioti (LIHEAP). Programe ya luyalu ya nene yina ke sadisaka banzo yina me fwana na kufuta mbongo ya tiya ti ya madidi, mpi na bisika ya nkaka ke sadisaka na kuyidika mambu na mbala mosi mpi na mambu ya mpasi. Lomba na nzila ya biro ya lusadisu ya energie ya leta to ya bwala na beno. Kubinga 211 ke vukisa nge ti bisalu ya bwala na beno na bisika mingi.
• Programe ya lusadisu ya mvingu ya bantu. Ke sadisaka banzo yina me fwana na kusala banzo yina ke sadilaka ngolo mingi na nzila ya kuyidika bima yina ke kangaka tiya, ke kangaka yo mpi ke yidikaka bima yina ke pesaka tiya.
• Lutaninu ya bisalu ya leta mpe bapula ya kufuta. Ba leta mingi ke kangaka nzila na kukanga bisalu na ntangu ya madidi samu na ba clients yina kele na ba mbuta to yina ke bela ngolo, mpe ba nzila mingi ya leta ke pesaka ba factures ya budget, ba programme ya ku kulumusa ntalu ya bisalu mpe ba certificats médicaux. Binga utilité na nge na ntwala ya kubwa na nima mpi kuyula.
• Lusadisu ya kisika. Bimvuka ya kizunga yina ke talaka mambu ya minunu, bimvuka ya bisalu ya kimvuka, bimvuka ya lukwikilu, Armée du Salut mpe bimvuka ya mutindu mosi ke pesaka mbala mingi lusadisu ya nswalu ya carburant to ya facture.

Na Canada¶

• Ba province mpe ba territoires ke twadisaka ba programme na bau mosi, mutindu lusadusu ya energie ya mbongo fioti, lusadusu ya kusadila energie ya mbote na banzo, mpe lusadusu ya kupesa tiya na ntangu ya madidi. Mbala mingi bakompani yina ke pesaka masa ke twadisaka mbongo ya mpasi. Tala site internet ya luyalu ya provense na beno, bisalu ya utilité na beno mpe bisalu ya bantu ya bwala na beno.
• Mambote ya minunu ya leta mpe ya ba province, ba mbongo ya mpaku mpe ba manaka ya kutunga banzo lenda pesa lusadusu. Service Canada ye zunga kiaku balenda kuvovesa nki kifwete sadilwa.
• Health Canada ke pesa bandongisila na yina me tala lutaninu na ntangu ya madidi mpi monoxide de carbone.

Na Royaume-Uni¶

• Kufuta ya Carburant ya Hiver mpe Kufuta ya Madidi. Kufuta yayi ya luyalu kele na bansiku ya kufwana yina me soba na bamvula me luta, yau yina tala bansiku ya ntangu yayi na site internet ya GOV.UK.
• Kukulumusa ntalu ya kura na banzo ya tiya. Kukulumusa ntalu ya kura sambu na banzo yina me fwana, na nzila ya ba fournisseurs yina ke vukana.
• Registre des services prioritaires. Kisalu ya ofele ya muntu ke pesaka nge ngolo mpe muntu ke twadisaka réseau yina ke pesaka lusadisu ya nkaka na ntangu ya kuzenga kura na bantu yina kele bambuta, bifu na nitu to yina ke sadilaka bisadilu ya kimunganga. Lomba fournisseur na nge na kuyika nge.
• Kusadila mbote ngolo na ba mbongo ya kupesa. Ba nzila na ba manaka ya ba mfumu ya bwala ke sadisaka na kubongisa ba insulation na ba chauffage.
• Ba kimvuka ya lusadusu mutindu Age UK, Citizens Advice na ba conseils ya bisika ke pesaka ba ndongisila ya ofele na yina me tala ba mbongo ya lusadusu mpe ba factures, mpe ba ntangu yankaka ba mbongo ya lusadusu.

Na Irlande, Australie, Nouvelle-Zélande mpi na bisika ya nkaka .¶

• Irlande ke pesaka mbongo ya carburant mpe lusadusu yankaka na nzila ya Departema ya Lutaninu ya Bantu, mpe Kimvuka ya Energie Durable ya Irlande ke twadisaka bapula ya kutomisa energie.
• Australie kele ti ba concessions ya energie ya leta mpi ba rebates sambu na bantu yina ke bakaka pansio mpi minunu. Tala luyalu ya leta na beno mpi muntu yina ke tekaka energie.
• Nouvelle-Zélande ke pesa mbongo ya Energie ya Hiver na bantu yina me fwana mpi na baprograme ya insulation na nzila ya bimvuka ya luyalu.
• Na Union européenne, lusadisu ke swaswanaka na kutadila bansi. Sosa mbongo ya insi to ya bwala sambu na kuyoka tiya, mbongo ya bantu yonso, mpi mitindu ya kinsukami ya ngolo. Municipalite ya bwala na beno, bisalu ya bantu yonso mpi centre ya bandongisila ya bakiliya lenda sadisa.
• Na bansi yankaka, kutana ti luyalu ya bwala, bisalu ya bantu, bimvuka ya lukwikilu mpi bimvuka ya makabu ya mawa. Ata na bisika yina manaka ya ngolo kele ve, bimvuka ya bantu ke pesaka mbala mingi ba nlele, mazuti mpe madia na ntangu ya madidi.

Malongi sambu na kuzwa lusadisu¶

1. Kuvukisa mikanda ya mfunu: ID, nzikisa ya mbongo, bafaktire ya energie ya ntama ve mpe nzikisa ya mvula to kikata.
2. Lomba mpangi, nkweno to muntu ya ke salaka mambu ya nge ke tudilaka ntima na kusadisa nge na baformulaire.
3. Binga muntu yina ke pesaka nge energie na ntwala nde nge konda kufuta mbongo mpi yula yandi mambu ya me tala baprograme ya mpasi.
4. Sonika na luyantiku ya nsungi, sambu mbongo lenda mana.
5. Keba na mambu ya luvunu. Kupesa ve ata fyoti bansangu ya banki na muntu yina kebinga nge to na nzenza yina ketuba nde yandi mekatuka na kimvuka mosi ya kesadisaka bantu na kupesa tiya, mpi kufuta ve na ntwala sambu na lusadisu ya luyalu. Sadila basite Internet mpi banimero ya telefone ya leta.

Madia, nkisi ye mavimpi muna madidi .¶

Madya na masa¶

Bambuta lenda wa ve mpusa ya masa to nzala na madidi, kansi nitu ke vandaka kaka na mfunu ya esanse mpi masa. Vanda ti lukanu ya kudia mbala na mbala madia ya tiya, ba supu mpi malafu ya tiya, mpi kubumba madia yina ke bebaka ve na nzo kana mipepe ya ngolo me basika. Yindula kunata madia na nzo kana kusumba bima kele mpasi. Tala kana frigo ti congelateur ke sala, mpi kana madia yina me konda kura kele mbote. Tala madia ya kubeba mpi kura ya frigo me mana.

Minganga¶

• Lunda ata mposo mosi to bamposo zole ya bankisi na nzo na nsungi ya madidi kana muntu yina me sonikila nge yo ke pesa nzila, mpi bumba lisiti ya bankisi yina nge ke nwa. Lomba ba recharges na ntwala ya mipepe ya ngolo.
• Zaba nki bankisi kele na mfunu ya kutula na frigo, mu mbandu insuline, mpi vanda ti pula ya kufwa kura. Tala bankisi yina ke wakana ti tiya kana kura me mana.
• Lunda manaka ya pwelele ya bankisi, mpi tina badose zole to badose yina nge me konda. Tala bifu ya ke salaka bankisi mingi mpi ya ke yidikaka bankisi.
• Yula farmasie to munganga kana konso nkisi na nge ke salaka nde nge wa mpasi mingi na madidi to nge bwa nswalu.
• Baka bankisi na nge ya nsungi, mu mbandu grippe mpi bankisi yankaka yina kimvuka na beno ya mavimpi kelongisila, sambu na kufyotuna maladi ya nsungi ya madidi.

Bisadilu ya kimunganga¶

Kana muntu ketulaka ntima na oxygène, na ventilateur, na masini ya CPAP, na mbeto yina kesadilaka kura to na masini ya dialyse, zabisa na ntwala bantu yina kesalaka kisalu ya kura, bumba babateri to ba tanki ya nkaka, mpi vanda ti pula ya kukwenda na kisika mosi ya mbote kana kura mefwa. Tala kufwa ya kura sambu na ba concentrateur ya oxygène, ba ventilateur mpi CPAP. Kunua makaya ve ata fyoti to kusadila tiya ya kukanguka penepene ya oxygène.

Kubwa, neze mpi glace¶

Kubwa kele kikuma ya ntete ya bambuta yina ke lwalaka, mpi glace ya nsungi ya madidi ke kumisaka kigonsa mingi. Kubukana ya luketo to mputa ya ntu lenda soba luzingu ya mununu, mpi bantu yina kenwaka bankisi yina kefyotunaka menga lenda basisa menga na kati ya ntu ata na nima ya kubula ya fyoti. Bikala na kati na bilumbu ya glase kana mpila kele, yidika mambu ya kunata bima, mpi lwata basapatu yina ke simbaka mbote mpi nti yina kele ti nsongi ya glace kana yo kele mfunu. Kana kubwa me salama, tanga . kusieta na zulu ya zelo: mutindu ya kubwa mpi ntangu ya kusosa lusansu mpi minunu ke bwaka ntangu bo ke kuka ve kutelama.

Kuyambula ko vo mbuta una ye kimbevo kia ntima kafuka e nsongo. Tala Kukatula neze mbote, mpi yidika lusadisu sambu na kukatula banzila mpi bitambi.

Dementia mpi kutambula-tambula na ntangu ya madidi¶

Bantu yina ke belaka maladi ya ntu lenda tambula-tambula na nganda ti bilele ya fioti-fioti mpi kuvila to kukuma tiya na nima ya ngunga mosi. Tula ba alarme to ba cloche na bakielo, bumba foto ya ntama ve mpi bracelet ya ID, mpi zabisa bamfinangani nani bo fwete binga kana bo mona muntu yina na nganda. Kana muntu mosi ketambula-tambula na ntangu ya madidi, binga mbala mosi nimero ya urgence ya bwala na beno, sambu kigonsa kemata nswalu. Tala mbuta yina ke tambula-tambula na ntangu ya madidi to ya tiya mpi dementia kutambula-tambula mpi kukonda mbuta.

Kukatuka ya kura mpi mipepe ya ngolo ya nsungi ya madidi¶

Kukatuka ya kura na nsungi ya madidi kele kigonsa ya nene sambu na bambuta. Yidika mambu na ntwala ya mupepe ya ngolo.

• Tubila na nzila ya mambu ya nge ta sala kana ngolo me mana: kisika ya kukwenda, nani ya kubinga mpi mutindu ya kukuma kuna.
• Lunda radio ya ba batterie, ba torshe (ba torshe), ba batterie ya reserve, banque ya ngolo sambu na telefone, bilele ya tiya, ba bulangeti mpi saki ya kulala.
• Lunda lisiti ya bankisi, minganga mpi bantu yina nge lenda solula ti bo na kintulumukina na potomone mpi na frigo. Tala Generateur ya carte ya kukutana na kintulumukina.
• Kusadila ve generateur na kati, mpi tula alarme ya monoxide de carbone yina ke salaka na bateri na nzo. Tala lutaninu ya generateur.
• Katuka na ntwala kana nzo ke kuma madidi. Kuvingila ko yavana kikala kia vonza.
• Na nima ya kitembo ya nene, tala mbote-mbote ba tiyo mpi tiya na ntwala ya kuvutula tiya ya mbote. Tala mupepe ya ngolo, bitini ya nti mpi kuvutula tiya na lutaninu yonso mpi kufwa ya kura na nsungi ya madidi mpi kufwa ya kura na ntangu ya nda.

Kubaka lukanu sambu na kutala mfinangani mosi ya mbuta¶

flowchart TD
    A["Ntangu ya madidi to kuzenga kura"] --> B["Binga nkweno ya mbuta"]
    B --> C{"Keti bo ke pesaka mvutu mpi ke wakana pwelele?"}
    C -->|"Kukonda mvutu"| D["Tala mpi bula<br/>mpi binga bantu yina bo ke solulaka ti bo ."]
    C -->|"Kukonda kuzaba to kukonda pwelele"| E["Binga nimero ya urgence<br/>mpi kwenda na bo ."]
    C -->|"Inga"| F{"Keti nzo kele tiya<br/>mpi bo kele ti madia?"}
    D --> G{"Ntangu yonso mvutu<br/>mpi nge ke kudiyangisa?"}
    G -->|"Inga"| H["Binga nimero ya urgence<br/>mpi lomba nde bo tala nge sambu na mambote na bo ."]
    G -->|"Ve"| F
    F -->|"Ve"| I["Sadisa bo na kunata bo na tiya<br/>to kuyidika tiya ti madia ."]
    F -->|"Inga"| J["Wikana na chèque yina ke landa<br/>mpi kabula nimero na nge ."]

Kufwanisa mitindu ya kuvanda na tiya na nzo .¶

Liste ya kutala sambu na nzo ya mbote na nsungi ya madidi¶

• Termometre ya suku na kisika ya kulala mpi ya kulala, bo me tula yo na kiteso ya badegre 18 ya Celsius (64 degre Fahrenheit).
• Alarme ya monoxide ya carbone mpi ya midinga yina ke salaka, bo me meka yo na ngonda yai.
• Bo me yidika chauffage mvula yai, mpi bo me tala kana bo me sadila nzila ya kubasisa masa to nzila ya kubasisa masa.
• Kukangama, rido, bulangeti, mpu mpi bashosette ya tiya kele ya kuyilama.
• Ata mposo mosi ya madia, mpi bankisi ya kufuluka.
• Telefone me charge, liste ya ba contacts na banque ya ngolo.
• Mfinangani to mpangi yina ta kwisa kutala nzo konso kilumbu na ntangu ya madidi.
• Mambu ya fioti-fioti ya ke tadila lusadisu ya kuyoka tiya mpi lisiti ya mambu yina bo fwete sala na kisika ya ntete.
• Plan ya kisika ya kukwenda kana tiya to kura me mana.
• Kusimba basapatu, banti ya nsuka ya glace, mpi kusadisa na kukatula neze mpi glace.

Kupesa maboko na muntu ya dibuta na ntama .¶

Mabuta mingi kezingaka ntama ti bampangi na bo ya bambuta. Nge lenda tala ve thermostat ya mbanza ya nkaka, kansi nge lenda tula ngidika mosi yina ke pesaka lukebisu na ntwala. Yantika ti disolo na ntwala ya nsungi ya madidi sambu na kuzaba mambu yina muntu yango kezola mpi mambu yina keyangisa yandi, mpi beno wakana na mwa mambu yina beno fwete sala konso kilumbu yina kemonana nde yo kele luzitu na kisika ya kuyala yandi.

• Beno yidika mambu yina beno tasala mbala na mbala na ntangu mosi buna konso kilumbu na ntangu ya madidi, mpi beno wakana mambu yina beno tasala kana bo mekonda yo.
• Lomba nkweno, nduku to muntu ya luzolo ya mbote ya bwala na beno na kuvanda muntu ya zole ya nge lenda solula ti yandi, mpi pesa yandi nimero na nge.
• Yindula thermostat ya mayele to kima mosi ya pete yina ke tindaka lukebisu na telefone na nge kana nzo me kulumuka na nsi ya temperature yina bo me tulaka. Lomba ntete muntu yango nswa, mpi tendula mambu yina bo ke tala.
• Yindula alarme to kima yina ke sadisaka na kuzaba kana muntu me bwa yina lenda lomba lusadisu, mpi tala kana yo kele ti charge mpi kana yo me beba.
• Yidika mambu ya ke tadila kunata bima ya kudia mpi bankisi, mpi kupesa bantu madia, sambu muntu yina kubasika ve na zulu ya zelo.
• Futa to sadisa na bafaktire ya energie kana nge lenda, mpi sadisa na kulomba lusadisu. Bambuta mingi ya bambuta ke vandaka ti keti-keti sambu na kuyula.
• Vizita na ntwala nde madidi kukwisa sambu na kutala ba alarme, bima yina ke kangaka masa, tiya, bima yina ke simbaka glace sambu na basapatu mpi bima yina kele na madia mpi ya bankisi.
• Lunda bansangu ya munganga ya muntu yango, ya farmasi mpi ya bamfinangani, mpi longuka nani kele ti nsapi ya nkaka.

Kana nge lenda kutana ve ti muntu yango mpi nge ke kudiyangisa, binga ntete mpangi mosi ya kartie, na nima binga nimero ya urgence ya bwala na beno mpi lomba nde bo tala kana nge kele mbote. Pesa muntu yina ke tinda muntu adresi, mvula na yandi, konso maladi yina yandi kele na yo mpi ntangu ya nsuka yina yandi kutanaka ti yandi.

Bangyufula yina bantu keyulaka mbala na mbala¶

Inki temperature muntu ya mbuta fwete bumba na nzo na yandi?¶

Bisalu mingi ya mavimpi ke longisaka nde tiya kuvanda kiteso ya 18 degrés Celsius (64 degrés Fahrenheit) na basuku yina bantu ke lutisaka ntangu, mpi mwa tiya, kiteso ya 20 tii na 21 degrés Celsius (68 tii na 70 degrés Fahrenheit), sambu na bantu yina kele ya kulemba, yina kele ve mbote to yina ke salaka ve mingi a. Sadila termometre ya suku na kisika ya kutula ntima na mutindu suku ke kudiwa. Nata muntu yango na kisika ya tiya kana nzo lenda vanda ve ti tiya.

Inki kele bidimbu ya hypothermie na muntu ya mbuta?¶

Sosa mpusu ya madidi, kulemba, kutuba ya kukonda pwelele, kizungu-zungu, kukonda kuzaba mambu, luse ya mbwaki ya kufuluka, kutambula malembe mpi kupema malembe, mpi zaba nde kutekita lenda vanda ya kulemba to ya kukonda ngolo. Binga nimero ya urgence ya bwala na beno kana muntu yango kele na mavwanga, ke lala mingi to ke pesa ve mvutu. Tokisa bo na mawete yonso ti ba couche ya kuyuma mpi ti ba couche ntangu nge ke vingila.

Aweyi i lenda sadisila mfinangani ame anunu lembi kuyivovesa?¶

Kudimonisa na ntwala nde ntangu kukuma mbi, kabula nimero na nge, mpi pesa muntu yina lenda binga yandi na telefone mbala na mbala to kupesa yandi kidimbu bonso kifwa-meso yina bo me tedimisa na suka. Pesa lusadisu na kusumba bima, na neze mpi na madya ya tiya, mpi bika muntu yango kubaka lukanu ya mambu yina yandi kezola. Kana nge lenda kutana ve ti bo mpi nge ke kudiyangisa, binga nimero ya urgence ya bwala na beno mpi lomba nde bo tala nge sambu na mambote ya bantu.

Wapi kisika mu lenda zwa lusadisu ya kufuta mbongo ya tiya?¶

Yantika na muntu yina ke pesaka nge ngolo mpi na centre ya bambuta to na biro ya ke talaka mambu ya bantu, yina lenda songa nge baprograme ya ntangu yai. Ba mbandu kele LIHEAP mpe mvingu ya bantu na États-Unis, ba manaka ya ngolo ya ba province na Canada, mpe Kukulumusa mbongo na nzo ya tiya, kufuta mbongo na ntangu ya madidi mpe Registre ya bisalu ya ntete na Royaume-Uni. Tala na site internet ya luyalu sambu na kuzaba bansiku ya ntangu yai, mpi kupesa ve bansangu ya banki na muntu yina me binga to me kwenda kutala nge kukonda kulomba nge.

Bo me tala bisika yina bo me katuka¶

Bau tadilaka mukanda yai na kutadila balutiti ya Centre de Contrôle et de Prévention des Maladies (États-Unis) yina ketubilaka ntangu ya madidi mpi bambuta, bandongisila ya Institut national de l’âge (États-Unis) ya ketubilaka mutindu ya kuditanina na ntangu ya madidi, Ready.gov mpi lutwadisu ya Agence fédérale de gestion des urgences (États-Unis) yina ketubilaka mutindu ya madidi mpi lutwadisu ya ketubilaka mambu ya kesalamaka na mabuta, Programe ya Lusadisu ya Energie ya Nzo, balutiti ya madidi ya mupepe ya Kisalu ya Meteo ya Insi (États-Unis), bandongisila ya Croix-Rouge ya Amerika sambu na lutaninu na nsungi ya madidi, balutiti ya Kisalu ya Kutadila Mambu ya Lusansu ya Insi (Royaume-Uni) ya ketubila mutindu ya kutanina tiya mpi ya kukonda tiya, lutwadisu ya Kimvuka ya Lutaninu ya Mavimpi ya UK sambu na ntangu ya madidi, balutiti ya Biro ya GOV.UK ya ketubilaka kufuta mbongo na nsungi ya madidi mpi Warm UK King Metted Discount, balutiti ya nsungi ya madidi, balutiti ya Health Canada yina ketubilaka madidi ya ngolo mpi bambuta, mpi lutwadisu ya Organisation mondiale de la santé ya ketubilaka banzo mpi mavimpi. Bansiku ya programe ke sobaka, yo yina zikisa yo ti kisina ya leta.

Longuka lusadisu ya ntete¶

Cours ya lusadisu ya ntete ya maboko ke longa nge na kuzaba hypothermie, kupesa mvutu kana nge me bwa mpi kusala CPR ti kivuvu. Croix-Rouge, Ambulance St John mpe ba ntuidi ya bwala ke pesa malongi yina me fwanana na ba mbuta mpe bantu ke sansaka mabuta. Baka mosi ti bantu yina kezingaka ti nge to yina kezingaka penepene ti nge.

Bantwadisi ya ke wakana¶

• Kuyidika mambu na kintulumukina ya bambuta
• Hypothermie mpi kufwa ya madidi
• Kukatuka ya kura sambu na ba concentrateur ya oxygène, ba ventilateur mpi CPAP
• Bambuta ke bwaka ntangu bo ke kuka ve kutelama
• Lutaninu na kitembo ya madidi: kuyoka tiya na nzo mpi kuguluka na madidi