Munumunu gɛlɛya (Dysphagie), Sɔgɔsɔgɔninjɛ ni fiɲɛ bilali makun, ani balocogo ɲuman¶

Ni aw bɛ ji min walima ka dumuni kin, o bɛ farikolo fila ni kɔ ni kunsɛmɛnasumaya wɔɔrɔ ni ɲɔgɔn cɛ segin tilalen na walasa ka kan siraw datugu, ka epiglottis da duguma fiɲɛbɔlan (trachea) kan, ka bololanɛgɛ bila ka don dumunikɛminɛn kɔnɔ. Baliku kɔrɔbaw minnu bɛ balo ni jolida kɛnɛyali ye, Parkinson ka bana, Alzheimer walima joli siraw la, sklerose latérale amyotrophique (ALS), fanga dɔgɔyali, walima dɔgɔtɔrɔso pikiri kɛli kɔsa in na, o reflexion bɛ sumaya walima ka dɛsɛ, o ye bana ye min bɛ wele kɛnɛyaso la ko oropharyngeal dysphagia. Ni ji finmanw walima dumuni kurukuruw bɛ tɛmɛ epiglottis fɛ ka jigin fogonfogon la kɔnɔbara nɔ na (aspiration), u bɛ da kɔnɔ banakisɛ miliyɔn caman ta ka taa fiɲɛbɔyɔrɔ nɔgɔlenw na, ka aspiration pneumonia bila mɔgɔ la, o min ye dɔgɔtɔrɔso saya sababu kelen ye banabagatɔw la minnu ka hakiliɲagami ni hakiliɲagami bɛ u la.

Hali farati ka bon ka tɛmɛ sɔgɔsɔgɔ jɛlen kan dumunikɛ tabali la, o ye "silent aspiration," ye, nɛrɛmuguma tiɲɛni min bɛ dawolo la, o bɛ sɔgɔsɔgɔninjɛ kɛcogo nɔgɔya pewu fo ji bɛ woyo fogonfogon la ka ɲɛ k’a sɔrɔ mɔgɔkɔrɔba ma sɔgɔsɔgɔ kelen kɛ walima k’u dawolo saniya. Walasa ka sɔgɔsɔgɔninjɛ ni sɔgɔsɔgɔninjɛ min bɛ mɔgɔ faga, o bali so kɔnɔ walima ladonni yɔrɔ la, o bɛ a ɲini ka dilan kɛrɛfɛ lasɔmini taamasiɲɛ nɔgɔlenw dɔn (i n’a fɔ "kan ɲiginnen, sɔgɔsɔgɔninjɛ" minni kɔfɛ), ka sɔgɔsɔgɔninjɛ kisi manɛwɛrɛw kɛ minnu bɛ bɛn wotoroninw ma, ka dumuni ni ji ɲagami ɲɔgɔn na ka kɛɲɛ ni International Dysphagia Diet Standardization Initiative (IDDSI) girinya tigitigi ye, ani ka fanga di dumuni kɔfɛ jɔli gɛlɛnw ni da kɔnɔ burusi.

Aw bɛ o kɛ sisan¶

1. Aw bɛ kɔfiɲɛw kɛ teliya la ani ka kɔnɔbara/disi sɔgɔli kɛ ni mɔgɔkɔrɔba bɛ ka sɔgɔsɔgɔ kosɛbɛ, ni a tɛ se ka kuma, ka sɔgɔsɔgɔ, walima ka ninakili. Ni baliku kɔrɔba dɔ y’a da minɛ, ka kɛ jɛman ye walima ka kɛ bulu ye, ka mankan si bɔ walima ka sɔgɔsɔgɔkanba bɔ, aw bɛ mɔgɔ dɔ bila ka aw ka sigida kɔrɔtɔko nimɔrɔ wele (911 Ameriki ni Kanada jamanaw na, . 112 Erɔpu tɔnba kɔnɔ, . 999 Angletɛri jamana na) walima ka an ka kɔrɔtɔko nimɔrɔw ɲɛbilasɛbɛn kɔnɔ k’a sɔrɔ i bɛ kɔfiɲɛni nɔgɔlen 5 kɛ kamankunw ni ɲɔgɔn cɛ o kɔfɛ kɔnɔbara sɔgɔli 5 sanfɛ (walima disi sɔgɔli ni wotoronin sirilen don) fo ka se fɛn in ka bɔ.
2. Aw bɛ dumuni, ji ani furakisɛw bɛɛ dabila joona ni sunɔgɔ bɛ mɔgɔkɔrɔba dɔ la, ni a bɛ a ka kuma sɔgɔsɔgɔ, walima ni a bɛ sɔgɔsɔgɔ a minfɛn bɛɛ la. Aw kana a ɲini abada ka ji walima ka dumuni kɛ ni kuyɛri ye ka don baliku kɔrɔba dɔ da la min sunɔgɔlen don, min hakili ka di, walima min hakili tɛ kelen ye. Banabagatɔ sɛgɛnbali baloli bɛ fogonfogon fiyɛli garanti.
3. Aw bɛ a tigi sigi ka jɔ ka ɲɛ degere 90 la sani aw ka minfɛn, dumuni walima fura suguya o suguya di, ani ka a jɔlen to miniti 30 fo miniti 45 o kɔfɛ. Aw kana a to abada mɔgɔkɔrɔba ka minni kɛ ni bɔgɔ ye walima ka dumuni kɛ k’a sɔrɔ a sigilen bɛ degere 30 walima 45 la dilan walima sigilan kan, o min bɛ fiɲɛbɔlan kɔrɔta ka da a kan ka ɲɛ.
4. Aw kana minfɛnw walima farikoloɲɛnajɛ-buteliw kɛ abada ni mɔgɔ bɛ sɔgɔsɔgɔ ji finmanw kan. Ni aw bɛ ji min ka tɛmɛ bɔgɔdaga fɛ, o bɛ ji teliyaba dɔ ci ka taa ɲɛfɛ ka taa a da kɔfɛ sani hakili k’a dɔn ko ji bɛ da kɔnɔ. Aw bɛ minfɛnw di tuma bɛɛ ka bɔ taji da wulilen (walima nugu tigɛlen tasa la walasa u kana u kunkolo wuli ka segin kɔfɛ) ka kɛ teyi kutu ɲɛ kelen ye.
5. Aw bɛ mɔgɔkɔrɔba ɲinw, a ɲinw ani a kan ko siɲɛ fila tile kɔnɔ, hali ni ɲinw tɛ u la walima ni u bɛ balo ni tubabukan ye. Sɔgɔsɔgɔninjɛ min bɛ sɔrɔ fiɲɛ fɛ, o tɛ sɔrɔ fɔlɔ ji sterili fɛ walima dumuni saniyalen yɛrɛ fɛ, nka a bɛ sɔrɔ **banakisɛ jugumanba fɛ min bɛ da kɔnɔ min ma ko.
6. Aw bɛ taa kɛnɛyaso la ni aw ye Silent Aspiration Pneumonia taamasiɲɛw ye lɛri 12 fo lɛri 72 sɔgɔsɔgɔninjɛ kɔfɛ. Mɔgɔkɔrɔbaw la, sɔgɔsɔgɔninjɛ man teli ka fariganba klasiki lase mɔgɔ ma fɔlɔ: aw ye aw janto jatigɛ kura barikama walima hakiliɲagami, ninakili teliya la min man dun (ni ninakili 24 ni kɔ miniti kelen kɔnɔ), ni dusukun tantanni oksizɛni bɛ jigin ka tɛmɛ 92 kan kɛmɛsarada la, sɔgɔsɔgɔninjɛ ɲiginnen kura disi la, walima dumunikɛbaliya barikama.

flowchart TD
    A["Mɔgɔkɔrɔba minnu ka gɛlɛn ka dumuni, jilama walima furakisɛw munumunu"] --> B{"Yala fiɲɛbɔyɔrɔ datugulen don pewu sisan (a tɛ se ka kuma, ka sɔgɔsɔgɔ walima ka ninakili) wa?"}
    B -->|"Ɔwɔ: Kɔrɔtɔko Silent Choking"| C["Aw bɛ 911 / 112 / 999 wele joona: Aw bɛ kɔdimi 5 kɛ + Kɔnɔbara/wotoronin disi 5 kɛ"]
    B -->|"Ayi: Sɔgɔsɔgɔ, Gurgly Voice ɲiginnen, walima Dumuni Pocketing in Cheeks"| D{"Yala Senior Wide Wide Aweke, Averte ani Sitting 90 degrees, a jɔlen bɛ wa?"}
    D -->|"Ayi: Sunɔgɔ bɛ a la, a bɛ sɛgɛn, walima a bɛ sɛgɛn"| E["AW KA DA DUNI BƐƐ DƆGƆ TƆGƆ LA: Aw kana ji walima furakisɛw di fo ka se a jateminɛni ma"]
    D -->|"Ɔwɔ: Kɔlɔsili ani ka sigi degere 90 la ka jɔ"| F["Aw bɛ ji finmanw dabila bɔgɔdaga fɛ: Aw ye kuma-kan banaw dɔnbaga (SLP) ka Swallow Study ɲini"]
    F --> G["Aw bɛ IDDSI ka dumunikɛcogo ɲɛfɔlen sirataama + Chin-Tuck Posture + 5 mL Teaspoon Boli"]
    G --> H["Aw bɛ to ka jɔ miniti 30-45 dumuni kɔfɛ ani ka ɲinw/da ko walasa ka sɔgɔsɔgɔninjɛ bali"]

--- .

Dɛmɛ fɔlɔ kɔrɔtɔlen min bɛ kɛ mɔgɔkɔrɔba dɔ ye min bɛ a sɔgɔsɔgɔ (a jɔlen don, a barika ka dɔgɔn, walima a bɛ wotoronin kɔnɔ) .¶

Baliku kɔrɔbaw bɛ faratiba sɔrɔ fiɲɛbɔyɔrɔw balili masin fɛ (sɔgɔsɔgɔninjɛ jugumanba / "café coronaire") ka bɔ sogo jalenw na, buru, manje, dumuni minnu ma ɲimi ka ɲɛ ɲinw dawolo lajɔlenw kɔrɔ, walima kalisiyɔmu/potasiyɔmu furakisɛ belebelebaw.

"Sɔgɔsɔgɔninjɛ min tɛ nafa sɔrɔ (Sɔgɔsɔgɔ lakika)" ni "Sɔgɔsɔgɔninjɛ min bɛ kɛ ni mankanba ye" faranfasi cogo min.¶

• Ni mɔgɔkɔrɔba bɛ sɔgɔsɔgɔ ni kanba ye ani ni fanga ye, a bɛ se ka kuma walima ka sɔgɔsɔgɔ, ani ni a bɛ ninakili sɔgɔsɔgɔninjɛ ni ɲɔgɔn cɛ: Aw kana u kɔ sɔgɔ walima ka kɔnɔbara wuli fɔlɔ. Sɔgɔsɔgɔ barikama ni kanba bɛ fiɲɛbɔyɔrɔ gɛnni degunba lase mɔgɔ ma ka tɛmɛ kɛnɛma sɔgɔsɔgɔninjɛ bɛɛ kan. Aw bɛ dusu don u kɔnɔ u ka u biri ɲɛfɛ ani ka to ka sɔgɔsɔgɔ kosɛbɛ walasa ka dumuni lase san fɛ, ani ka to u kɛrɛfɛ yɛrɛ ni fiɲɛbɔyɔrɔ bɛ datugu pewu.
• Ni sɔgɔsɔgɔninjɛ kɛra makun/barika dɔgɔyara, u tɛ se ka kuma kelen fɔ, u tɛ se ka ninakili, walima u dawolo bɛ kɛ bulama ye: Fiɲɛbɔlan bɛ datugu pewu. Aw ka wale kɛ joona.

Kisili min bɛ kɛ ka mɔgɔkɔrɔba jɔlen walima min sigilen don/min sirilen bɛ wotoronin kɔnɔ, o kisi senna-taama¶

Aw ye diɲɛ ** Croix Rouge / UK Resuscitation Council / AHA** sigicogo labato, min bɛ bɛn mɔgɔkɔrɔba barikamaw ma walima mɔgɔ kelen-kelen minnu sigilen bɛ wotoronin kɔnɔ minnu tɛ se ka jɔ:

1. Aw ka 5 Sharp Back Blows Di:
   • Ni aw jɔlen don, aw bɛ aw jɔ kɛrɛ fɛ ani ka mɔgɔkɔrɔba kɔfɛ dɔɔni; ni u bɛ wotoro kɔnɔ, aw bɛ wotoro frein fila bɛɛ datugu joona walasa sigilan kana se ka wuli ka bɔ aw fanga la.
   • Aw bɛ u disi dɛmɛ ni aw bolo kelen ye, ka u sanfɛla biri ka taa ɲɛfɛ kosɛbɛ (o la, girinya bɛ dumuni bɔlenw dɛmɛ ka bin ka bɔ da la sanni u ka jigin fiɲɛbɔlan kɔnɔ ka taa a fɛ), ani ka fiɲɛba 5 kɛ ni 5 ye minnu ka gɛlɛn, u kamankunw ni ɲɔgɔn cɛ yɛrɛ ni aw bolo tɔ kelen senkɔni ye.
2. Aw bɛ kɔnɔbara sɔgɔsɔgɔ 5 (Heimlich) OR 5 wotoronin disi sɔgɔli:
   • Bakɔrɔn sigilen walima a sabatilen sigilen don u kɔfɛ: Aw bɛ aw jɔ walima ka aw gɛnɛgɛnɛ u kɔfɛ (aw bɛ aw bolokɔniw siri u cɛmancɛ la, walima ka sigilan min bolo tɛ duguma, o kɔfɛ), aw bɛ bolokɔni kɛ ni aw bolo kelen ye ka bolokɔnincinin bila u kɔnɔbara cɛmancɛ la u kɔnɔbara sanfɛ dɔrɔn ani barajuru duguma dakun duguma kosɛbɛ (xiphoid process), ka aw bolokɔni minɛ ni aw bolo tɔ kelen ye, ka 5 di teliya, kɔnɔna-ni-sanfɛ-wulili.
   • Ni aw ka kan ka DISI GƆNKILI kɛ kɔnɔbara sɔgɔli nɔ na wotoronin kɔnɔ walima mɔgɔkɔrɔba barikama kɔnɔ: Ni wotoronin kɛrɛfɛ bolokɔniw ka bon, minnu tɛ se ka bɔ walima ni kɔkili gɛlɛnba dɔ bɛ aw la min bɛ aw bali ka se u kɔnɔbara lamini na, walima ni mɔgɔkɔrɔba fasalen don, ni kɔnɔbara opereli tigɛra, balodɛsɛbanakisɛ (PEG tube), walima koloci jugumanba, aw bɛ aw bolow da sanfɛ disi lamini na u kɔkiliw kɔrɔ yɛrɛ, ka aw bolokɔni bolokɔnincinin bila bara cɛmancɛ la (sɔgɔsɔgɔninjɛ) (aw kana a kɛ abada duguma dakun walima kɔkili nɔgɔlenw kan), ka ka segin kɔfɛ sama ni fanga ye siɲɛ 5.
3. Aw bɛ kɔdimi 5 ni 5 kɛ ɲɔgɔn kɔ fo fiɲɛbɔyɔrɔ ka jɛya walima u ka kɛ hakilintan ye:
   • Ni mɔgɔkɔrɔba hakili bɔra a la ka taa a yɛrɛ sɔgɔsɔgɔ, aw bɛ u jigin ka ɲɛ duguma yɔrɔ gɛlɛn na, min ka gɛlɛn, aw bɛ CPR disi digidigi daminɛ o yɔrɔnin bɛɛ (degun 30 ni 100 fo 120 ye miniti kelen kɔnɔ), ani tuma o tuma ni aw bɛ da wuli walasa ka ninakili di, aw bɛ da kɔnɔna lajɛ: ni aw ye dumunifɛn gɛlɛn ye ka jɛya, aw bɛ a siri ni aw bolokɔni ye (aw kana a kɛ abada "fiyen fiyentɔw ka sɔgɔsɔgɔ" ni aw tɛ se ka fɛn ye, barisa aw bolokɔni bɛna dumuni sɔgɔ ka taa a fɛ ka don kan na).

--- .

Oropharyngeal Dysphagia ni "Silent Aspiration" dɔnni dilan kɛrɛfɛ¶

Mɔgɔkɔrɔba minnu bɛ ji fiyɛ u fogonfogon la, olu kɛmɛsarada la, 50 bɛ se ka don u fogonfogon la jolida kɔfɛ walima ni Parkinson/hakiliɲagami jugumanba bɛ u la, olu ye "Silent Aspirators" ye.** Ikomi u ka ɲɛdawolo (kan kɛsu) kɔnɔ dusukunnataw tiɲɛna, ji bɛ woyo ka tɛmɛ u kankɛminɛnw fɛ ka taa u fogonfogon la k’u sigilen to u makuntɔ ka nisɔndiya tabali la k’a sɔrɔ u ma sɔgɔsɔgɔ siɲɛ kelen.

Aw bɛ baara kɛ ni nin kɛnɛyaso taamasiɲɛw sumacogo tabali ye walasa ka dumunikɛbaliya jɛlen ni fiɲɛni makuntɔ fila bɛɛ ye:

Mun na ji finmanw (ji, te, kafe, shɔ) kununni ka gɛlɛn ka tɛmɛ pudding kan¶

Denbaya ladonbagaw bɛ kabakoya tuma caman na ni kuma-kan-banabagatɔ dɔ (SLP) y'a fɔ ko: "I fa bɛ se ka pɔmitɛri mugumugu ni pudding dun lafiya la, nka ji gansan ni sogomugu jɛlen bɛ mɔgɔ faga a bolo."

O sababu ye ji teliya ni hakili-la-ko-waati:

• Ji finmanw (IDDSI Nivo 0) bɛ woyo i n’a fɔ sanpɛrɛn. O yɔrɔnin bɛɛ ji bɛ maga kan kɔfɛla la, girinya b’a sama ka jigin ka don ɲɛgɛnɛsira la seginkanni 0,2 tɛmɛnen kɔnɔ. Mɔgɔkɔrɔba min ka sɔgɔsɔgɔninjɛ, hakiliɲagami walima Parkinson bana bɛ a la, a kunkolo bɛ seginkanni 0,5 fo 1,5 ta walasa ka farikolojidɛsɛ taamasiɲɛ ci min bɛ ɲɛgɛnɛsira datugu fiɲɛbɔlan kan. Ni epiglottis labanna ka datugu, ji finman bɛ se ka jigin kaban ka taa fogonfogon dafalenw na.
• Jimugu ni purew (IDDSI Nivo 2, 3, ani 4) bɛ taa dɔɔni dɔɔni ani ka u fara ɲɔgɔn kan i n’a fɔ mɔni walima pudding. O jibɔ min bɛ kɛ dɔɔni dɔɔni, o bɛ sekɔndi tilancɛ wɛrɛ di mɔgɔkɔrɔba ka munumunu kɔtigɛlen ma, a mago bɛ min na walasa ka fiɲɛbɔlan datugu sani ji ka se.

--- .

Faamuyali min bɛ kɛ diɲɛ kɔnɔ dumunikɛbaliya dumuniko sariyasun (IDDSI) la .¶

Walasa ka ɲagami jugu bali dɔgɔtɔrɔsow, mɔgɔkɔrɔbaw ka so, ani so ladonbagaw cɛ (yɔrɔ minnu na "nɔnɔmugu gɛlɛn" kɔrɔ tun tɛ kelen ye jamana wɛrɛw la), kɛnɛyaso baarakɛcogo diɲɛ kɔnɔ sisan, o bɛ tugu 8-level International Dysphagia Diet Standardization Initiative (IDDSI) piramidi la (Ni hakɛ 0 ka se 4 ma minfɛnw na, ani Ni hakɛ 3 fo 7 Dumuniw na).

flowchart TD
    A["IDDSI Duniya bɛɛ ka dumunikɛbaliya dumuniko hukumu kɔnɔ"] --> B["JI HAKƐLAW (0 ka se 4 ma): A bɛ suman ni mililitiri 10 ye pikirijikɛlan jibɔ sɛgɛsɛgɛli ye"]
    A --> C["DUMUNI ƝƐNABƆLI ƝƐNABƆLI (3 fo 7): A bɛ suman ni Fork Pressure & Spoon Tilt Tests ye"]
    B --> D["Nivo 0: Fini (Ji, Te, Kafe, Nɔnɔ) ."]
    B --> E["Nivo 1 : A ka bon dɔɔni (A ka bon ka tɛmɛ ji kan, a bɛ woyo bɔgɔ fɛ; a fanba ye denmisɛnw ta ye) ."]
    B --> F["Nivo 2: A ka gɛlɛn dɔɔni / ‘Nectar Thick’ (A bɛ bɔn joona ka bɔ kuyɛri la, a bɛ se ka min ka bɔ tasa kɔnɔ)"]
    B --> G["Nivo 3: A ka bon kosɛbɛ / ‘Misi ka bon’ (A bɛ jigin dɔɔni dɔɔni dollops kɔnɔ; a bɛ dun ni kuyɛri walima tasa ye)"]
    B --> H["Nivo 4: A ka bon kosɛbɛ / ‘Pudding Thick’ (A bɛ a cogoya minɛ kuyɛri kan; A WAJABA ka dun ni kuyɛri ye)"]
    C --> I["Nivo 4 : Pureed (A bɛ nɔgɔya, kuru tɛ a la, a man kan ka ɲimi, a tɛ faran ka kɛ ji ye)"]
    C --> J["Nivo 5: Minced & Moist (4 mm kuru misɛnnin nɔgɔlenw, u bɛ mɔ nɔgɔya la ni kan ye, u tɛ kinni kɛ)"]
    C --> K["Nivo 6: Soft & Bite-Sized (1,5 cm / 0,6 inch tender cubes; sɔgɔsɔgɔninjɛw bɛ kɛ fla ye foroko degun kɔrɔ)"]

IDDSI dumunifɛnw sɛgɛsɛgɛli cogo so kɔnɔ ni dumunikɛyɔrɔ foroko nɔgɔman ni kuyɛri ye¶

Aw mago tɛ laboratuwari minɛnw na walasa ka a dɔn ni aw ye dumuni min tobi so kɔnɔ, o farati tɛ aw bangebaga ka IDDSI dumuni hakɛ fɔlen na. Aw bɛ baara kɛ ni IDDSI Forok Pressure Test ani Spoon Tilt Test ofisiyali ye:

Sariya jɔnjɔnw jilama mɔlenw ɲagamini na (Gum-Based vs Starch-Based Thickeners) .¶

Ni Kuma-kan-banabagatɔ dɔ ye IDDSI Nivo 2 (Mildly Thick / Nectar) walima IDDSI Level 3 (Moderately Thick / Honey) jilamaw sɛbɛn, aw bɛ nin sariyaw labato ni aw bɛ jagokɛla ka fɛnɲɛnamafagalanw kɛ (i n’a fɔ SimplyThick, ThickenUp Clear, walima Thick-It):

1. Xanthan Gum-Based Gel/Powder Thickeners ka fisa tuma bɛɛ ka tɛmɛ Cornstarch Thickeners kan:
   • ɲɔmugumuguw kɔrɔlenw bɛ i ko sankaba, u da ka di i n’a fɔ kretiɛn, aw bɛ to ka mɔn waati tɛmɛnen kɔfɛ (aw bɛ Level 2 nɔgɔ minfɛn dɔ tigɛli kɛ ka kɛ bloki gɛlɛn ye i sigilen kɔfɛ tabali kan miniti 20 kɔnɔ), ani ni hadamaden nɔgɔjibɔlan dɔ magara tasa walima kuyɛri la, amilazi anzimu min bɛ sɔgɔsɔgɔninjɛ la, o bɛ ɲɔmugu tiɲɛ, ka minfɛn in tigɛli kɛ ka segin ka kɛ fɛn finman faratilen ye ji min bɛ jifilen kɔnɔ.
   • Bi xanthan gum-based thickeners (kɛrɛnkɛrɛnnenya la jilama jeli pakew minnu suman ka kɔn) bɛ to ji, kafe ani ji la, u bɛ u IDDSI girinya tigitigi mara tile bɛɛ ka sɔrɔ u ma mɔ, wa u tɛ se ka sɔgɔsɔgɔ amilazi kɛlɛ.
2. Aw ye aw janto "Hidden Thin Liquids" la minnu bɛ wuli da sumalen na (Ice Cream, Jell-O, ani Watermelon):

1. "Frazier Free Water Protocol" ye mun ye (ani mun na da kɔnɔ burusi bɛ fɔlɔ)?
   • Mɔgɔkɔrɔba caman bɛ ji mɔlen cogoya kɔniya, wa u bɛ ban ka min, o bɛ na ni farikolojidɛsɛ jugumanba ye, sugunɛbaralabana ani sugunɛbilenni.
   • Frazier Free Water Protocol min sinsinnen bɛ daliluw kan (ni aw ka kuma-kan-banabagatɔw sɔnna a ma), dumunikɛbaliya banabagatɔ dɔw bɛ se ka ji gansan min, ji min ma mɔ dumuniw ni ɲɔgɔn cɛ DƆRƆN ni sariya gɛlɛn saba ye: (1) u da ni u ɲinw ka kan ka bɔrɔ ka ɲɛ ani ka u ko ka bɔ dumuni nɔgɔw ni furakisɛw bɛɛ la fɔlɔ (2) u ka kan ka kɔnɔni kɛ miniti 30 ni kɔ Dumuni bannen kɔfɛ sani u ka ji gansan min (o la ji tɛ se ka dumuni tolenw ko ka bɔ dawolo la ka don fogonfogon la); ani (3) dumunikɛ waati minfɛnw, ji, nɔnɔ, kafe, ani fura minfɛnw bɛɛ ka kan ka mɔ hali bi.

--- .

Dilan kɛrɛfɛ balodɛsɛ furaw, jɔcogo, ani furakisɛ munumucogo fɛɛrɛw¶

Hali dumuni saniyalen ɲuman bɛna kɛ sababu ye ka fiɲɛ bila mɔgɔ la ni a balola joona kojugu walima ni a kɛra yɔrɔ jugu la. Aw bɛ nin kɛnɛyaso sɛgɛsɛgɛli sɛbɛn in labato dumuni kelen-kelen bɛɛ la:

• Aw bɛ aw jɔ cogo gɛlɛn na min bɛ se ka kɛ degere 90 ye ni aw kunkolo kɔrɔtalen don dɔɔni ka taa ɲɛfɛ ("Chin Tuck"): Aw bɛ mɔgɔkɔrɔba sigi dumunikɛyɔrɔ la walima k’u ka dɔgɔtɔrɔso dilan datugu degere 90 dafalen na ni barajuru sirilen ye u kɔ duguma ni u kamankunw kɔfɛ walasa u kana jigin kɛrɛ fɛ. Aw bɛ a to u k’u dawolo siri dɔɔni ka jigin ka taa u disi fan fɛ (Chin-Tuck maneuver) u kɛtɔ ka u munumunu, o bɛ fiɲɛbɔyɔrɔ da dɔgɔya farikolo la ani ka dumunikɛminɛnw bonya. Aw kana a to abada u k’u kunkolo kɔrɔta kɔfɛ walasa ka ji bɔ tasa duguma.
• Aw bɛ sigi mɔgɔkɔrɔba ɲɛ hakɛ la walima a duguma ni aw bɛ dɛmɛ don balo la: Ni ladonbaga jɔlen bɛ ka kɔrɔta mɔgɔkɔrɔba sigilen kan k’a sɔrɔ a bɛ kuyɛri minɛ sanfɛ fiɲɛ na, mɔgɔkɔrɔba b’u kun kɔrɔta a cogo la kɔfɛ walasa ka kɔrɔta ka ladonbaga filɛ ani k’u da wuli, o min bɛ fiɲɛbɔlan sama ka da wuli. Aw bɛ sigilan dɔ sama ka taa sanfɛ ka sigi dɔɔni u ɲɛ hakɛ jukɔrɔ walasa u dawolo ka to u yɛrɛ la ka u siri duguma.
• Aw bɛ nɛgɛ kuyɛri fitinin dɔ kɛ mililitiri 5 (te kuyɛri 1) ye ka a munumunu dafalen makɔnɔ sani aw ka sogo nata di: Aw kana sumanmugu belebelebaw walima kuyɛri kɛ abada, minnu bɛ da barikama doni kojugu. Aw bɛ mɔgɔkɔrɔba ka sɔgɔsɔgɔninjɛ (Adama ka pɔmi) wulicogo ni a bincogo nɔgɔman kɔlɔsi walima ka a dɔn nɔgɔya la walasa ka a dɔn ko u ye kinni in munu pewu, ani ka a ɲini u fɛ u ka munumunu siɲɛ filanan ("munumunu jalen") kinni fila o fila kɔfɛ walasa ka tolenw bɔ a dawolo la.
• Aw bɛ fɛnw bɔ yen minnu bɛ mɔgɔ hakili ɲagami ani ka kuma ni aw bɛ dumuni ɲimi: Aw bɛ telewisɔn faga dumuni kɛtuma na ani ka aw yɛrɛ tanga ɲininkaliw ma minnu bɛ mɔgɔkɔrɔba wajibiya ka kuma ka sɔrɔ dumuni bɛ u da kɔnɔ. Kuma bɛ kumakanw da wuli kosɛbɛ, o bɛ a to dumuni min bɛ dawolo la, o ka jigin ka ɲɛ ka don fiɲɛbɔlan kɔnɔ.
• Aw kana furakisɛ kuuru bɛɛ ɲagami ji finman na abada, ani ka "Aw kana a mugumugu" sɛbɛn lajɛ sani aw ka furaw mugumugu:
  • Ni aw bɛ furakisɛ gɛlɛn munumunu ni ji finman dɔ ye, o bɛ munumunu kɛcogo gɛlɛn de wajibiya min bɛ kɛ cogo fila la, dumunikɛbaliya banabagatɔw tɛ se ka min kɛ.
  • Ni banabagatɔ bɛ jimugumugu walima pure ta, aw bɛ furakisɛw kelen kelen munumunu minnu sirilen don pɔmumugu nɔgɔlen, nɔnɔmugu, pudding, walima jagokɛla ka furakisɛ munumugu jeli (Phazix / Gloup)** kɔnɔ.
  • Sanni aw ka furakisɛ suguya o suguya mugumugu ka kɛ pure ye, aw bɛ a lajɛ furakɛlikɛla fɛ (aw ye an ka gafe lajɛ min bɛ a kan furakɛli caman, fura tata hakɛ caya kojugu, ani furakisɛ labɛnbaga filiw); Lɛrɛ 24 kɔnɔ, a tata hakɛ tɛmɛnen don joli la siɲɛ kelen. Aw bɛ dɔgɔtɔrɔ ɲininka a ka furajiw di a ma, furakisɛ minnu bɛ da kɔnɔ (ODT), walima farikolojidɛsɛ furaw o nɔ na.
• Aw bɛ Miniti 30 fo 45 Sariya tilennen ni ɲɛda kocogo labato dumuni bɛɛ kɔfɛ:
  • Aw bɛ mɔgɔkɔrɔba sigi ka jɔ degere 90 (walima degere 60 la dɔgɔmannin) fo miniti miniti 30 fo miniti 45 dumuni walima tubabufura dicogo bɛɛ bannen kɔfɛ. Ni aw dalen don a la dumuni kɛlen kɔfɛ dɔrɔn, o bɛ a to kɔnɔbara asidi ni dumuni bɛ segin kɔ kɔnɔbara la ka taa kɔfɛ ka taa fogonfogon la.
  • Sani u ka sigi, aw bɛ u da kɔnɔna lajɛ ni lanpan fitinin ye ka sɔrɔ ka ɛponji ɲiginnen dɔ kɛ (Toothette) walima bolokɔni sanuman min bɛ ni ganw ye walasa ka dumuni fɛn o fɛn bɛ u dawolo la, o bɔ u kɔnɔ, o kɔ aw bɛ u ɲinw, u ɲinw, ani u kan ko ka ɲɛ.

--- .

Dumunikɛyɔrɔw la minnu bɛ taa (PEG / NG tubes) ani "Comfort Feeding Only" hakiliɲagami jugumanba la¶

Ni baliku kɔrɔba dɔ ye dumunikɛbaliya jugumanba sɔrɔ ani ni a ye sɔgɔsɔgɔninjɛ sɔrɔ siɲɛ caman walima ni a girinya dɔgɔyara, dɔgɔtɔrɔsow ka teli ka ɲininkali kɛ denbaya la min bɛ mɔgɔ tɔɔrɔ: "Yala an ka kan ka opereli kɛ ka kɔnɔbara basigilen (PEG) balolan don u kɔnɔbara la wa?"

Furakɛcogo danfara min bɛ jogin jugumanba min bɛ se ka segin a cogo kɔrɔ la ni hakililabana jugumanba laban cɛ, o faamuyali bɛ denbayaw dɛmɛ u ka se ka desizɔn ta min sinsinnen bɛ daliluw kan, ni hinɛ ye:

"Bolo baloli ni hakilisigi ye (dususalo baloli dɔrɔn)" bɛ baara kɛ cogo min na ɲɛnamaya laban na¶

Ni baliku kɔrɔba min hakiliɲagami jugumanba bɛ a la walima ni a barika ka dɔgɔn tuguni, o tɛ se ka munumunu lafiya la tuguni hali ni IDDSI Nivo 4 pureew ye, denbayaw ni dɔgɔtɔrɔw bɛ se ka "Dusu baloli dɔrɔn" (walima "Dumuni ni minni ni farati laseginlen" Angletɛri) ladonni bolodacogo labɛnnen dɔ sigi sen kan sanni ka kɔngɔ dafalen/foyi-da-da (NPO) walima opereli tubabu bilali wajibiya:

• Kɔrɔba bɛ diya misɛnninw di a ma, minnu ka di a ye, minnu ka di a ye ko a bɛ kɛ ni fɛn nɔgɔlenw ye walima ni a bɛ sɔgɔsɔgɔninjɛ dɔ min ni a kununna dɔrɔn, ni a kɔrɔtɔlen don, ani ni a bɛ dumuni nege jira.
• Ladonbaga bɛ jɔ o yɔrɔnin bɛɛ la waati min na mɔgɔkɔrɔba y’u kunkolo wuli, k’u dawolo datugu, walima ka sɔgɔsɔgɔ, k’a sɔrɔ a ma kalori hakɛw hakɛ wajibiya.
• Ladonni sinsinnen bɛ dawolo ni dawolo ɲɛgɛnɛsiraw tocogo kan ani ka u lafiya ni dawolo ɲiginnenw ni dawolocifura ye, ka fara dususalo ladonni kan min bɛ mɔgɔ dusu saalo.

--- .

Ɲininkali minnu bɛ kɛ tuma caman na¶

Danfara jumɛn bɛ dilan kɛrɛfɛ "Clinical Swallow Evaluation" ni "Modified Barium Swallow Study (VFSS)" walima "FEES" cɛ?¶

Ni kuma-kan-banabagatɔ dɔ (SLP) ye i bangebaga sɛgɛsɛgɛ dilan kɛrɛ fɛ ni ji minni ye u la ani k’u dawolo dusukunnataw dɔn, o ye Dilan kɛrɛfɛla Munumunu jateminɛ ye k’a sɔrɔ a bɛ dɛmɛ don, dilan kɛrɛfɛ sɛgɛsɛgɛli min tɛ kɛ ni kamera ye, o bɛ se ka kɛ "silent aspiration" kɛmɛsarada la 40 ye barisa cogo si tɛ yen ka ye kɔ fari fɛ walasa k’a dɔn ni ji bɛ ka woyo fiɲɛbɔlan kɔnɔ a makuntɔ. Walasa ka fiɲɛ bilali makunnen dɔn ka ɲɛ ani k’a dɔn IDDSI girinya tigitigi walima a dawolo siricogo min bɛ ji bali ka don fogonfogon la, aw bɛ a ɲini dɔgɔtɔrɔ fɛ a ka **Instrumental Swallow Study** yamaruya: walima **Videofluoroscopic Swallow Study (VFSS / Modified Barium Swallow)**, o min bɛ X-ray filimu ɲɛnama ta ka a sɔrɔ mɔgɔkɔrɔba bɛ barium-coated dumuni minnu janya tɛ kelen ye, walima **Fiberoptic Endoscopic Evaluation of Swallowing (FEES)**, o bɛ kamera jiri misɛnnin dɔ tɛmɛ nugu la min bɛ se ka wuli ka bɔ a nɔ na dilan kɛrɛ fɛ walasa ka kanw lajɛ k’a ɲɛsin u ma waati yɛrɛ la.

Mun na ne bangebaga bɛ to ka sɔgɔsɔgɔ u yɛrɛ ka daji kan hali ni u tɛ dumuni kɛ walima ka fɛn min min?¶

Baliku kɛnɛmanw bɛ u yɛrɛ ka daji munumunu u hakili la siɲɛ kelen miniti o miniti (siɲɛ 1000 ni kɔ tile kɔnɔ). Ni bana bɛ i n’a fɔ Parkinson ka bana, Lewy farikolo hakiliɲagami, ALS, walima jolida jugumanba, kɔfɛla munumunu kɛcogo otomatiki bɛ sumaya kosɛbɛ ka a sɔrɔ nɔgɔ bɛ bɔ da la (sialorrhea) ani ka woyo ka tɛmɛ kan siraw fɛ, o bɛ kɛ sababu ye ka sɔgɔsɔgɔ ɲiginnen bila mɔgɔ la tuma bɛɛ. Fɔlɔ, aw bɛ u sanfɛla kɔrɔta fo ka se degere 30 fo 45 ma ni u bɛ lafiɲɛ ani ka u ɲinw ni u nɛnkun ko siɲɛ fila don o don walasa sɔgɔsɔgɔninjɛ min bɛ fiyɛ, o ka banakisɛ caman ta. Filanan, aw bɛ u ka hakililabaarakɛla walima mɔgɔkɔrɔbaw ɲininka furakɛli laɲinitaw la walasa ka dɔ bɔ dɔɔni dɔɔni dɔɔni daji tɛmɛnenw bɔli la k’a sɔrɔ u ma ɲagami jugumanba lase mɔgɔ ma, i n’a fɔ **bromure ipratropium nugula fiyɛli min bɛ kɛ kan jukɔrɔ**, **glycopyrrolate** (min tɛ joli ni kunsɛmɛ balilan tigɛ i n’a fɔ scopolamine walima atropine), walima **botulinum toxin (Botox) pikiri** minnu bɛ kɛ ka don a la sɔgɔsɔgɔninjɛ minnu bɛ kɛ.

Ne bɛ se ka mɔgɔkɔrɔba min bɛ jimugu gɛlɛnw ta, o bali cogo di farikolojidɛsɛ jugumanba la?¶

Farikolojidɛsɛ ye faratiba ye jimuguma dumuniw na barisa minfɛn mɔlenw bɛ girinya ani ka kɔnɔbara fa, wa u tɛ da minnɔgɔ ban joona i n’a fɔ ji finman nɛnɛman. Walasa ka don o don laɲini dafa ka ji litiri 1,5 (tase 6) kɛ k’a sɔrɔ a ma doni kojugu: (1) aw bɛ a tilayɔrɔ fitininw di mililitiri 60 fo 90 ma lɛrɛ o lɛrɛ tile bɛɛ kɔnɔ sanni ka galasi belebele saba kɛ dumuni na (2) use **xanthan-gum gel thickeners** rather than chalky cornstarch powder, and serve thickened drinks **chilled or warm** (such as thickened iced cranberry juice, thickened lemonade, or warm thickened broth/tea), as strong flavors and cold/warm temperatures stimulate the swallowing reflex better than lukewarm plain thickened ji; (3) ka IDDSI hakɛ 4 dumuni minnu ji ka ca, olu jate ka se u ka don o don jimafɛnw laɲini ma, i n’a fɔ nɔnɔmugu nɔgɔlen, pɔmutɛri, jiriden dagaw, kustardi, ani jagokɛla ka ji tasaw minnu falen don ka kɔn ani (4) ka SLP ɲininka ni i bangebaga bɛ se ka **Frazier Free Water Protocol** sɔrɔ ɲinw ko ka ɲɛ dumuniw ni ɲɔgɔn cɛ.

Yala ne ka kan ka n bangebaga ka ɲinw bɔ walima k’u to dumuni kɛtuma na ni u ɲinw dabɔra wa?¶

A bɛ bɔ u lafiyalen cogo la ani IDDSI texture min bɛ i bangebaga fɛ. Denso minnu bɛ bɛn kosɛbɛ, olu bɛ mɔgɔkɔrɔba dɛmɛ ka IDDSI Level 6 (Soft & Bite-Sized) dumuniw ɲimi ani ka kan dɛmɛ ka digi da sanfɛla la walasa ka bololanɛgɛ dɔ bila kɔfɛ. Nka ni aw bangebaga girinya kilo 10 bɔra kɔsa in na ani ni u ka ɲinw dabɔra sisan fo u bɛ ** digi, ka girin ka wuli ka jigin, walima ka bin kan na ka u to dumuni na**, ɲinw dawolo lafiyalenw bɛ kɛ farati ye min bɛ kan bali ka datugu ani ka dumuni min ma munumunu, o minɛ akiriliki tasa jukɔrɔ. Ni ɲinw bɛ ka lamaga ka lajɔ ani ni u tɛ se ka sabati ni ɲinw nɔrɔlan fitini ye min tɛ zinki ye, a ka ca a la a ka fisa ka **nɛgɛso lajɔlenw bɔ dumuni kama** ani ka **IDDSI Level 4 (Pureed) walima Level 5 (Minced & Moist)** dumuniw di minnu ma ɲinw kinni zeru fo ɲinw furakɛla ka se ka ɲinw labɛn kokura, ani **ka ɲinw bɔ tuma bɛɛ sani sunɔgɔ ka kɛ**.

--- .

Sosow sɛgɛsɛgɛra¶

• International Dysphagia Diet Standardization Initiative (IDDSI, International): IDDSI ka sariyasun dafalen ni a ɲɛfɔli dafalenw (Version 2.0): Ji hakɛ 0 ka se 4 ma ani dumuni kɛcogo hakɛ 3 fo 7 sɛgɛsɛgɛli fɛɛrɛw (Syringe Flow Test, Fork Pressure Test, ani Spoon Tilt Test).
• Amerika ka kuma-kan-lamɛnni tɔn (ASHA, Ameriki): Baarakɛminɛnw ka baarakɛyɔrɔ min bɛ balikuw ka dumunikɛbaliya kan: Kɛnɛyaso ni minɛnw jateminɛ (VFSS ani FEES), Compensatory Postural Maneuvers, ani Frazier Free Water Protocol.
• Amerika mɔgɔkɔrɔbaw ka tɔnba (AGS) ani Choosing Wisely Campaign (Amerika): Dɔgɔtɔrɔso jɔyɔrɔ fɔli dumunikɛminɛnw kan hakiliɲagami jugumanba la (Ladilikan min bɛ kɛ ka ɲɛsin farikolojidɛsɛbanakisɛw ma hakiliɲagami jugumanba la ka ɲɛsin bololabaarakɛcogo ɲuman ma).
• Amerika dusukun tɔnba (AHA), Croix Rouge, ani Lakununni tɔnba UK (Dunia): Ɲɛnamaya dɛmɛni laadilikanw jɔnjɔnw walasa ka Dunanw ka fiɲɛbɔyɔrɔw (Dɔgɔtɔgɔnin) dɛmɛ: Kɔdimi, kɔnɔbara sɔgɔli, ani disi jiginni caman cili banabagatɔw la minnu sigilen bɛ/wotoronin kɔnɔ.
• Jamana ka kɛnɛyako ni ladonniko ɲɛtaa baarada (NICE) ani Royal College of Speech and Language Therapists (RCSLT, Angletɛri): Ladilikanw dumuni ni minni kan ni farati ye min bɛ sɔn a ma (EDAR), Da saniyacogo min bɛ kɛ ka sɔgɔsɔgɔninjɛ kunbɛn ni fiɲɛ ye, ani furakɛli lakananenw disifaji la.

--- .

Gafe minnu bɛ tali kɛ o ko la¶

• Dɔgɔtɔrɔso delirium ani furakɛli lafasali mɔgɔkɔrɔbaw ye
• Dɔgɔtɔrɔso min lakananen tɛ walima ka bɔ kɛnɛyaso la, o gɛlɛya
• Mɔgɔkɔrɔbaw ka so kɔnɔ tɔɔrɔ, dɛsɛ, ani u gɛnni lafasali
• Fura caman tali, fura tata hakɛ caya kojugu, fura tata hakɛ tɛmɛnen, ani furakisɛ labɛnbaga filiw
• Degunw, dilanw, banakisɛfagalan taamasiɲɛ 3-4, ani banabagatɔ jiginni min tɛ se ka lamaga
• Kɔrɔtɔko nimɔrɔw